Piylənmə sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilən həddindən artıq piy toxuması yığılması ilə xarakterizə olunan xroniki, multifaktorial xəstəlikdir.

Yayımlanma tarixi: 21.09.2026

Sinonimlər

Obezitə

Xəstəlik haqqında

Normal çəki, artıq çəki və piylənmə: bədən kütlə indeksi. Mənbə: BruceBlaus, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

ÜST-nin statistikasına görə, planetin demək olar ki, hər üçüncü sakini artıq çəkiyə malikdir. Bundan həm qadınlar, həm də kişilər əziyyət çəkir. Çəki ən çox 30 ilə 60 yaş arasında artır, menopauza dövründə isə bu proses sürətlənir.

Səbəbləri

Piylənmənin səbəbləri və risk faktorları

Birincili piylənmənin inkişafının əsas səbəbi düzgün olmayan qidalanma vərdişləridir (nəzarətsiz qida qəbulu, zərərli keyfiyyətsiz məhsulların istifadəsi, stresi “yeyərək” aradan qaldırmaq) və xəstənin aşağı fiziki aktivliyidir.

Patologiyanın ikincili formasında bədən çəkisi düzgün qidalanma və kifayət qədər fiziki aktivlik olduqda belə arta bilər. Səbəblər aşağıdakılarda gizlənə bilər:

yaşla əlaqədar maddələr mübadiləsinin pozulması;
genetik meyllilik;
mövcud endokrin və psixi xəstəliklər, onkologiya;
bəzi dərman preparatlarının, məsələn hormonal preparatların qəbulu;
müəyyən fizioloji vəziyyətlər (hamiləlik, laktasiya, menopauza).

Təsnifat

Böyüklərdə piylənmənin təsnifatının əsasında bədən kütləsi indeksi (BKİ) durur. Bu əmsal kiloqramla çəkinin metrlə boya (kvadratı alınmış) bölünməsindən ibarətdir. Alınan nəticə patologiyanın dərəcəsini qiymətləndirməyə və mümkün riskləri hesablamağa imkan verir. Eyni meyarlar müalicə taktikasının seçilməsi üçün göstəriş sayılır.

Orqanizmdə piy toxumasının paylanması xüsusiyyətlərindən asılı olaraq aşağıdakı piylənmə növləri ayırd edilir.

Abdominal (yuxarı, kişi tipli) – piy toxuması əsasən bədənin yuxarı hissəsində, bel və qarın nahiyəsində yerləşir.
Ginoid (aşağı, qadın tipli) – piy əsasən qalça və budlarda toplanır. Bədən və ayaqlar armud formasını xatırladır.
Qarışıq – piy hüceyrələri bütün bədən üzrə bərabər paylanır.

Yaranma səbəb və şəraitindən asılı olaraq xəstəlik aşağıdakılara bölünə bilər:

hormonal (endokrin): daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri və hormon balansının pozulması fonunda yaranır;
hipotalamik: hipotalamusun zədələnməsi ilə bağlıdır;
ekzogen-konstitusional (alimentar): həddindən artıq yeməklə bağlıdır;
iatrogen, medikamentoz: iştahaya və ya maddələr mübadiləsinə təsir edən dərman vasitələrinin qəbulu ilə şərtlənir.

Mənşəyindən asılı olaraq piylənmə həddindən artıq yeməklə və nisbətən az enerji sərfi fonunda yaranan birincili, həmçinin ikincili olur. Bu halda artıq çəki xəstəliyin nəticəsidir.

Piy toxumasının yerləşmə xüsusiyyətlərindən asılı olaraq patologiyanın iki tipi ayırd edilir:

visseral piylənmə: piy toxuması qarın boşluğunda yerləşən orqanların ətrafında cəmlənmişdir;
periferik piylənmə: artıq piy dəri altı toxumasında yerləşir.

Mərhələlər

Piylənmənin dərəcələri (BKİ üzrə)

Böyüklərdə piylənmənin dərəcəsi ÜST təsnifatına görə bədən kütləsi indeksi (BKİ) ilə müəyyən edilir. Hər növbəti dərəcədə ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, oynaq və tənəffüs problemlərinin riski artır.

