Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar

Piylənmənin dərəcəsini qiymətləndirmək üçün adətən bədən kütləsi indeksindən (BKİ) istifadə olunur. İndeks çəkinin (kq) boyun (m) kvadratına bölünməsi ilə hesablanır. BKİ tək başına yekun diaqnoz qoymur, həkim bel ətrafını, yanaşı xəstəlikləri və qan göstəricilərini də nəzərə alır.

Bariatrik müdaxilələr mədə-bağırsaq traktı səviyyəsində daxil olan kalorilərin azalması üçün şərait yaradır, həmçinin iştahanı aktivləşdirən hormonların ifrazını azaldır. Belə əməliyyatlar təkcə çəkinin əhəmiyyətli azalmasına deyil, əldə edilmiş nəticənin uzun illər saxlanmasına da kömək edir.

• Mədədaxili balonun qoyulması — müvəqqəti və daha az invaziv tədbir: mədəyə həcmini qismən dolduran yumşaq rezervuar yerləşdirilir. Balon toxluq hissini daha tez imitasiya etməyə imkan verir.
• Mədənin şuntlanması — mədənin yuxarı hissəsində kiçik rezervuar yaradılır və nazik bağırsağın bir sahəsinə birləşdirilir, mədənin və bağırsağın qalan hissəsi yan keçilir.
• Biliopankreatik şuntlama — qidanın mədə-bağırsaq traktından keçid yolunun dəyişdirildiyi mürəkkəb əməliyyat. Qida maddələrinin böyük hissəsi tam sorulmadan tranzitlə keçir. Son dərəcə ifadəli piylənmədə tətbiq olunur.
• Qolvari qastrektomiya — mədənin bir hissəsi çıxarılır, orqan dar «boru»ya çevrilir.

Bariatrik müdaxilə yalnız aydın müəyyən edilmiş tibbi göstərişlər olduqda aparılır:

• BKİ 40 kq/m²-dən yuxarı — ifadəli piylənmə, artıq çəki praktik olaraq getmir və sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaradır;
• BKİ 35 kq/m²-dən yuxarı, yanaşı xəstəliklərlə — 2-ci tip şəkərli diabet, ağır obstruktiv yuxu apnoesi, əhəmiyyətli hipertoniya və ya oynaqların degenerativ xəstəlikləri. Belə hallarda əməliyyat təkcə çəkini azaltmağa deyil, yanaşı patologiyaların gedişini yaxşılaşdırmağa da kömək edir;
• konservativ üsulların effektsizliyi — qidalanmanın dəyişdirilməsi, fiziki fəallığın artırılması və dərman terapiyası ilə uzunmüddətli cəhdlər davamlı nəticə vermədikdə.

İnsanın həyat tərzinin dəyişməsi və ya dərmanlarla çəki ilə bacarmaq şansı varsa, həkimlər həmişə bu mərhələlərdən başlayır.

Bariatrik əməliyyatlar ağır psixi pozğunluqlarda, aktiv onkoloji proseslərdə, narkozu və müdaxiləni keçirməyə imkan verməyən ifadəli ürək və ağciyər xəstəliklərində aparılmır.

Çəkinin azalması əməliyyatdan sonrakı ilk aylarda başlayır və ilk illər ərzində davam edir. Bu müddətdə pasiyent artıq kütlənin əhəmiyyətli hissəsini itirə bilər. Lakin nəticə yalnız yeni qidalanma qaydalarına riayət, müntəzəm fiziki fəallıq və həkim nəzarəti şərti ilə saxlanılır.

Dərman korreksiyası iştahanı azaltmağa, qanda şəkərə nəzarəti yaxşılaşdırmağa və kalorilərin mənimsənilməsini ləngitməyə yönəlib. Son illərdə meydana çıxmış preparatlar aclıq və toxluq hissini tənzimləyən hormonal sistemə təsir göstərir.

Xüsusi yeri GLP-1 reseptorlarının aqonistləri tutur — onlar bağırsağın təbii hormonlarının işini imitasiya edir və beyinə toxluğu daha tez tanımağa kömək edir. Ən yeni işləmələr GLP-1 və GIP-in ikili aqonistlərini əhatə edir; onlar eyni anda iki mexanizmə təsir göstərir və çəki itkisində daha ifadəli effekt göstərir.

Dərmanlar bariatriyaya alternativ, yoxsa əlavədir

Preparatlar artıq çəki ilə əməliyyatsız bacarmaq imkanı olan pasiyentlər üçün vacib alət sayılır. BKİ 30-dan yuxarı olduqda, həmçinin daha aşağı göstəricidə, piylənmə ilə bağlı xəstəliklər artıq varsa təyin edilə bilər.

