Kolorektal xərçəng dünyada ölüm səbəbləri arasında ön sıralardadır. Məqalədə xəstələnmənin ölkələr üzrə necə fərqləndiyi və bu fərqin arxasında nə durduğu nəzərdən keçirilir.
Kolorektal xərçəng yoğun və düz bağırsağın selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir. O, dünyada ən geniş yayılmış xərçəng növləri arasında yer alır və təhlükəsi xəstəliyin uzun müddət əlamətsiz inkişaf etməsi ilə bağlıdır.
Erkən mərhələdə aşkarlanan kolorektal xərçəng əksər hallarda uğurla müalicə olunur. Buna görə müntəzəm profilaktik müayinələr, risk amillərinin nəzərə alınması və şübhəli əlamətlərə vaxtında reaksiya vermək həyati əhəmiyyət daşıyır.
Kolorektal xərçəngin təhlükəsi
Bu xərçəng növü daha çox orta və yaşlı insanlarda aşkarlanır, lakin son illərdə nisbətən cavan yaşlarda da rast gəlinməsi barədə məlumatlar artıb. Kolorektal xərçəng yoğun bağırsağın müxtəlif şöbələrini zədələyə bilər, ən çox bağırsağın sol şöbəsində və düz bağırsaq nahiyəsində yerləşir.
Xəstəliyin əsas xüsusiyyəti inkişafın erkən mərhələlərində tamamilə əlamətsiz keçə bilməsidir. Pasiyent ilk hiss olunan əlamətləri çox vaxt şiş irəlilədikdən, bağırsağın boşluğunu daraltdıqdan və ya qonşu toxumalara yayıldıqdan sonra nəzərə alır. Bu səbəbdən yalnız şikayətləri gözləmək düzgün deyil.
Şiş çox vaxt bağırsaqdakı xoşxassəli poliplərdən formalaşır. Polipin vaxtında aşkarlanıb götürülməsi xərçəngin inkişafının qarşısını ala bilər, bunun üçün müayinələr çox vacibdir.
Kolorektal xərçəngin əsas əlamətləri
Əlamətlər şişin yerləşməsindən və ölçüsündən asılı olaraq dəyişir. Aşağıdakı şikayətlər həkim müayinəsi tələb edir:
- qarında tez-tez təkrarlanan ağrılar və ya ağırlıq hissi;
- bağırsaq funksiyasının pozulması: qəbizliyin ishalla növbələşməsi, nəcisin forması və ya tezliyinin dəyişməsi;
- nəcisdə qan, selik və ya düz bağırsaqdan qanlı ifrazat;
- bağırsağın tam boşalmaması hissi;
- səbəbsiz arıqlama, zəiflik, tez yorulma;
- anemiya əlamətləri: solğunluq, halsızlıq, nəfəs darlığı.
Bu əlamətlər başqa xəstəliklər zamanı da ola bilər, məsələn hemoroid, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri. Ancaq səbəbi yalnız müayinə göstərir.
Risk amilləri
Kolorektal xərçəngin inkişafında həm irsi, həm də həyat tərzi ilə bağlı amillər rol oynayır. Bir neçə risk amilinin birləşməsi ehtimalı artırır.
Dəyişdirilə bilməyən amillər
- yaş: risk 50 yaşdan sonra artır;
- ailədə kolorektal xərçəng və ya polip halları;
- irsi sindromlar (məsələn, ailəvi adenomatoz polipoz);
- əvvəl bağırsaqda polip və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi keçirmək.
Dəyişdirilə bilən amillər
- qırmızı və emal olunmuş ətin, qızardılmış qidaların çoxluğu;
- lif, tərəvəz və meyvənin azlığı;
- siqaret və spirtli içkilərdən sui-istifadə;
- artıq çəki, az hərəkətli həyat tərzi.
Zərərli vərdişlər, qeyri-düzgün qidalanma və bağırsaq xərçəngi arasında əlaqə olduğu göstərilir. Risk amillərinin olması xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil, lakin müayinələrə daha ciddi yanaşmağı tələb edir.
Diaqnostika və skrininq
Diaqnostika şikayətlərin, anamnezin və müayinə nəticələrinin birgə qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Yaş və risk amillərinə görə şikayət olmasa da skrininq müayinələri tövsiyə olunur. Tezlik və həcmi həkim müəyyən edir.
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Həkim baxışı və rektal müayinə | Düz bağırsaqda şiş və ya digər dəyişikliklərin olub-olmadığını |
| Nəcisdə gizli qan analizi | Gözlə görünməyən qanaxmanı, skrininq üçün ilkin yoxlama |
| Kolonoskopiya | Bağırsağın daxili səthini, polipləri, şişi; lazım olduqda biopsiya və polipin götürülməsi |
| Qan analizləri | Anemiyanı, iltihabı, bəzi hallarda şiş markerlərini |
| Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiya | Şişin yayılmasını, qonşu orqanları və limfa düyünlərini |
Qeyd
Kolonoskopiya xərçəngi aşkar etməklə yanaşı, xəstəliyə çevrilə biləcək poliplərin eyni müayinə zamanı götürülməsinə də imkan verir. Müayinəyə hazırlığı həkim izah edir.
