Qanda şəkərin azalması, digər adı ilə hipoqlikemiya, qlükoza konsentrasiyasının fizioloji normadan aşağı düşdüyü vəziyyətdir. Bu səhifədə aşağı şəkərin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Dietoloq Endokrinoloq Hematoloq İnfeksionist Kardioloq Nefroloq Nevroloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Qanda şəkərin azalması, digər adı ilə hipoqlikemiya, qlükoza konsentrasiyasının fizioloji normadan aşağı düşdüyü vəziyyətdir. Sağlam insanın orqanizmində qlükozanın əsas mənbəyi qidadır. Yemək qəbulundan sonra mürəkkəb karbohidratlar sadə şəkərlərə parçalanır və qan dövranına daxil olur. Qlükozanın toxumalar arasında paylanması mədəaltı vəzi tərəfindən istehsal olunan bioloji aktiv maddə olan insulinin təsiri ilə təmin edilir. Qlükozanın bir hissəsi dərhal hüceyrələr tərəfindən enerji ehtiyacı üçün istifadə olunur, artıq hissəsi isə qaraciyərdə və əzələlərdə şəkərin ehtiyat forması olan qlikogen şəklində toplanır. Sərbəst qlükoza şəkərin aktiv istifadə olunan formasıdır və beyin hüceyrələrini, əzələ liflərini enerji ilə təmin edir. Onun kəskin azalması zamanı orqanizmin enerji çatışmazlığı yaşadığı hipoqlikemiya vəziyyəti inkişaf edir. Qlükozanın digər formaları isə passiv ehtiyatlardır və qandakı səviyyənin düşməsini operativ şəkildə kompensasiya edə bilmir.
Növləri
Hipoqlikemiya xarakterinə və mənşəyinə görə müxtəlif olur. Səbəbdən və biokimyəvi göstəricilərdən asılı olaraq, aşağı qan şəkərinin bir neçə növü ayırd edilir ki, bu da həkimlərə fərdi müalicə taktikası seçməyə kömək edir.
Yaranma xarakterinə görə təsnifat:
- Reaktiv (postprandial) hipoqlikemiya. Yeməkdən 2-4 saat sonra, daha çox karbohidrat mübadiləsinin pozulması zamanı yaranır.
- Ac qalma forması. Uzun müddət yeməkdən çəkinmə və ya tez-tez qidalanmanın buraxılması zamanı yaranır.
- Dərmanla induksiya olunan hipoqlikemiya. Qan dövranında qlükoza konsentrasiyasını azaldan preparatların təsiri ilə şərtlənir.
- Etil (alkoqol) hipoqlikemiyası — qida maddələrinin çatışmadığı şəraitdə həddindən artıq spirtli içki istifadəsi fonunda formalaşır.
- Hormonal. Endokrin sistemin işinin pozulması zamanı yaranır.
- Spontan. Aydın səbəb müəyyən edilə bilmir.
Səbəbləri
Qanda aşağı şəkər həm sağlam insanda, həm də müxtəlif xəstəliklər zamanı inkişaf edə bilər. Vəziyyətin səbəbləri müxtəlifdir və həm xarici amilləri, həm də daxili pozğunluqları əhatə edir. Ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün qlükozanın niyə aşağı olduğunu və bunun orqanizmə necə təsir etdiyini anlamaq vacibdir. Belə vəziyyətlər yaşlılarda, uşaqlarda, həmçinin şəkərli diabet zamanı xüsusilə təhlükəlidir.
Ən çox rast gəlinən səbəblər:
- Şəkəri azaldan preparatların dozasının aşılması. İnsan qanda qlükozanı azaldan preparatları dozaya riayət etmədən qəbul edərsə, güclü hipoqlikemiya yarana bilər. Artıq insulin və ya digər vasitələr, xüsusilə qidalanma buraxıldıqda və ya fiziki yükdən sonra, şəkər konsentrasiyasını həddindən artıq sürətlə azaldır.
- Qidalanmanın buraxılması və ya uzunmüddətli ac qalma. Qida ilə qlükozanın daxil olması əsas enerji mənbəyidir. 6-8 saatdan çox yemək olmadıqda qaraciyərdəki qlikogen ehtiyatı tükənir və qanda şəkər miqdarı kəskin düşür. Bu, xüsusilə maddələr mübadiləsi pozulmuş insanlar üçün təhlükəlidir.
- İntensiv fiziki yük. Məşq zamanı əzələlər qlükozanı aktiv şəkildə istehlak edir. İnsan fiziki fəaliyyətdən əvvəl və ya sonra yemək yeməzsə, qanda şəkər aşağı düşə bilər, çünki orqanizm enerji balansını bərpa etməyə vaxt tapmır.
