Spirometriya ağciyərlərin həcmini və hava axınının sürətini ölçən müayinədir. Məqalədə onun necə aparıldığı, nəyi göstərdiyi və hansı xəstəliklərdə təyin edildiyi danışılır.
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa imkan verən funksional diaqnostika metodudur. Prosedur tamamilə ağrısızdır, xüsusi əks-göstərişləri yoxdur, spesifik hazırlıq olmadan ambulator şəraitdə həyata keçirilir.
Müayinə haqqında ümumi məlumat
Spirometriya hava axınına reaksiya verən yüksək həssaslıqlı datçikdən və elektron-hesablama sistemlərindən ibarət xüsusi tibbi cihazın istifadəsi ilə həyata keçirilir. Müayinə prosesində cihaz bütün lazımi parametrləri qeydə alır, məlumatları rəqəmsal formaya çevirir və informasiyanı monitorun ekranına çıxarır.
Spirometriya maksimal nəfəsalma və mümkün qədər maksimal nəfəsvermədən sonra tənəffüs yollarından keçən hava həcminin miqdarını göstərir, bu da həkimə ağciyərlərin funksiyasını qiymətləndirməyə kömək edir. Aşağıdakı göstəricilər qiymətləndirilir:
- ağciyərlərin ümumi həcmi;
- rezerv nəfəsalma və nəfəsvermənin həcmi;
- ağciyərlərin həyat tutumu.
Böyük pasiyentlər üçün yetkin kişi və qadınlarda yaşa görə hesablanmış müəyyən spirometriya göstəriciləri normaları mövcuddur. Bu rəqəmlərdən kənaraçıxmalar heç də həmişə patologiyanın əlaməti deyil, alınmış məlumatlara pasiyentin şikayətləri, klinik simptomatika ilə birlikdə və bir çox digər meyarlar nəzərə alınmaqla baxmaq lazımdır.
| Göstərici | Mənası |
|---|---|
| Ağciyərlərin həyat tutumu | Maksimal nəfəsalmadan sonra maksimal nəfəsvermə zamanı çıxarılan hava həcmi |
| Forsirə nəfəsvermə həcmi | Güclü və sürətli nəfəsvermə zamanı ilk saniyədə çıxarılan hava həcmi; bronxların keçiriciliyini göstərir |
| Nəfəsvermə sürəti | Hava axınının sürəti; bronxial obstruksiyanı qiymətləndirməyə kömək edir |
| Nəfəsalma və nəfəsvermə rezervi | Adi tənəffüsdən əlavə qəbul və xaric edilə bilən hava həcmi |
Spiroqrafiyaya göstərişlər
Müayinənin təyin edilməsi üçün aşağıdakılar əsas ola bilər:
- uzunmüddətli öskürək;
- təngnəfəslik;
- ağciyərlərin hiperventilyasiya sindromu;
- tənəffüsün keyfiyyətinə və həcminə təsir edən kəskin və xroniki respirator patologiyalar.
Spirometriyanın aparılması üçün digər göstərişlər bunlardır:
- uzun müddətli siqaret çəkmə;
- tənəffüs funksiyalarının pozulması ilə müşayiət olunan kəskin allergik reaksiyalar;
- sinir-əzələ patologiyaları;
- döş qəfəsinin mexaniki travmaları;
- tənəffüs orqanlarının anadangəlmə inkişaf anomaliyaları.
Spirometriya həmçinin əmək qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi çərçivəsində pasiyentin ümumi fiziki statusunun təyin edilməsi, peşə fəaliyyəti və əlverişsiz iş/ətraf mühit şəraiti ilə bağlı mümkün patologiyaların aşkar edilməsi üçün göstərişlidir. Üsul cərrahi müalicənin risklərini qiymətləndirməyə, xəstəliyin gedişinə və ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəlikləri ilə əlaqədar təyin edilmiş terapiyaya nəzarət etməyə kömək edir.
Mümkün əks-göstərişlər
İstənilən tip spirometriyanın aparılması üçün ehtimal olunan məhdudiyyətlər bunlar ola bilər:
Ehtiyat tələb edən hallar
- kəskin fazada ağciyər vərəmi;
- yaxın vaxtlarda keçirilmiş cərrahi müdaxilələr;
- pasiyentin ağır ümumi vəziyyəti;
- xəstədə müayinə zamanı həkimin göstərişlərini yerinə yetirməyə imkan verməyən psixi pozğunluqlar.
Qeyd
- Üsul 5 yaşdan kiçik uşaqlara göstərişli deyil, çünki test əməkdaşlıq tələb edir.
- Qərarı həkim fərdi qiymətləndirir.
- Müvəqqəti məhdudiyyət aradan qalxdıqda müayinə təyin oluna bilər.