Müalicə yanaşmaları
Müalicə planı şişin yerindən, mərhələsindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır və onkoloqlar, cərrahlar və digər mütəxəssislər tərəfindən birgə qərarla müəyyən edilir. Əsas üsullar bunlardır:
- cərrahi müalicə: şişin və bağırsağın təsirlənmiş hissəsinin götürülməsi;
- kimyaterapiya: əməliyyatdan əvvəl və ya sonra, yaxud irəliləmiş mərhələdə;
- şüa terapiyası: əsasən düz bağırsaq şişlərində;
- hədəfli və immun terapiya: seçilmiş hallarda;
- reabilitasiya və qidalanma dəstəyi.
Dərmanların növünü, dozasını və sxemini yalnız müalicə edən onkoloq təyin edir. Müalicənin nəticəsi böyük ölçüdə xəstəliyin hansı mərhələdə aşkarlanmasından asılıdır.
Profilaktika
Kolorektal xərçəngin qarşısını almaq üçün həyat tərzini dəyişmək və müntəzəm müayinələrdən keçmək kifayətdir. Əsas tövsiyələr:
- qidalanmada lifi, tərəvəzi, meyvəni və dənli məhsulları artırmaq;
- qırmızı və emal olunmuş ətin, qızardılmış və yağlı qidaların miqdarını məhdudlaşdırmaq;
- siqareti buraxmaq, spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- çəkini normada saxlamaq, müntəzəm fiziki aktivlik etmək;
- yaşa və risk amillərinə uyğun skrininq müayinələrindən keçmək;
- ailədə xərçəng halı olduqda həkimə bildirmək və müayinəyə erkən başlamaq.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Aşağıdakı əlamətlər uzun müddət davam edərsə, gözləməyin, terapevtə, qastroenteroloqa və ya onkoloqa müraciət edin.
Həkimə müraciət edin
- nəcisdə qan və ya qara rəngli nəcis;
- bağırsaq vərdişlərinin davamlı dəyişməsi;
- izahsız arıqlama və zəiflik;
- qarın ağrısı, şişkinlik, bağırsaq tıxanması əlamətləri: qusma, qazın və nəcisin çıxmaması;
- ailədə bağırsaq xərçəngi və ya polip halları olması.
Poliplər və xərçəngin inkişafı
Kolorektal xərçəngin böyük hissəsi bağırsağın selikli qişasındakı xoşxassəli törəmələrdən, yəni poliplərdən inkişaf edir. Bütün poliplər xərçəngə çevrilmir, lakin bəzi növləri, xüsusilə adenomatoz poliplər, uzun illər ərzində bədxassəli şişə keçə bilər. Bu proses adətən yavaş gedir və çox vaxt əlamətsizdir.
Polipin aşkarlanması və kolonoskopiya zamanı götürülməsi xəstəliyin qarşısını almağın ən təsirli yollarından biridir. Götürülmüş polip laboratoriyada müayinə olunur, nəticəyə görə həkim növbəti nəzarət müddətini müəyyən edir. Ailəvi polipoz kimi irsi vəziyyətlər olduqda isə xüsusi müşahidə və genetik məsləhət tövsiyə olunur.
Mərhələlər
Müalicə planı xəstəliyin mərhələsindən asılıdır. Mərhələ şişin bağırsaq divarına nə qədər dərin keçdiyini, limfa düyünlərinə və digər orqanlara yayılıb-yayılmadığını göstərir.
| Mərhələ | Ümumi xarakteristika |
|---|---|
| Erkən (I) | Şiş bağırsağın selikli və selikaltı qatları ilə məhduddur, limfa düyünlərinə yayılmayıb |
| II | Şiş bağırsaq divarının dərin qatlarına və ya xarici səthinə qədər irəliləyib, limfa düyünləri sağlamdır |
| III | Regionar limfa düyünlərinə yayılma var |
| IV | Digər orqanlara (məsələn, qaraciyər və ya ağciyərlərə) metastaz var |
Mərhələ nə qədər erkəndirsə, müalicənin nəticəsi bir o qədər yaxşı olur. Ona görə də xəstəliyin yayılmasını gözləmədən müayinələrdən keçmək lazımdır.
Müalicədən sonra nəzarət
Müalicə başa çatdıqdan sonra həkim nəzarəti davam edir. Məqsəd təkrarlanma ehtimalını erkən aşkarlamaq və müalicənin yan təsirlərini idarə etməkdir. Nəzarət planı fərdi tərtib olunur:
- Müalicədən dərhal sonraBərpa dövrü, yara və ümumi vəziyyətin izlənməsi, qidalanma və fiziki aktivlik tövsiyələri.
