«Arıqlamaq üçün iynələr» ifadəsi arxasında bir-birindən fərqli preparatlar dayanır. Məqalədə onların necə işlədiyi, kimlərə təyin edildiyi və hansı gözləntilərin əsassız olduğu nəzərdən keçirilir.
Artıq çəki, piylənmə və şəkərli diabet müasir cəmiyyətdə sağlamlıqla bağlı ən aktual endokrin mövzulardandır. Müxtəlif pəhrizlərə olan dəb bu vəziyyətlərin dərmanla korreksiyasına yanaşmalar qədər sürətlə dəyişir. Bu gün populyarlığın zirvəsində «çəkinin azaldılması üçün iynələr» dayanır.
Bu məqalədə sözügedən iynələrin nə olduğunu, necə təsir etdiyini, kimlərə həkim tərəfindən təyin oluna biləcəyini, hansı yan təsirlərin və məhdudiyyətlərin mövcud olduğunu və nələrə diqqət etmək lazım olduğunu aydınlaşdırırıq. Bu dərmanlar reseptlə buraxılır və yalnız həkim nəzarəti altında istifadə olunmalıdır.
İnkretin qrupu preparatlar
Söhbət inkretinlər qrupuna aid preparatlardan gedir; məhz onların inyeksiya formaları bu gün geniş müzakirə olunur. İnkretinlər qida qəbulundan sonra mədə-bağırsaq traktında ifraz olunan hormonlardır. Onlar insulinin və qlükaqonun ifrazına, mədənin boşalmasına və toxluq hissinə təsir göstərir.
Dərman preparatları bu hormonların təsirini təqlid edir və ya gücləndirir. Əsas hədəf qlükaqonabənzər peptid-1 (QBP-1) reseptorlarıdır, bəzi preparatlar isə qlükozadan asılı insulinotrop polipeptid (QİP) reseptorlarına da təsir edir. Bu mexanizmlər həm qanda şəkərin tənzimlənməsinə, həm də iştahın və bədən çəkisinin azalmasına kömək edir.
Bu qrupun inkişafı haqqında qısa məlumat
Qrupun ilk nümayəndəsi olan eksenatid 2-ci tip şəkərli diabetli pasiyentlərdə qanda şəkərin səviyyəsini yaxşılaşdırmaq üçün bu mexanizmlə təqdim edilən ilk innovativ preparat idi. Sonrakı tədqiqatlar liraqlutid, semaqlutid, dulaqlutid və tirzepatid kimi molekulların inkişafına gətirib çıxardı. Onların bir hissəsi 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi üçün, digərləri isə piylənmə və artıq çəki ilə əlaqəli metabolik pozğunluqlar üçün istifadə olunur.
Müxtəlif ölkələrdə eyni təsiredici maddəyə malik dərmanlar müxtəlif ticarət adları ilə qeydiyyatdan keçə bilər. Hansı preparatın Azərbaycanda mövcud olduğunu və hansı göstərişlə təsdiq olunduğunu həkimlə dəqiqləşdirmək lazımdır.
Əsas təsiredici maddələrin ümumi icmalı
| Təsiredici maddə | Təsir hədəfi | Tətbiq rejimi (ümumi) | Əsas istifadə sahəsi |
|---|---|---|---|
| Eksenatid | QBP-1 reseptoru | Dərialtı inyeksiya | 2-ci tip şəkərli diabet |
| Liraqlutid | QBP-1 reseptoru | Dərialtı inyeksiya | 2-ci tip diabet; bəzi formaları piylənmə |
| Dulaqlutid | QBP-1 reseptoru | Həftədə bir dəfə dərialtı inyeksiya | 2-ci tip şəkərli diabet |
| Semaqlutid | QBP-1 reseptoru | Həftədə bir dəfə dərialtı inyeksiya (tablet forması da mövcuddur) | 2-ci tip diabet; bəzi formaları piylənmə |
| Tirzepatid | QİP və QBP-1 reseptorları | Həftədə bir dəfə dərialtı inyeksiya | 2-ci tip diabet və piylənmə |
Cədvəl yalnız ümumi məlumat xarakteri daşıyır. Konkret preparatın göstərişi, dozası və müalicə müddəti istifadə təlimatında və həkimin təyinatında göstərilir. Dozanı özbaşına dəyişmək olmaz.
