Kimyaterapiyanın nəticələri: immuniteti necə bərpa etməli

Qan və immun sisteminin hüceyrələri orqanizmdə ən sürətlə bölünənlərdəndir və preparatların qəbuluna ilk reaksiya verir. Bu, hemopoetik sistemin işinin pozulmasına gətirib çıxarır və leykositlərin səviyyəsi düşür. Leykositlər infeksiyalarla mübarizədə açar rol oynayır, buna görə çatışmazlıqları orqanizmi infeksion xəstəliklər qarşısında daha həssas edir.

Daha bir səbəb dərinin və selikli qişaların qoruyucu baryerinin zəifləməsidir. Yetişmiş selikli qişa hüceyrələri toksik təsirə demək olar ki, məruz qalmır, lakin aktiv çoxalan gənc hüceyrələr daha həssasdır.

İmmunitetin azalması təkcə kurs zamanı deyil, başa çatdıqdan sonra da davam edə bilər — orqanizmin bərpaya vaxt tələb etməsi ilə bağlıdır.

Kimyapreparatların sümük iliyinə təsiri onun ağ qan cisimciklərini istehsal etmə qabiliyyətini azaldır. Buna görə müalicə zamanı və sonra adətən leykopeniya müşahidə olunur. Tezliyi müalicə rejimindən və xəstəliyin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Necə qaldırmalı

• cüzi azalmada rasionun korreksiyası mümkündür — A, B12, C və E vitaminləri, fol turşusu, sink və selen (toyuq əti və yumurta, qoz, dəniz məhsulları, sitrus meyvələri). Lakin heç bir pəhriz leykositlərin səviyyəsini etibarlı şəkildə qaldıra bilmir;
• koloniyastimullaşdırıcı faktorların tətbiqi — müəyyən növ qan hüceyrələrinin istehsalını gücləndirən xüsusi preparatlar.

Hər iki variant mütləq həkim nəzarətində olmalıdır. Preparatların müşahidəsiz yeridilməsi təhlükəli ola bilər, bəzi məhsullar isə qəbul etdiyiniz dərmanlarla uyğun gəlməyə bilər.

Özbaşına müalicə ilə məşğul olmaq lazım deyil: bitki dəmləmələri, buxarlanmış yulaf toxumları və zirinc yarpaqları yalnız plasebo effekti verir, tərkibindəki maddələr isə preparatlarla ziddiyyətə girə bilər.

Leykositlər yüksəkdirsə

Artıq miqdar iltihabi prosesin və ya ağırlaşmanın inkişafından, preparatlardan kifayət qədər effekt olmamasından xəbər verə bilər. Adekvat müalicədən sonra leykositlərin yüksəlməsi səciyyəvi deyil — dərhal mütəxəssisə məlumat verin.

Hemoqlobin eritrositlərin tərkibinə daxil olan və oksigen daşıyan dəmir tərkibli zülaldır. Kimyaterapiya zamanı onun miqdarına bir neçə amil təsir göstərir:

• xərçəng intoksikasiyası fonunda qanyaranma pozğunluqları;
• sümük iliyinin metastazlarla zədələnməsi;
• həm yetişmiş eritrositlərin, həm sələf hüceyrələrin dərmanlarla dağıdılması;
• toxumalarda xroniki mikroqanaxmalar;
• qeyri-kafi qidalanma, xərçəng kaxeksiyası.

Lakin «paraneoplastik sindrom» adlanan hadisə də var: xərçəng hüceyrələri eritropoetin ifraz edə bilər, bu isə eritrositlərin və hemoqlobinin miqdarını artırır. Belə hallarda hemoqlobin əksinə yüksək olur.

Aşağı olduqda:

• bəzi hallarda rasiona düzəliş kifayətdir — dəmir tərkibli məhsullar (qırmızı ət, ciyər, kişmiş); lakin bərpa aylar tələb edə bilər;
• prosesi sürətləndirmək üçün venadaxili və ya peroral dəmir preparatları təyin edilə bilər, lakin yan təsir və allergiya riski var;
• qanın formalı elementlərinin köçürülməsi — effektiv, lakin uyğunsuzluq riski ilə bağlı prosedur.

Bəzilərinə B12 vitamini, fol turşusu və ya eritropoetin preparatları kömək edə bilər.

Yüksək olduqda. Paraneoplastik sindromda yüksəlmiş hemoqlobin adətən kimyaterapiya fonunda azalır. Yüksək konsentrasiyanın saxlanması xəstəliyin irəliləməsindən və ya terapiyaya cavabın olmamasından xəbər verə bilər.

Böyrəklər və ya böyrəküstü vəzilər zədələndikdə onkoloji proses eritropoetinin ifrazını stimullaşdırır. Belə halda dəmir tərkibli əlavələrdən imtina etmək və rasionu korreksiya etmək tövsiyə olunur: qırmızı ətin, kürünün və balıq məhsullarının miqdarını azaltmaq, tərəvəz və göyərtini artırmaq.