Dərmanlar çəkini azaltmağa, mübadilə proseslərini yaxşılaşdırmağa, ürəyə və oynaqlara yükü azaltmağa kömək edir. Eyni zamanda həyat tərzinin dəyişməsinin əhəmiyyətini istisna etmir. Ağır hallarda medikamentlər bariatriya ilə birlikdə istifadə edilə bilər — müdaxiləyə hazırlıq kimi və ya ondan sonra nəticənin saxlanması üçün.

Bütün preparatlar aptekdən yalnız reseptlə buraxılır.

Müasir preparatlar təkcə iştahanı yatırmaqla deyil, qanda şəkərin tənzimlənməsinə, yağ mübadiləsinə və həzm sisteminin işinə təsir etməklə də işləyir. Onlar həyat tərzinin dəyişməsini əvəz etmir, lakin nəticəyə daha tez çatmağa və onu saxlamağa kömək edir.

GLP-1 reseptorlarının aqonistləri

Bu qrupun preparatları (məsələn, semaqlutid əsasında) bağırsağın ifraz etdiyi və beyinə toxluq barədə «xəbər verən» hormonun işini imitasiya edir. Bunun sayəsində insan daha tez doyur və aclığı daha nadir hiss edir. Mədənin boşalması ləngiyir, toxluq hissi isə daha uzun saxlanılır.

Müntəzəm tətbiqdə çəkinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması qeyd olunur. Bir çox pasiyentdə qlükozaya nəzarətin yaxşılaşması, təzyiqin və xolesterin səviyyəsinin azalması müşahidə edilir.

Bu qrupun bəzi preparatları ilkin olaraq 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi üçün yaradılıb və yalnız sonradan çəkinin azaldılması üzrə göstəriş alıb. Buna görə eyni fəal maddə müxtəlif ticarət adları altında və müxtəlif rəsmi göstərişlərlə mövcud ola bilər — hansı preparatın sizin vəziyyətinizdə qeydiyyatdan keçdiyini və uyğun olduğunu həkim müəyyən edir.

GLP-1 və GIP-in ikili aqonistləri

Yeni sinifdir (tirzepatid əsasında). Eyni anda iki reseptor qrupuna təsir göstərir; bu, iştahanı kompleks tənzimləməyə, karbohidrat və yağ mübadiləsini optimallaşdırmağa imkan verir.

Təsir bir neçə istiqamətdə gedir. Bir tərəfdən mədənin peristaltikası qismən ləngiyir — qida mədədə daha uzun qalır, beyinə isə toxluq siqnalları daha uzun daxil olur. Digər tərəfdən insulinin sintezi aktivləşir və onun antaqonisti olan qlükaqonun ifrazı azalır.

Pasiyentlərin bir hissəsində çəki itkisi daha ifadəli olur.

Yan təsirlər

Hər iki sinif üçün ən çox rast gəlinən arzuolunmaz reaksiyalar ürəkbulanma, ishal və qarında narahatlıqdır. Adətən bu əlamətlər terapiyanın başlanğıcında təzahür edir və doza hamar artırıldıqca tədricən azalır.

Vacibdir: bu preparatların hamısı reseptlidir. Konkret preparatın seçimi, başlanğıc dozası, artırma sxemi və inyeksiyaların tezliyi müayinədən sonra yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir. Onları özbaşına başlamaq və ya tanışların sxemi üzrə qəbul etmək olmaz.

Dərman terapiyası piylənmənin erkən mərhələlərində və mülayim artıq çəkili pasiyentlərdə yaxşı işləyir. Əməliyyata əks göstərişlər olduqda, pasiyent konservativ yanaşmadan başlamaq istədikdə və ya cərrahiyyədən sonra nəticəni dəstəkləmək üçün xüsusilə məqsədəuyğundur.

Bariatrik cərrahiyyə ifadəli piylənmədə, xüsusən ciddi yanaşı xəstəliklər olduqda və ya BKİ 40 kq/m²-i keçdikdə təsirli həll sayılır. Əməliyyat çəkinin əhəmiyyətli və nisbətən tez azalmasına imkan verir, ürəyə, damarlara, oynaqlara yükü azaldır. Xüsusilə nəzərəçarpan effekt 2-ci tip diabeti və ağır obstruktiv yuxu apnoesi olan pasiyentlərdə müşahidə olunur.

Üsulları birləşdirmək olarmı

Bəli, birləşmə çox vaxt daha yaxşı nəticə verir. Preparatlar əməliyyatdan əvvəl çəkini azaltmaq və cərrahi riskləri aşağı salmaq üçün, müdaxilədən sonra isə əldə edilmiş effekti saxlamaq üçün istifadə oluna bilər.