Spiroqrafiyanın üstünlükləri
Üsulun əsas üstünlükləri bunlar sayılır:
- nəticələrin yüksək dərəcədə etibarlılığı;
- pasiyentin sağlamlığı üçün təhlükəsizlik;
- aparılma zamanı ağrının olmaması;
- minimal sayda əks-göstəriş;
- geniş diaqnostik imkanlar.
Bundan əlavə, spirometriya vizuallaşdırıcı diaqnostika üsullarının əksəriyyətindən fərqli olaraq, tənəffüs yollarının struktur və anatomik xüsusiyyətlərini deyil, funksional parametrləri qiymətləndirməyə imkan verir.
Müayinəyə hazırlıq və onun aparılma texnikası
Spirometriyanın maksimal dəqiq nəticəsi üçün pasiyentdən tələb olunur:
- müayinədən əvvəl bir neçə saat siqaret çəkməkdən imtina etmək;
- müayinədən əvvəl ağır yeməkdən çəkinmək;
- müayinə ərəfəsində istənilən alkoqolun və sinir sisteminin oyanıqlığına gətirib çıxara bilən vasitələrin, o cümlədən qatı qəhvənin, enerji və tonuslaşdırıcı içkilərin qəbulundan imtina etmək;
- müayinə günü ağır fiziki yüklənməni istisna etmək və testdən əvvəl bir müddət sakit vəziyyətdə qalmaq.
Mütəxəssislər müayinədən əvvəl testin nəticələrini təhrif edə bilən bəzi dərman preparatlarının, xüsusən salbutamol, teofillin və s. qəbulundan müvəqqəti imtina etməyi məsləhət görə bilərlər.
Spirometriya lazımi aparatura və avadanlıqlarla təchiz olunmuş funksional diaqnostika kabinetində aparılır. Pasiyenti stulda və ya kuşetkada oturdurlar, burnunu xüsusi qısqacla bağlayırlar, ona dodaqları ilə möhkəm sıxmalı olduğu ağızlıqlı ucluq verirlər.
Müayinə olunan şəxs beli düz və başı bir qədər yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə oturmalıdır. Diaqnostika müəyyən protokola riayət etməklə mərhələli şəkildə aparılır. Həkim lazımi ölçmələri və manipulyasiyaları yerinə yetirərkən pasiyentdən ayağa qalxmağı, nəfəsini saxlamağı və ya tənəffüs ritmini dəyişməyi, hər hansı digər hərəkətləri yerinə yetirməyi xahiş edə bilər.
Müayinə başa çatdıqdan sonra pasiyent bir müddət istirahət edir. Zərurət olduqda tənəffüs funksiyalarının qiymətləndirilməsi dəfələrlə aparıla bilər.
Test adətən qısa çəkir, nəticələr müayinədən dərhal sonra hazır olur.
Spirometriya nəticələrinin şərhi ilə müayinəni təyin etmiş həkim məşğul olur. Bilmək vacibdir ki, blankda göstərilən referens dəyərlər ortalaşdırılmış rəqəmlərdir və xəstəliyin digər əlamətləri (şikayətlər, digər müayinələrin nəticələri, klinik təzahürlər) olmadan onlardan kənaraçıxmalar hər hansı patologiyanın mövcudluğuna dəlalət edə bilməz.
Test necə aparılır
- Oturma. Pasiyent beli düz oturur, burnuna qısqac taxılır.
- Ağızlıq. Steril ağızlığı dodaqlarla sıxmaq lazımdır ki, hava kənara çıxmasın.
- Sakit tənəffüs. Əvvəlcə bir neçə sakit nəfəsalma-nəfəsvermə edilir.
- Dərin nəfəs və forsirə nəfəsvermə. Həkimin və ya texnikin göstərişi ilə dərin nəfəs alınır, sonra mümkün qədər güclü və tam nəfəs verilir.
- Təkrar. Nəticələrin dəqiqliyi üçün test bir neçə dəfə təkrarlanır.
- Bronxolitik sınaq. Göstəriş olduqda dərman tətbiq edildikdən sonra test təkrar edilir.
Nəticələrin şərhi
Spirometriya nəticələri referens dəyərlərlə müqayisə edilir. Bu dəyərlər yaşdan, boydan, cinsdən və digər göstəricilərdən asılıdır. Alınmış rəqəmlər diaqnoz deyil, onların şərhi klinik mənzərə ilə birlikdə həkim tərəfindən aparılır.
| Tipik təsvir | Mümkün mənası |
|---|---|
| Hava axınının sürəti azalıb, nəfəsvermə çətinləşib | Bronxların daralması (obstruktiv tip) |
| Ağciyərlərin həcmi azalıb | Ağciyərin genişlənməsinin məhdudlaşması (restriktiv tip) |
| Bronxolitikdən sonra göstəricilər yaxşılaşır | Geri dönən bronxospazm |
| Göstəricilər normaya yaxın | Funksional pozğunluq aşkar edilməyib, lakin şikayətlərə klinik baxış lazımdır |
Həkimin rəyi
Spirometriya ağciyər xəstəliklərinin və ürək-damar sistemi patologiyalarının diaqnostikası və onlara nəzarət üçün müasir və təhlükəsiz üsuldur. O, pasiyentin sağlamlığına və özünü hiss etməsinə zərər vurmadan tənəffüs həcmini sürətlə təyin etməyə və ayrı-ayrı parametrləri qiymətləndirməyə imkan verir ki, bu da pulmonologiya və kardiologiyada böyük diaqnostik əhəmiyyət daşıyır.