Artıq çəki (BKİ 25–29,9) — hələ xəstəlik sayılmır, lakin risk artmağa başlayır. Bu mərhələdə qidalanmanın və fiziki aktivliyin dəyişdirilməsi ən effektiv tədbirdir.
I dərəcə (BKİ 30–34,9) — piylənmə diaqnozu qoyulur. Həyat tərzinin dəyişdirilməsinə lazım olduqda dərman müalicəsi əlavə edilir.
II dərəcə (BKİ 35–39,9) — ağırlaşma riski yüksəkdir. Yanaşı xəstəliklər olduqda cərrahi müalicə imkanı da müzakirə oluna bilər.
III dərəcə (BKİ 40 və yuxarı) — ağır piylənmə, bütün orqan sistemlərinə yük çox böyükdür. Çox vaxt kompleks, o cümlədən bariatrik müalicə tələb olunur.

BKİ əzələ kütləsini və piyin paylanmasını nəzərə almır, buna görə həkim bel çevrəsini, yanaşı xəstəlikləri və analizləri də qiymətləndirir. Dərəcəni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.

Klinik mənzərə

Piylənmənin əsas əlamətləri

Piylənmənin əsas əlaməti bədən çəkisinin artıq olmasıdır. Artıq başlanğıc mərhələdə görünüşdə aydın dəyişikliklər baş verir: ikinci ənlik (çənə altı) əmələ gəlir, boyunda “dul qadın donqarı” adlanan qabarıqlıq yaranır, qarın ölçüləri sallanan “önlük” əmələ gəlməsinə qədər artır, budlar “qalife” formasını alır. Bundan əlavə, xəstələr aşağıdakıların yaranmasından şikayət edirlər:

artıq tərləmə;
az fiziki yükdə nəfəs darlığı;
ümumi zəiflik;
toxumaların ödemi (şişməsi);
qəbizlik;
oynaqlarda və onurğada ağrılar;
həddindən artıq əsəbilik və gərginlik.

Patologiya kəskinləşmiş mərhələyə keçdikdə ürək və damarların, ağciyərlərin, daxili orqanların işində pozğunluqlar müşahidə olunur. İnsanda infarkt, insult kimi ölümcül təhlükəli olanlar da daxil olmaqla, müxtəlif ağırlaşmaların inkişaf riski dəfələrlə artır. Artıq yük səbəbindən oynaqların və onurğanın xəstəlikləri proqressivləşir. Arterial təzyiqin yüksəlməsi kardioloji patologiyaların inkişafına səbəb olur. Qadınlar üçün bu vəziyyət menstrual dövrün pozulması, amenoreya, sonsuzluqla təhlükəli ola bilər.

Şəkillərdə əlamətlər

Bədən kütlə indeksi qrafiki: boy və çəkiyə görə arıqlıq, normal çəki, artıq çəki və piylənmə zonaları. Şəkil: InvictaHOG, Public domain · mənbə

Xəstəliyin simptomları

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Piylənmənin diaqnostikası

Artıq çəkidən əziyyət çəkən xəstə terapevtə və ya endokrinoloqa müraciət edə bilər. Xəstəliyin diaqnostikası sorğu və anamnezin toplanması ilə başlayır. Qidalanma vərdişləri, hərəkət aktivliyi, xroniki xəstəliklər böyük əhəmiyyət kəsb edir. Sonra həkim BKİ-nin (bədən kütləsi indeksinin) hesablanmasını aparır, bel çevrəsini və bud həcmini ölçür, lazım gəldikdə əlavə əmsallar və indekslər hesablayır. Ümumi müayinə zamanı təzyiq səviyyəsi, ürək döyüntülərinin tezliyi və orqanizmin işinin digər əsas göstəriciləri də qiymətləndirilir.

Daxili orqanların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün əlavə diaqnostika aparılır:

ətraflı biokimyəvi qan analizi;
hormonal profilin tədqiqi;
ümumi qan və sidik analizi;
EKQ, ürəyin USM-i;
daxili orqanların USM-i, KT, MRT-si;
piy, əzələ toxumasının səviyyəsinin qiymətləndirilməsi (bioimpedansometriya).

Lazım gəldikdə diaqnostikaya digər mütəxəssislər cəlb olunur: qastroenteroloq, kardioloq, nevroloq və s.

Xidmətlər

Müalicə

Piylənmənin müalicə istiqamətləri

Vəziyyətin ağırlığından asılı olaraq piylənmənin müalicəsi konservativ və ya cərrahi üsullarla aparılır.

Konservativ müalicə əsasən aclıq hissinin yatırılmasına və toxluq hissinin sürətləndirilməsinə yönəlmişdir. Xəstənin qida davranışına təsir edən dərman preparatları təyin olunur. Adekvat, gücə uyğun fiziki yüklərlə birlikdə pəhriz mütləqdir. Medikamentoz terapiya BKİ 30 və daha yuxarı olan xəstələrə, piylənmə ilə bağlı xəstəliklər (2-ci tip şəkərli diabet, arterial hipertenziya, yuxuda apnoe və s.) olduqda isə BKİ 27 və daha yuxarı olan xəstələrə təyin edilə bilər.