Həyat keyfiyyətinə təsir

Çəkinin azalması orqanizmin vəziyyətinə müsbət təsir göstərir: ürəyə, damarlara, oynaqlara və tənəffüs sisteminə yük azalır, diabet və hipertoniya zamanı ağırlaşma riski aşağı düşür. Pasiyentlər təkcə fiziki özünühissetmənin yaxşılaşdığını deyil, özünə inamın artdığını və əhvalın sabitləşdiyini qeyd edir.

Uzunmüddətli nəticələr birbaşa nizamdan asılıdır: düzgün qidalanmanın, müntəzəm fiziki fəallığın və zərurət olduqda medikamentlərin birləşməsi əldə edilmiş çəkini uzun illər saxlamağa imkan verir.

Bariatrik əməliyyat qərarı hazırlıq mərhələsindən sonra verilir. Hazırlıq həm əməliyyatın təhlükəsizliyini, həm də uzunmüddətli nəticəni yaxşılaşdırır.

1. Məsləhətləşmə. Cərrah, endokrinoloq və dietoloq pasiyentin çəki tarixçəsini, yanaşı xəstəlikləri, əvvəlki arıqlama cəhdlərini qiymətləndirir.
2. Müayinələr. Qan və sidik analizləri, qan şəkəri, ürəyin və ağciyərlərin yoxlanması, qarın orqanlarının ultrasəs müayinəsi, mədənin endoskopiyası aparılır.
3. Psixoloji qiymətləndirmə. Qidalanma davranışı və motivasiya müzakirə olunur, yeni həyat tərzinə hazırlıq qiymətləndirilir.
4. Əməliyyatqabağı pəhriz. Həkimin göstərişi ilə bir neçə həftə ərzində kalorisi azaldılmış rejimə keçid edilir, bu, qaraciyərin həcmini azaltmağa və əməliyyatı asanlaşdırmağa kömək edə bilər.
5. Əməliyyatın planlaşdırılması. Müayinə nəticələrinə uyğun cərrahi üsul seçilir, narkoz üçün hazırlıq aparılır.

Əməliyyatdan sonrakı dövr mərhələli qidalanma ilə xarakterizə olunur. Mədənin yeni həcminə uyğunlaşmaq üçün qida tədricən genişləndirilir. Mərhələlərin müddətini həkim və dietoloq fərdi təyin edir.

• İlk günlərXəstəxanada müşahidə, yalnız maye qəbulu, ağrı və qeyri-adi hisslərin nəzarəti. Fəal hərəkətə tezliklə başlanılır.
• İlk həftələrMaye və püre şəklində qidalar, kiçik hissələrlə. Qida yavaş çeynənilməli, içki yeməkdən ayrıca qəbul olunmalıdır.
• Sonrakı həftələrYumşaq qidalara keçid, tədricən rasionun genişləndirilməsi, zülallı qidalara üstünlük.
• Uzunmüddətli dövrSağlam qidalanma vərdişləri, müntəzəm fiziki fəallıq, vitamin və mineralların həkim nəzarəti ilə qəbulu, dövri nəzarət müayinələri.

Bariatrik əməliyyatlar müasir texnika ilə, təcrübəli komandada nisbətən təhlükəsiz sayılır, lakin hər cərrahi müdaxilə kimi risk daşıyır. Mümkün ağırlaşmalara aşağıdakılar daxildir:

• əməliyyat zamanı və ya sonra qanaxma, infeksiya, tikiş yerlərinin yetərsizliyi;
• qusma, ürəkbulanma, reflyuks və qidanın udulması çətinliyi;
• vitamin və mikroelement çatışmazlığı, anemiya, sümük zəifliyi;
• dəmping sindromu, yəni qidanın bağırsağa tez keçməsi nəticəsində zəiflik, tər və ürək döyüntüsü;
• öd daşı əmələ gəlməsi, sürətli arıqlama zamanı saçın tökülməsi;
• uzunmüddətli dövrdə çəkinin qismən geri qayıtması.

Bu risklərin çoxunu həkim nəzarəti, düzgün qidalanma və lazımi əlavələrin qəbulu ilə azaltmaq mümkündür. Əməliyyatdan sonra dərmanların və vitaminlərin dozasını yalnız həkim təyin edir.

Hər pasiyent üçün bariatrik əməliyyat və ya güclü dərmanlar uyğun deyil. Həkim aşağıdakı hallarda başqa yanaşma seçə bilər:

Piylənmənin müalicəsi uzunmüddətli həkim nəzarəti tələb edir. Aşağıdakı hallarda vaxt itirmədən həkimə müraciət edin.