Hansı hallarda həkim təyin edə bilər
- 2-ci tip şəkərli diabetdə qlükoza nəzarətini yaxşılaşdırmaq üçün;
- piylənmə zamanı və ya artıq çəki ilə yanaşı metabolik pozğunluqlar (prediabet, arterial hipertoniya, dislipidemiya) olduqda, az kalorili pəhriz və artırılmış fiziki fəallığa əlavə vasitə kimi;
- digər müalicə üsulları kifayət etmədikdə;
- ürək-damar riski yüksək olan diabetli pasiyentlərdə, həkimin qiymətləndirməsi ilə.
Bu preparatlar normal çəkisi olan insanlarda estetik məqsədlə «arıqlama vasitəsi» kimi istifadə üçün nəzərdə tutulmayıb.
Kimlərə uyğun deyil
Adətən tətbiq edilmir
- preparata və ya köməkçi maddələrə allergiya;
- qalxanabənzər vəzinin medullyar xərçəngi üzrə şəxsi və ya ailə tarixçəsi;
- hamiləlik, hamiləliyin planlaşdırılması və süd vermə dövrü;
- əvvəl keçirilmiş ağır pankreatit (həkimin qərarı ilə).
Xüsusi ehtiyat tələb edir
- mədə-bağırsaq traktının ağır xəstəlikləri;
- böyrək çatışmazlığı;
- insulin və ya sulfanilüre törəmələri qəbul edənlər (hipoqlikemiya riski);
- diabetik retinopatiya.
Mümkün yan təsirlər
Bu qrup preparatların ən çox rast gəlinən yan təsirləri mədə-bağırsaq traktı ilə bağlıdır və müalicənin əvvəlində ya doza artırılanda daha tez-tez müşahidə olunur:
- ürəkbulanma, qusma, köp, qarında narahatlıq və ağrı;
- qəbizlik və ya qeyri-sabit nəcis, ishal;
- iştahanın azalması, yorğunluq, baş gicəllənməsi;
- ürək döyünməsinin tezləşməsi;
- hipoqlikemiya, əsasən digər şəkər azaldan dərmanlarla birlikdə;
- nadir hallarda kəskin pankreatit, öd kisəsi problemləri, allergik reaksiyalar.
Yan təsirlər çox vaxt zamanla azalır, lakin qarında davamlı güclü ağrı, dayanmayan qusma və ya allergik reaksiya əlamətləri olduqda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Dərman tək kifayət etmir: həyat tərzi
Çəkinin korreksiyası məqsədilə təyin edildikdə əsas prinsip belədir: preparatın köməyi ilə düzgün balanslaşdırılmış qidalanma və fiziki fəallıq rejiminə «keçmək» və formalaşan vərdişi möhkəmləndirmək. Bu, preparat dayandırıldıqdan sonra çəkinin yenidən artmasının qarşısını almağa kömək edir.
- Qidalanmanı qaydaya salın. Kiçik porsiyalar, zülal, tərəvəz, lif və tam dənli məhsullar; yağlı, qızardılmış və çox şirin qidaları azaldın.
- Hərəkəti artırın. Gündəlik gəzinti ilə başlayın, sonra həftədə bir neçə dəfə dözümlülük və güc məşqləri əlavə edin.
- Yuxu və stresə diqqət edin. Yuxu çatışmazlığı və stress iştahı artıra bilər.
- Nəticələri izləyin. Çəki, bel çevrəsi, qan şəkəri və təzyiq həkimlə birlikdə izlənilir.
Müalicəyə başlamazdan əvvəl nələr yoxlanılır
Endokrinoloq müalicəyə qərar verməzdən əvvəl pasiyentin ümumi vəziyyətini qiymətləndirir. Bu mərhələdə adətən aşağıdakılar nəzərdən keçirilir:
- bədən çəkisi, boy, bədən kütləsi indeksi və bel çevrəsi;
- qanda şəkər, qlikozilləşmiş hemoqlobin, lipid spektri;
- böyrək və qaraciyər funksiyası, qalxanabənzər vəzin vəziyyəti;
- arterial təzyiq və ürək-damar riski;
- keçirilmiş xəstəliklər, o cümlədən mədəaltı vəzi, öd kisəsi və mədə-bağırsaq problemləri;
- qəbul olunan bütün dərmanlar və hamiləlik planları;
- qidalanma xüsusiyyətləri, fiziki fəallıq səviyyəsi və əvvəlki cəhdlər.