Trombositlər də daim bölünən hüceyrələrdir və preparatların sitostatik təsirinə məruz qalır. Yan təsirlər arasında burun, uşaqlıq və inyeksiya yerlərindən qanaxmalar rast gəlinir — bunlar trombositopeniya ilə bağlıdır.

Necə artırmalı

• rasionun korreksiyası — bitki zülalı, tərəvəz, göyərti, giləmeyvə, meyvə; heyvan yağlarının istisna edilməsi;
• trombositlərin aqreqasiyasına kömək edən preparatlar — qanaxmaları azaldır, lakin trombositlərin miqdarını artırmır;
• fibrinolizi ingibə edən preparatlar — həmçinin qanaxmalarla bacarmağa kömək edir;
• trombopoetin — trombositlərin istehsalını stimullaşdıran hormonun analoqu;
• trombokonsentratın köçürülməsi.

Bütün üsullar mütləq mütəxəssis nəzarətində aparılmalıdır. Analizlərdə trombositlərin düşdüyünü görsəniz, dərhal həkimə müraciət edin.

Yüksək olduqda

Bəzi preparatlar əksinə trombositlərin səviyyəsini artıra bilər; bu, yüksək tromboz riskinə (insult, infarkt, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası) şərait yaradır. Antiaqreqantlar və ya antikoaqulyantlar təyin edilir — onlar trombositlərin miqdarını azaltmır, lakin tromb riskini aşağı salır. Maye qəbulunu artırmaq da tövsiyə olunur.

Eritrositlər oksigen daşıyan hemoqlobini saxlayır. Azalma səbəbləri hemoqlobin üçün olanlarla eynidir:

• metastazlaşma fonunda sümük iliyinin zədələnməsi;
• yetişmiş qan hüceyrələrinin kimyapreparatlarla dağıdılması;
• gənc formaların bölünmə və differensasiya proseslərinin pozulması;
• böyrəklərin və böyrəküstü vəzilərin zədələnməsi — eritropoetinin miqdarı azalır;
• qeyri-kafi qidalanma, bol qusma;
• toxumalarda mikroqanaxmalar.

Paraneoplastik sindromda isə eritrositlərin artması səbəbindən hemoqlobin də yüksəlir — hemoqlobin eritrositlərin tərkibindəki zülaldır.

Aşağı olduqda orqanlara oksigenin daxil olması azalır və özünühissetmə pisləşir. Tövsiyə edilə bilər:

• rasionun korreksiyası — dəmirlə zəngin məhsullar (qırmızı ət və balıq, qoz, paxlalılar);
• dəmir preparatları — onkoloji xəstələr üçün venadaxili yeridilmə üstündür, mədə-bağırsaq tərəfindən daha az yan təsir verir;
• eritropoetin tərkibli preparatlar;
• qanın formalı elementlərinin köçürülməsi.

B12 vitamini və fol turşusu da kömək edə bilər, lakin seçim həkimin ixtiyarındadır.

Yüksək olduqda səviyyə adekvat kimyaterapiya fonunda və ya ondan sonra azalır. Əlavə üsullar adətən tələb olunmur, lakin effekt olmadıqda: maye qəbulunu artırmaq, təzə göyərti və tərəvəzi artırmaq, qırmızı ət, ciyər və paxlalıları azaltmaq. Qanalma kimi radikal üsullar onkoloji xəstəliklərdə əks göstərişdir.

Neytrofillər infeksion agentin məhv edilməsinə cavabdeh leykositlərin alt növüdür və kimyapreparatların toksik təsirinə məruz qalır.

Febril neytropeniya şişəleyhinə terapiya fonunda yaranan təhlükəli vəziyyətdir: neytrofillərin kəskin azalması və febril qızdırma ilə müşayiət olunur, səbəbi çox vaxt bakterial infeksiyanın qoşulmasıdır. Ən böyük azalma çox vaxt kursdan bir qədər sonra baş verir.

Necə qaldırmalı

• rasionun dəyişdirilməsi neytrofillərin səviyyəsinə etibarlı təsir göstərmir, lakin A, B12, C və E vitaminləri, fol turşusu, sink və selen tərkibli məhsullar əlamətlərlə mübarizədə kömək edir;
• qranulositar koloniyastimullaşdırıcı faktorların yeridilməsi — neytrofillərin yetişməsini sürətləndirir.

Preparatın növünü, yeridilmə sxemini və müddətini yalnız onkoloq təyin edir.