Bariatrik cərrahiyyə BKİ 40 və daha yuxarı olduqda, həmçinin BKİ 35 və daha yuxarı olub piylənmə ilə bağlı ciddi xəstəliklər olduqda piylənmənin operativ müalicəsi üçün tətbiq olunur; müasir tövsiyələrə görə, ağır metabolik pozğunluqlarda bəzən daha aşağı BKİ-də də müzakirə oluna bilər. Cərrahi müdaxilə üsulları hər bir insan üçün fərdi seçilir. Ən çox aşağıdakı əməliyyatlar aparılır:

mədə şuntlanması (qastroşuntirovka);
qastroplastika;
mədədaxili balonun quraşdırılması;
mədənin uzununa rezeksiyası;
biliopankreatik şuntlanma və s.

Bunların hamısı mədənin həcminin azaldılmasına və/və ya qidanın orqanın əsas hissəsini keçərək bağırsağa tranzit yolla ötürülməsi üçün dövrə yolunun yaradılmasına yönəlmişdir. Bu, istehlak edilən qida miqdarını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və orqanizmə enerji daxil olmasını azaltmağa imkan verir.

Reabilitasiya

Bərpa müddəti aparılan bariatrik əməliyyatın mürəkkəbliyindən asılıdır. Adətən həkimlər laparoskopik müdaxilə taktikasından istifadə etdikdə ayağa qalxma müdaxilə günü baş verir, stasionarda qalma müddəti 1-2 gün davam edir. İlk həftələrdə fiziki aktivliyi məhdudlaşdırmaq, əməliyyatdan sonrakı (troakar yeridilən nahiyədə) yırtığın inkişafının qarşısını almaq üçün altı aya qədər qarın əzələlərinə yük verməkdən çəkinmək lazımdır. 1-2 ay ərzində hamam, sauna, hovuza getməkdən imtina etmək lazımdır. Əməliyyatdan sonrakı pəhriz tövsiyə olunur. Qida rasionu tədricən genişləndirilir. Əvvəlcə insana maye qida, sonra yarımmaye və vəziyyət sabitləşdikcə tədricən bərk qida təklif olunur. Mədənin kiçik həcmi səbəbindən xəstə hissə-hissə yeyir: tez-tez, lakin kiçik hissələrlə. Gələcəkdə düzgün qidalanma prinsiplərinə riayət etmək lazımdır.

Profilaktika

Piylənmənin profilaktikası

Normal çəkiyə malik insanda piylənmənin profilaktikası düzgün qidalanma vərdişləridir. Keyfiyyətli balanslaşdırılmış qida qəbul etmək, fəal həyat tərzi sürmək, öz psixoemosional vəziyyətinə nəzarət etmək lazımdır. Öz çəkisindən narazılıq olduqda endokrinoloq və dietoloqun konsultasiyası tövsiyə olunur. Çəki artımına təsir edə biləcək xəstəliklər yarandıqda, piylənmənin və onun mənfi nəticələrinin inkişafının qarşısını almaq üçün vaxtında diaqnostika və müalicədən keçmək vacibdir.

Yadda saxla!

Bir çox insanlar əmindir ki, piylənmə sırf estetik problemdir. Bu, yanlış fikirdir. Bədən çəkisinin artıq olması vaxtında tibbi yardım göstərilmədikdə həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli nəticələrə səbəb ola biləcək təhlükəli vəziyyətdir. Piylənmənin tipik ağırlaşmaları davamlı arterial hipertoniya, infarktlar və insultlar, xroniki ürək və tənəffüs çatışmazlığı, artrozlar, osteoxondrozdur. Piylənmiş xəstələr yuxu zamanı pis nəfəs alır, yuxu apnoesi (yuxu zamanı qısamüddətli nəfəsin dayanması) hadisəsi ilə üzləşirlər. Ağır piylənmə zamanı istisnasız olaraq bütün orqanlar əziyyət çəkir, ölüm riski dəfələrlə artır.

Bu problemlərin qarşısını almaq üçün həkimə müraciət etmək və onun bütün tövsiyələrini ciddi şəkildə yerinə yetirmək lazımdır. Bu, həm çəki azaldılması dövründə, həm də çəki itirdikdən sonra nəticənin bərkidilməsi üçün vacibdir.