- İlk illərOnkoloqun müayinəsi, qan analizləri, lazım olduqda tomoqrafiya və kolonoskopiya həkimin təyin etdiyi müddətlərdə.
- Sonrakı illərNəzarət tədricən seyrəkləşə bilər, lakin müntəzəm baxış və kolonoskopiya davam etdirilir.
Qidalanma tövsiyələri
Qidalanma bağırsaq sağlamlığına təsir edir. Heç bir pəhriz xərçəngdən tam qoruma vermir, lakin riski azaltmağa və müalicə dövründə orqanizmi dəstəkləməyə kömək edir.
Üstünlük verin
- tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam dənli məhsullar;
- kifayət qədər maye;
- balıq və yağsız ət;
- fermentləşdirilmiş süd məhsulları.
Məhdudlaşdırın
- qırmızı və emal olunmuş ət (kolbasa, hisə verilmiş məhsullar);
- qızardılmış və yağlı yeməklər;
- spirtli içkilər;
- şəkərli içkilər və ultraişlənmiş qidalar.
Kolonoskopiyaya hazırlıq və müayinənin gedişi
Kolonoskopiya yoğun bağırsağın daxili səthinin xüsusi elastik cihazla müayinəsidir. Müayinənin informativ olması üçün bağırsaq tam təmizlənməlidir. Hazırlığın qaydalarını həkim və ya endoskopiya şöbəsi əvvəlcədən izah edir. Ümumi ardıcıllıq belədir:
- Məsləhətləşmə. Qəbul etdiyiniz dərmanlar, xüsusilə qan durulaşdırıcılar və xroniki xəstəliklər barədə həkimə məlumat verin.
- Pəhriz. Müayinədən bir neçə gün əvvəl lifli, toxumlu qidalardan çəkinmək, sonra isə maye qida rejiminə keçmək tövsiyə olunur.
- Bağırsağın təmizlənməsi. Həkimin göstərdiyi sxemlə təmizləyici məhlul qəbul edilir.
- Müayinə. Adətən yüngül sedasiya ilə cihaz ehtiyatla bağırsağa daxil edilir, selikli qişa nəzərdən keçirilir, lazım olduqda polip götürülür və ya biopsiya alınır.
- Müayinədən sonra. Qarında şişkinlik hissi ola bilər, sedasiya təsiri keçənə qədər nəqliyyat vasitəsini idarə etməmək tövsiyə olunur.
Sağlamlığa nəzarət: kimə hansı müayinə
Müayinənin başlama yaşı və tezliyi risk dərəcəsinə görə dəyişir. Orta riskli şəxslərdə skrininqə müəyyən yaşdan sonra başlamaq tövsiyə olunur, yüksək riskli şəxslərdə (ailə tarixçəsi, irsi sindromlar, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri) isə daha erkən və daha tez-tez müayinə lazım ola bilər. Konkret yaş həddini və aralığı həkim təyin edir.
Müayinədən keçməkdən çəkinməyin. Kolonoskopiya və digər skrininq üsulları xəstəliyi erkən mərhələdə aşkarlamaq və həyatı xilas etmək imkanını artırır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Bağırsaq xərçəngi
Bağırsaq xərçəngi nazik və yoğun bağırsağın müxtəlif hissələrində inkişaf edən bədxassəli şişlər üçün ümumi termindir. Klinik xüsusiyyətlər şişin…
İstiqamət: Proktologiya / Onkoproktologiya / Onkocərrahiyyə
Tez-tez Verilən Suallar
Hallarının bir hissəsi irsi meyllə bağlıdır. Yaxın qohumda kolorektal xərçəng və ya polip olduqda müayinələrə erkən başlamaq və həkimlə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Skrininq məqsədilə bəli. Xəstəlik erkən mərhələdə əlamətsiz ola bilər, kolonoskopiya isə poliplər və ilkin dəyişiklikləri aşkarlayır. Yaş həddi və tezliyi həkim fərdi müəyyən edir.
Müayinə adətən sedasiya və ya yüngül ağrısızlaşdırma ilə aparılır və əksər pasiyentlər üçün dözümlüdür. Müayinədən əvvəl bağırsağın təmizlənməsi lazımdır, qaydaları həkim izah edir.
Sağlam qidalanma riski azalda bilər, lakin tam qoruma vermir. Ən yaxşı yanaşma sağlam həyat tərzi ilə müayinələrin birləşməsidir.
Erkən mərhələdə aşkar edilərsə, əksər hallarda uğurla müalicə olunur. Gec mərhələlərdə müalicə daha mürəkkəb olur. Buna görə müayinələri gecikdirməmək vacibdir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.