Spirometriya kimlər üçün xüsusilə vacibdir
Müayinə tənəffüs şikayətləri olan hər kəs üçün faydalıdır, lakin bəzi qruplarda xüsusilə əhəmiyyətlidir: uzunmüddətli siqaret çəkənlər, öskürək və təngnəfəsliyi illərlə davam edənlər, bronxial astma şübhəsi olanlar, ağciyərin xroniki obstruktiv xəstəliyi diaqnozu qoyulmuş pasiyentlər, tozlu və zərərli peşə mühitində işləyənlər. Bu insanlarda spirometriya xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməyə və müalicənin təsirini izləməyə imkan verir.
Uşaqlarda spirometriya
Spirometriya müəyyən yaşdan sonra uşaqlarda da aparıla bilər, çünki test uşağın həkimin göstərişlərinə əməl etməsini tələb edir. Uşaqlarda tez-tez təkrarlanan öskürək, gecə öskürəyi, fiziki yükdən sonra xırıltı və təngnəfəslik astma ehtimalını artırır. Müayinəni uşaq pulmonoloqu və ya təlim keçmiş texnik oyun formasında izah edərək aparır. Uşağın rahat olması və qorxmaması nəticənin keyfiyyətinə təsir edir.
Nəticənin keyfiyyətinə təsir edən amillər
Spirometriya pasiyentin əməkdaşlığından asılıdır. Aşağıdakı səbəblər nəticənin təhrif olunmasına səbəb ola bilər:
- nəfəsin tam olmaması və ya erkən kəsilməsi;
- ağızlığın ətrafından havanın çıxması;
- müayinə günü kəskin infeksiya, güclü öskürək və ya halsızlıq;
- müayinədən əvvəl siqaret, ağır yemək və ya güclü fiziki yük;
- dərmanların həkim göstərişi olmadan qəbulu və ya dayandırılması.
Nəticə şübhəli görünürsə, texnik testi təkrar edə bilər. Texnikin tələblərinə diqqətlə əməl etmək etibarlı nəticənin əsasıdır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- öskürək üç həftədən çox davam edirsə;
- fiziki yük zamanı təngnəfəslik yaranırsa və ya artırsa;
- xırıltılı tənəffüs, döş qəfəsində sıxılma hissi varsa;
- siqaret çəkirsinizsə və öskürək, bəlğəm şikayətiniz varsa;
- nəfəs almaq kəskin çətinləşibsə, dodaqlar göyərirsə — təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xidmətlər
Spirometriya
Spirometriya ağciyərlərin həcmini və nəfəsvermə sürətini ölçən əsas funksional müayinədir. O, ventilyasiyanın pozulub-pozulmadığını və pozğunluğun tipini göstərir. Pulmonoloq…
İstiqamət: Pulmonologiya / Funksional diaqnostika
Tez-tez Verilən Suallar
Sizin halınızda əlavə preparatların istifadəsi ilə aparılan müayinə bronxospazmların olub-olmadığını aşkar etməyə kömək edəcək. Həkimin nəzarəti altında bəzi vəziyyətlərdə prosedurdan əvvəl pasiyentə bronxolitiklərin əvəzinə metaxolin yeridilir.
Aşkar və ya gizli ürək-ağciyər patologiyası olmayan böyük insan sakit vəziyyətdə dəqiqədə təxminən 12–20 tənəffüs hərəkəti edir, yəni növbə ilə nəfəs alır və nəfəs verir.
Xeyr, müayinə ağrısızdır. Yalnız maksimal güclü nəfəsvermə zamanı yorğunluq, başgicəllənmə və ya qısamüddətli öskürək ola bilər. Belə hissləri texnikə bildirmək lazımdır.
Bəzi dərmanlar, məsələn ağciyərləri genişləndirən vasitələr nəticəyə təsir edə bilər. Hansı dərmanı nə vaxt dayandırmaq barədə yalnız həkim göstəriş verir, özbaşına dayandırmayın.
Təkrar müayinənin tezliyi xəstəliyə, müalicənin təsirinə və həkimin qərarına bağlıdır. Xroniki ağciyər xəstəliklərində nəzarət üçün müntəzəm aparıla bilər.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.