- Alkoqol zəhərlənməsi. Alkoqol qaraciyərdə qlükozanın əmələ gəlməsini bloklayır. Bununla yanaşı, qlikogendən şəkər əldə etməyin təbii mexanizmi pozulur. Bu, eyni zamanda ac qalma və ya az miqdarda karbohidrat qəbulu zamanı xüsusilə təhlükəlidir.
- Xroniki qaraciyər xəstəlikləri. Qaraciyər qlikogenin sintezində və toplanmasında iştirak edir. Sirroz və ya hepatit zamanı bu proses pozulur və normal qidalanma zamanı belə aşağı qlükoza səviyyəsi müşahidə oluna bilər.
- İnsulinoma (mədəaltı vəzinin törəməsi). Artıq miqdarda insulin istehsal edən xoşxassəli şiş. Bu, qidalanma rejimindən asılı olmayaraq qanda şəkər konsentrasiyasının davamlı düşməsinə səbəb olur. Belə vəziyyət dərhal tibbi müdaxilə tələb edir.
- Endokrin sistemin patologiyaları. Qalxanabənzər vəzin, hipofizin və ya böyrəküstü vəzi qişasının işindəki pozğunluqlar karbohidrat balansını poza bilər.
- Hamiləlik. Hamilə qadınlarda hormonal fon dəyişir, maddələr mübadiləsi sürətlənir və enerjiyə tələbat artır. Rasionda karbohidrat çatışmadıqda qadının qanında qlükoza aşağı düşür ki, bu da həm ana, həm də döl üçün təhlükəlidir.
Diaqnostika
Qanda qlükoza səviyyəsinin azalmasına şübhə olduqda, ilk növbədə bu vəziyyətin mövcudluğunu təsdiqləmək və mümkün mənbələrini müəyyən etmək lazımdır. Yalnız dəqiq diaqnostika məlumatları əsasında adekvat və nəticəli müalicə taktikası seçmək mümkündür. Zəruri müayinələrin siyahısı hər bir xəstə üçün fərdi qaydada — şikayətlərini, xəstəliyin gedişinin xüsusiyyətlərini və tibbi tarixçəsini nəzərə alaraq müəyyən edilir.
Əsas müayinələrin siyahısı:
- Ümumi qan analizi
- Qanın biokimyəvi analizi
- Ac qarnına qlükoza səviyyəsinin təyini
- Qlükoza tolerantlıq testi
- Qlikozillənmiş hemoqlobinin tədqiqi
- Insulin və C-peptid səviyyəsi
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i
- Baş beynin MRT və ya KT-si
- Qalxanabənzər vəzi hormonlarının analizi
- Qaraciyər və böyrək funksiyasının tədqiqi
Bu müayinələrin hər birinin öz əhəmiyyəti var. Məsələn, ac qarnına qlükozanın təyini şəkər səviyyəsinin yeməklər arasındakı dövrdə azalıb-azalmadığını anlamağa imkan verir. Qlikozillənmiş hemoqlobin son üç ay ərzində qlükozanın dəyişikliklərini göstərir. İnsulin və C-peptid səviyyəsi hipoqlikemiyanın səbəblərini — insulinin artıq istehsalını və ya kənardan artıq daxil olmasını — müəyyən etməyə kömək edir. USM və MRT şəkər mübadiləsi ilə əlaqəli orqanların şişlərini aşkar edə bilər. Biokimyəvi analizlər qlükoza səviyyəsinin tənzimlənməsində iştirak edən qaraciyər və böyrəklərin vəziyyəti haqqında məlumat verir.
Müalicə
Qanda aşağı şəkərin müalicəsi səbəbdən, simptomların ifadəliliyindən və müşayiət edən xəstəliklərin olmasından asılıdır. Əsas məqsəd qlükoza səviyyəsini sabitləşdirmək və hipoqlikemiya epizodlarının təkrarlanmasının qarşısını almaqdır. Yüngül formada qidalanma rejimini dəyişmək kifayətdir, lakin tez-tez və ya ağır tutmalarda dərman korreksiyası və mütəxəssis nəzarəti tələb olunur.
Kəskin hipoqlikemiyada ilk yardım
Qanda şəkər aşağı olduqda və insanda baş gicəllənmə, titrəmə, tərləmə yaranarsa, tez karbohidratlar tərkibli məhsul dərhal qəbul edilməlidir. Bu, bir parça şəkər, şirin şirə, bal və ya qlükoza tableti ola bilər. Bu, huşun itirilməsinin qarşısını almağa kömək edən müvəqqəti tədbirdir. Əgər insan huşunu itiribsə və ya vəziyyəti sürətlə pisləşirsə, ağzından heç nə vermək olmaz — dərhal təcili yardım çağırın. 15 dəqiqədən sonra qlükoza səviyyəsini yenidən ölçmək lazımdır.
Dərman müalicəsi
Hipoqlikemiya epizodları təkrarlanarsa, həkim şəkər səviyyəsinin normallaşmasına yönəlmiş terapiya seçir. Səbəbdən asılı olaraq aşağıdakılar tətbiq oluna bilər:
- Hormonal preparatlar. Maddələr mübadiləsini normallaşdırmaq üçün böyrəküstü vəzi və ya qalxanabənzər vəzi hormonlarının çatışmazlığında istifadə olunur.
- İnsulin antaqonistləri. Bu maddələr toxumaların insulinə həssaslığını azaldaraq hipoqlikemiya riskini azaldır.
- Hepatoprotektorlar. Qlikogenin sintezi və toplanması funksiyasını bərpa etmək üçün qaraciyər xəstəliklərində təyin olunur.
- Qlükoza mübadiləsini tənzimləyən preparatlar. Reaktiv hipoqlikemiyada yeməkdən sonrakı şəkər dəyişikliklərini sabitləşdirmək üçün istifadə olunur.
- Venadaxili tətbiq üçün qlükoza məhlulları. Ağır formalarda və ya insan huşsuz vəziyyətdə olduqda tətbiq olunur.
Mədəaltı vəzi şişi (insulinoma) olduqda cərrahi çıxarılma aparılır. Bu, artıq insulin mənbəyindən xilas olmağa və qanda normal şəkər səviyyəsini bərpa etməyə imkan verir.
Pəhriz və həyat tərzi
Qidalanma karbohidrat balansının saxlanmasında əsas rol oynayır. Günə 5-6 dəfə, yavaş mənimsənilən karbohidratların (tammənli çörək, sıyıq, tərəvəz) mütləq qəbulu ilə hissə-hissə qidalanma tövsiyə olunur. Onlar qanda normal qlükoza konsentrasiyasının uzun müddət saxlanmasına kömək edir. Qidalanma arasında uzun fasilələr olmamalıdır.
Şəkəri azaldan xüsusi məhsullar, məsələn, paxlalılar, qarabaşaq, sarımsaq və darçın, yalnız həkimin təyinatı ilə istifadə oluna bilər. Aşağı şəkər zamanı onların artıq miqdarı vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Buna görə qanda qlükozası aşağı olan kişi və qadınlara dietoloqun tövsiyələrinə ciddi riayət etmək tövsiyə olunur.
Fiziki yüklər də orta səviyyədə olmalı və qidalanmadan sonra planlaşdırılmalıdır. Ac qarına intensiv məşqlər qlükozanın kəskin düşməsinə səbəb ola bilər.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qanda aşağı şəkər vaxtında aşkar edilib aradan qaldırılmazsa, ciddi nəticələr mümkündür. Tez-tez təkrarlanan epizodlar səbəbindən həyati vacib orqanların işini pozan xroniki hipoqlikemiya orqanizm üçün xüsusilə təhlükəlidir. Bu vəziyyət açıq simptomlar olmadan da gedə bilər. Gizli gediş yaşlılarda və ya uzun müddət şəkərli diabetdən əziyyət çəkən insanlarda tez-tez müşahidə olunur. Bəzi ağırlaşmalar tədricən, digərləri isə (qlükozanın kəskin düşməsində) sürətlə inkişaf edir.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Huşun itirilməsi.
- Qıcolmalar. Şəkər səviyyəsinin uzunmüddətli aşağı olması neyronlarda kalsium və maqnezium mübadiləsini pozaraq qeyri-iradi əzələ yığılmalarına səbəb olur.
- Koma. Beyin hüceyrələri tamamilə enerjidən məhrum olduqda hipoqlikemik koma inkişaf edir. Bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir və dərhal təcili tibbi yardım tələb edir.
- Yaddaş pozğunluğu. Qanda aşağı şəkərin hətta yüngül, lakin müntəzəm təkrarlanan epizodları qısamüddətli yaddaşı pisləşdirə və diqqət konsentrasiyasını azalda bilər.
- Aritmiyalar. Hipoqlikemiyada maddələr mübadiləsi və elektrolit balansındakı dəyişikliklər ürək ritmində nasazlıqlara səbəb ola bilər.
- Artmış narahatlıq. Qlükozanın uzunmüddətli aşağı olması psixoemosional vəziyyətə təsir edir: əsəbilik, narahatlıq, yuxusuzluq yaranır.
- İş qabiliyyətinin azalması. Yorğunluq, tez-tez zəiflik tutmaları və diqqətin azalması insanı gündəlik həyatda və işdə daha az məhsuldar edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əgər huşun itirilməsi, qıcolma və ya ağır çaşqınlıq kimi kəskin əlamətlər inkişaf edərsə, dərhal təcili yardım çağırılmalıdır. Qanda şəkərin aşağı olması əlamətləri yarandıqda vaxtında tibbi yardıma müraciət etmək vacibdir. Aşağı şəkərin əsl səbəbini müstəqil müəyyən etmək çətin ola bilər, çünki bu əlamət müxtəlif orqan və sistemlərlə əlaqəli ola bilər. Bu, xüsusilə qadınlarda qanda qlükozanın azalması əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi, tsiklin pozulması və ya xroniki yorğunluqla birləşdikdə aktualdır. Həkim qan şəkərinin normadan nə qədər fərqləndiyini, buna hansı səbəblərin gətirib çıxara biləcəyini və hansı müayinələrin lazım olduğunu müəyyən edəcək.
Müraciət edilə biləcək mütəxəssislər:
Yadda saxla!
Müasir tədqiqatlar göstərir ki, qanda aşağı şəkər təkcə kəskin vəziyyətlərə səbəb olmur, həm də koqnitiv funksiyalara təsir edir. Müasir elmi jurnallarda dərc olunan məlumatlara görə, böyüklərdə, xüsusilə yaşlı insanlarda epizodik hipoqlikemiyalar belə yaddaşı pisləşdirə, diqqəti azalda və demensiya inkişafı riskini artıra bilər. Bu, beynin enerji mənbəyi kimi demək olar ki, tamamilə qlükozadan asılı olması ilə izah olunur. Müalicəyə yeni yanaşmalar təkcə qlükoza səviyyəsinin sabitləşdirilməsinə deyil, həm də neyronların qorunmasına yönəlib. Xroniki hipoqlikemiya formalarında, xüsusilə nevroloji riski olan xəstələrdə, metabolik terapiya və qidalanma dəstəyinin istifadəsinə diqqət yetirilir.
Suallar və cavablar
Dərmansız qanda şəkəri təcili qaldırmaq üçün şirin şirə, bal, bir parça şəkər və ya konfet qəbul etmək lazımdır. Bu məhsullardakı qlükoza tez qana keçir və hipoqlikemiya simptomlarını aradan qaldırır. İsti şirin çay da kömək edir. Vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra şəkərin təkrar düşməsinin qarşısını almaq üçün yavaş mənimsənilən karbohidratlar əsasında bir şey — çörək, sıyıq və ya tammənli makaron yemək tövsiyə olunur.
İnsulinoma kəskin hipoqlikemiya tutmaları ilə özünü göstərir — insan qəfil zəiflik, baş gicəllənmə, bədəndə titrəmə, güclü tərləmə, narahatlıq və şiddətli aclıq hiss edə bilər. Ağır hallarda şüurun dumanlanması, qıcolmalar və huşun itirilməsi mümkündür. Bu simptomlar daha çox ac qarına, səhər saatlarında və ya fiziki yükdən sonra yaranır və şirin qida qəbulundan sonra tez keçir. Bu vəziyyət şişin özbaşına artıq insulin istehsal edərək qanda şəkər səviyyəsinin düşməsinə səbəb olması ilə bağlıdır.
Əgər qıcolma və ya huşun itirilməsi baş verirsə, insana ağızdan heç nə vermək olmaz — dərhal təcili yardım çağırın.
Qadınlarda aşağı şəkər menstrual dövrün pozulmasına, artmış yorğunluğa, əsəbiliyə və diqqətin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət, xüsusilə hamiləlik və klimaks dövründə, huş itkisi və travma riskini artırır.
Əsas analizlər ac qarına və yeməkdən sonra qlükozaya qan analizi, qlükoza tolerantlıq testi, insulin və S-peptidin təyinidir. Müşayiət edən patologiyaları istisna etmək üçün qaraciyər və qalxanabənzər vəzin funksiyasını qiymətləndirmək də vacibdir.
Uşaqlarda qlükozanın azalması çox vaxt balanssız qidalanma, uzunmüddətli ac qalma və ya sürətli böyümə ilə bağlıdır. Həmçinin irsi maddələr mübadiləsi pozğunluqları, infeksion xəstəliklər və ya hormonal nasazlıqlar da səbəb ola bilər.