Yüksək olduqda

Əksər proseslərdə yüksək səviyyə müalicə fonunda düşür. Saxlanması terapiyanın effektsizliyindən xəbər verə bilər. Bununla belə, neytrofiliya həmişə mənfi göstərici deyil: bəzi şiş tiplərində, məsələn mədə xərçəngində, o, müsbət proqnozla əlaqələndirilir. Hər halda fərdi yanaşma zəruridir.

Aşağıdakı cədvəl kimyaterapiya fonunda əsas qan göstəricilərinin dəyişməsini və nəyə diqqət etmək lazım olduğunu ümumi şəkildə göstərir. Konkret rəqəmləri və müalicə qərarlarını yalnız müalicə edən onkoloq müəyyən edir.

Bütün qida maddələri, toksinlər və dərmanlar qaraciyər toxumalarında çevrilmə mərhələlərindən keçir. Qaraciyərin xaric etdiyi patoloji metabolitlər hepatositlərə daim mənfi təsir göstərir. Cüzi zədələnmədə orqan müstəqil bərpa oluna bilir.

Hepatoprotektorlar barədə. Kimyaterapiya zamanı qaraciyəri dəstəkləmək üçün müxtəlif preparatlar təklif olunur — gövdəquyruğu flavonoidləri, essensial fosfolipidlər və digərləri. Yadda saxlamaq lazımdır: bu vasitələrin əksəriyyətinin effektivliyinə dair sübutlar məhduddur və heç biri kimyaterapiya zamanı qaraciyərin qorunmasının məcburi standartı sayılmır. Onları özbaşına qəbul etməyə başlamaq olmaz: qaraciyər funksiyasına nəzarət və dəstəkləyici terapiyanın zəruriliyi barədə qərar müalicə edən onkoloqun səlahiyyətindədir — o, analizlərin nəticələrinə və qəbul etdiyiniz preparatlara istinad edir.

Qaraciyərin ağır zədələnmələrində plazmaferez və öd yollarının drenajı istifadə edilə bilər.

Qaraciyər üçün qənaətcil rasion:

• çıxarmaq: xəmir məmulatları, yağlı və qızardılmış ət, hisə verilmiş məhsullar, acı qida, spirtli içkilər, tünd qəhvə və çay;
• daxil etmək: sıyıqlar, qaynadılmış və ya buxarda hazırlanmış yağsız ət, qatıq məhsulları, bişmiş və çiy tərəvəzlər, meyvə və giləmeyvələr, bitki və kərə yağları.

Bir çox məhsul qəbul etdiyiniz preparatlarla uyğun gəlməyə bilər, buna görə fərdi düzəlişləri müalicə edən həkim edir.

Kimyapreparatlar mədə-bağırsaq traktının selikli qişasına da toksik təsir göstərir; nəticədə qida maddələrinin əksəriyyəti mənimsənilmir. Pasiyentlər çəki itkisi, ürəkbulanma, qusma, qəbizlik, ishal və ağrılarla üzləşir.

Vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün:

• mümkün qədər çox maye içmək — sadə su məsləhətdir, tünd olmayan çaylar və meyvə şirələri də məqbuldur;
• ürəkbulanma doğurmursa, yüksək kalorili məhsullara üstünlük vermək;
• yeməyə bitki və kərə yağı əlavə etmək;
• tez-tez və bölünmüş qidalanma; iştaha olmasa belə saata görə yemək;
• ürəkbulanmada birmənalı konsistensiyalı, kəskin dadı olmayan məhsullara (sıyıqlara) üstünlük vermək;
• kifayət qədər lif qəbul etmək;
• bağırsaq divarını qıcıqlandıran ədviyyatlı məhsulları azaltmaq.

Belə pəhrizə müalicəyə hazırlıq kimi əvvəlcədən keçmək olar. Lakin bir çox məhsul preparatlarla uyğun gəlmir, buna görə pəhriz barədə həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Kimyaterapiyadan sonra immunitetin bərpası tədricən gedir və hər pasiyentdə fərqlənir. Aşağıdakı mərhələlər ümumi çərçivəni göstərir:

• Kurs zamanıQan göstəriciləri enir, infeksiya riski artır. Müntəzəm analizlər və həkim nəzarəti vacibdir.
• Kurslar arasındaGöstəricilər tədricən qalxır, əhval və iştaha yaxşılaşır. Həkim növbəti kursun mümkünlüyünü qiymətləndirir.
• Müalicədən sonra ilk həftələrZəiflik və yorğunluq davam edə bilər, infeksiyalardan qorunmaq lazımdır.
• Sonrakı aylarİmmunitet tədricən bərpa olunur. Qidalanma, yuxu, fiziki aktivlik və həkim nəzarəti bərpa prosesini dəstəkləyir.

Kimyaterapiya dövründə və ondan sonra bəzi əlamətlər təcili həkim nəzarəti tələb edir. Gözləməyin, onkoloqa və ya təcili yardıma müraciət edin.