Müalicə zamanı nəzarət və xüsusi qruplar
Müalicə boyu həkim nəzarəti vacibdir: çəki dinamikası, qan şəkəri, təzyiq və dözümlülük müntəzəm qiymətləndirilir, lazım olduqda dozalar və digər dərmanlar yenidən nəzərdən keçirilir. Cərrahi əməliyyat və ya anesteziya planlaşdırılırsa, bu dərmanı qəbul etdiyiniz barədə həkimləri məlumatlandırın, çünki mədənin boşalmasının ləngiməsi anesteziya zamanı əlavə ehtiyat tələb edə bilər.
Yaşlı pasiyentlərdə əzələ kütləsinin itirilməsinin qarşısını almaq üçün kifayət qədər zülal qəbulu və güc məşqləri xüsusilə vacibdir. Hamiləlik planlaşdıran qadınlar bu barədə müalicəyə başlamazdan əvvəl və müalicə zamanı həkimə məlumat verməlidirlər, çünki dərmanın dayandırılması üçün əvvəlcədən plan lazım ola bilər. Uşaqlar və yeniyetmələrdə bu dərmanların istifadəsi yalnız uzman həkim tərəfindən, ciddi göstərişlərlə həyata keçirilir.
Tez-tez rast gəlinən yanlış təsəvvürlər
| Yanlış təsəvvür | Real vəziyyət |
|---|---|
| «Bu iynə sehrli arıqlama vasitəsidir.» | Preparat iştahı azaldır və şəkər mübadiləsinə təsir edir, lakin nəticə həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə birlikdə daha davamlı olur. |
| «Hamı bu dərmanı arıqlamaq üçün qəbul edə bilər.» | Dərman tibbi göstərişlə həkim tərəfindən təyin edilir; normal çəkisi olan insanlar üçün uyğun deyil. |
| «Yan təsiri yoxdur.» | Həzm sistemi ilə bağlı təsirlər tez-tez, ciddi ağırlaşmalar nadir olsa da, mümkündür. |
| «Dərmanı dayandırdıqdan sonra çəki artmır.» | Müalicə dayandırıldıqda iştah və çəki geri qayıda bilər; buna görə uzunmüddətli plan lazımdır. |
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- qarının yuxarı hissəsində güclü və davamlı ağrı, arxaya vermə;
- dayanmayan qusma, ishal, susuzlaşma əlamətləri;
- şəkərin kəskin düşməsi əlamətləri: titrəmə, soyuq tər, çaşqınlıq;
- boyunda şişkinlik, səsin dəyişməsi, udmada çətinlik;
- üzdə və ya boğazda şişkinlik, nəfəs almada çətinlik, səpgi (allergik reaksiya).
Əlaqəli Xəstəliklər
Piylənmə
Piylənmə sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilən həddindən artıq piy toxuması yığılması ilə xarakterizə olunan xroniki, multifaktorial xəstəlikdir.
İstiqamət: Endokrinologiya / Lipidologiya / Dietologiya
Tez-tez Verilən Suallar
2-ci tip şəkərli diabeti olan və ya piylənmə zamanı metabolik pozğunluqları olan pasiyentlərə, həkimin qərarı ilə. Normal çəkisi olan insanlar üçün nəzərdə tutulmayıb.
Müddət fərdidir və həkim tərəfindən çəki, şəkər göstəriciləri və dözümlülük nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Müalicəni özbaşına dayandırmayın.
Bu mümkündür. Buna görə müalicə dövründə qidalanma və fiziki fəallıq vərdişlərini möhkəmləndirmək, dayandırma planını isə həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Çox vaxt bəli, lakin dozaların həkim tərəfindən yenidən nəzərdən keçirilməsi lazım ola bilər, çünki hipoqlikemiya riski artır. Bütün qəbul etdiyiniz dərmanlar barədə həkimə məlumat verin.
Doza tədricən artırıldığı üçün nəticə dərhal görünmür. Qanda şəkərin və çəkinin dəyişməsi adətən həftələr və aylar ərzində izlənir. Gözləntilər həkimlə əvvəlcədən müzakirə edilməli, nəticə isə fərdi qiymətləndirilməlidir.
Yağlı, qızardılmış, çox şirin və böyük həcmli yeməklər ürəkbulanma və köp hissini artıra bilər. Kiçik porsiyalarla yavaş yemək, spirtli içkidən çəkinmək və kifayət qədər maye qəbul etmək tövsiyə olunur.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə