Şəkərli diabet qanda qlükoza səviyyəsinin xroniki yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan metabolik xəstəliklər qrupudur. Tip 1, tip 2, gestasion və digər spesifik formaları mövcuddur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Şəkər xəstəliyi
- qənd xəstəliyi
- diabetes mellitus
Xəstəlik haqqında
Diabet bütün endokrin patologiyalar arasında aşkarlanma tezliyinə görə ikinci yerdədir. Xəstəlik hər on nəfərdən birində rast gəlinir, bununla yanaşı, pasiyentin problemdən xəbəri belə olmadığı gizli formalar da mövcuddur. Əsas səbəb insulin çatışmazlığıdır ki, bu da bütün metabolik proseslərin pozulmasına gətirib çıxarır.
Səbəbləri
Şəkərli diabet mədəaltı vəzin funksiyalarının pozulması və ya hüceyrələrin tənzimlənməsinin pozulması nəticəsində yaranır ki, bu zaman kifayət qədər insulinin əmələ gəlməsi belə qanda şəkər səviyyəsinin azalmasına kömək etmir. Həkimlər xəstəliyin risk faktorlarına piylənməni, mədəaltı vəzin patologiyalarını, aşağı fiziki aktivliyi, əlverişsiz irsiyyəti və digər vəziyyətləri aid edirlər. I tip şəkərli diabet adətən 30 yaşa qədər olan kişi və qadınlarda diaqnostika olunur. Piylənmədən əziyyət çəkən yaşlı insanlar üçün daha çox II tip diabet xarakterikdir. Eyni zamanda pozğunluğun müxtəlif tipləri istənilən yaşda olan xəstələrdə yarana bilər, buna görə də yalnız risk faktorlarına əsaslanmaq lazım deyil.
Mümkün səbəblər və risk faktorları:
- Autoimmun xəstəliklərin və mədəaltı vəzin patologiyalarının inkişafına kömək edən genetik pozğunluqlar. Şəkərli diabetlə xəstə olan qohumların olması vacib risk faktorudur;
- Piylənmə. Artıq həcmdə piy toxumasının toplanması maddələr mübadiləsinin pozulmasına kömək edir, bu zaman toxumaların insulinə həssaslığı azalır;
- Mədəaltı vəzin toxumalarının zədələnməsi ilə xarakterizə olunan immunitet işinin pozulması;
- Virus infeksiyaları və toksinlərin mədəaltı vəzə təsiri;
- Diabetin inkişafına kömək edən kortikosteroidlərin və digər dərman vasitələrinin qəbulu;
- Böyrəküstü vəzilərin funksiyalarının pozulması;
- Ürək-damar patologiyaları.
Şəkərli diabet nadir hallarda anadangəlmə xəstəlik olur, lakin irsi amillər bu xəstəliyin istənilən yaşda sürətlə inkişaf etməsinə səbəb olur.
Təsnifat
Şəkərli diabetin təsnifatına görə simptomatik və həqiqi formalar ayırd edilir. Birincisi bu və ya digər xəstəliyin fonunda inkişaf edir və səbəb aradan qaldırıldıqdan sonra keçib gedir. Həqiqi diabet iki tipə bölünür.
- I tip: insulindən asılı və ya uşaq diabeti. Adətən uşaq və ya yeniyetmə yaşında inkişaf edir. Mədəaltı vəzin hüceyrələrinin zədələnməsi fonunda orqanizmdə insulinin çatışmazlığı ilə bağlıdır. Bu tip diabeti olan insanlara xaricdən daimi insulin vurulması tələb olunur.
- II tip: insulindən asılı olmayan və ya yaşlı diabeti. Ən çox yaşlı dövrdə inkişaf edir, lakin hazırda uşaqlar və yeniyetmələr arasında da geniş yayılıb. Orqanizmin toxumalarının insulinə qarşı həssas olmaması ilə bağlıdır, nəticədə onlar qlükozanı normal mənimsəmirlər. Bu tip diabeti olan insanlar qanda şəkər səviyyəsini düzgün qidalanma, fiziki aktivlik və şəkər salan preparatların köməyi ilə nəzarətdə saxlaya bilərlər. Ağır hallarda insulinin istifadəsinə ehtiyac yarana bilər.
Hamilə qadınların diabeti (gestasion diabet) ayrıca dayanır. O, yalnız uşaq daşıma dövründə inkişaf edir və doğuşdan sonra keçib gedir. Pəhrizə riayət edilməsini, əgər bu kömək etmirsə, insulinoterapiyanı tələb edir.
Diabetin ağırlıq dərəcəsi qanda şəkər səviyyəsinə nəzarətin dərəcəsindən və ağırlaşmaların olmasından asılıdır. Bir neçə təsnifat mövcuddur, onların əsası qlikləşmiş hemoqlobin (HbA1c) səviyyəsinə əsaslanır. Bu, son 2-3 ay ərzində qanda orta şəkər səviyyəsini əks etdirən göstəricidir.
- Yüngül dərəcə (HbA1c 6,5%-dən az): qanda şəkər səviyyəsi normal həddə və ya normaya yaxındır, patologiyanın təzahürləri minimaldır.
- Orta dərəcə (HbA1c 6,5-7,9%): qlükoza səviyyəsi bir qədər yüksəlib, spesifik simptomlar və ya ağırlaşmaların ilkin əlamətləri var.
- Ağır dərəcə (HbA1c 8% və yuxarı): əhəmiyyətli qlikemiya səviyyəsi, ifadəli simptomlar və ağırlaşmalarla xarakterizə olunur.
Analoji meyarlara görə həmçinin kompensasiya olunmuş, subkompensasiya olunmuş və dekompensasiya olunmuş şəkərli diabet ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Simptomlar xəstəliyin forması və gedişinin ağırlığından asılıdır. Birinci tip şəkərli diabet daha sürətli inkişaf edir və gənclərdə tez-tez ağırlaşmalara səbəb olur, ikinci tip xəstəlik isə uzun müddət heç bir simptomla özünü büruzə verməyə bilər. Çox vaxt patologiyanı yalnız xüsusi müayinələrin köməyi ilə aşkar etmək mümkündür.
Mümkün simptom və əlamətlər:
- Tez-tez sidiyə getmə istəyi və sidik həcminin artması;
- Güclü susuzluq hissi və böyük miqdarda maye qəbulu;
- Ağız boşluğunun selikli qişasının quruması;
- Görmə itiliyinin pozulması və baş gicəllənməsi;
- İfadəli iştaha, acgözlük;
- Dərinin müxtəlif sahələrində irinli səpgilərin əmələ gəlməsi, yaraların uzun müddət sağalması;
- Yuxusuzluq və tez yorulma;
- İş qabiliyyətinin azalması;
- İzahsız bədən çəkisinin azalması və ya piylənmə;
- İnfeksion xəstəliklərin tez-tez baş verməsi.
Yalnız həkim şəkərli diabetin müxtəlif tiplərinin əlamətlərini dəqiqliklə fərqləndirə bilər. Xəstəliyin uzun sürən gedişi ağırlaşmalarla bağlı əlavə simptomların yaranmasına səbəb olur.
Xəstəliyin simptomları
- Anal qaşınma
- Artmış yorğunluq
- Asetona qoxusu
- Asidoz
- Ayaqlarda zəiflik
- Ayaqların keyiməsi
- Ayaqların ödemi
- Ağız küncündə çatlar
- Ağızdan pis qoxu
- Aşağı arterial təzyiq
- Aşağı puls
- Aşağı şəkər
- Bayılma
- Baş ağrısı
- Başda ağırlıq
- Başgicəllənmə
- Bişmə
- Bədəndə xoralar
- Coğrafi dil
- D vitamini defisiti
- Dartıqlar (dırnaqətrafı dəri çatları)
- Diareya
- Diplopiya
- Dəri hiperpigmentasiyası
- Fibrinogenin yüksəlməsi
- Gecə kabusları
- Gecə və təcili sidik ifraz etmə istəkləri
- Görmə qabiliyyətinin pisləşməsi
- Hematokritin yüksəlməsi
- Hiperkaliyemiya
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstəliyin diaqnostikası üçün endokrinoloqun qəbuluna yazılmaq lazımdır. Həkim konsultasiya keçirir, bu zaman xəstənin şikayətlərini öyrənir və şəkərli diabetin risk faktorlarını aşkar etmək üçün anamnez toplayır. Qanda şəkər səviyyəsinin davamlı artması və diabetin digər klinik əlamətləri xüsusi müayinələrin köməyi ilə aşkar edilir, buna görə endokrinoloq konsultasiyadan sonra bütün zəruri prosedurları təyin edir.
Aparılan müayinələr:
- Ac qarına qan müayinəsi. Endokrinoloq xəstədən yatmazdan bir neçə saat əvvəl və müayinədən əvvəl səhər qida qəbulundan çəkinməyi xahiş edir. Prosedur zamanı mütəxəssis barmaq dərisini antiseptiklə işləyir, skarifikator vasitəsilə kiçik dəlik açır və xüsusi qaba az miqdarda qan toplayır. Əldə edilmiş nümunədə qlükozanın 6,5 mmol/l-dən çox olması şəkərli diabetin əlaməti ola bilər;
- Qlikozilləşmiş hemoqlobinin miqdarına görə qan analizi. Bu maddənin səviyyəsi 3 ay ərzində qanda qlükoza miqdarını göstərir, buna görə həkim bu testi şəkərli diabetin ilkin diaqnostikası və müalicəsinə nəzarət üçün təyin edir. Qlikozilləşmiş hemoqlobinin konsentrasiyasının 6,5%-dən yuxarı olması şəkərli diabetin olduğunu göstərir;
- Yüklənmə testi. Müayinənin ilk mərhələsi ac qarına qanda qlükoza səviyyəsinin standart müəyyən edilməsidir. Sonra həkim xəstədən şəkərli bir stəkan su içməyi xahiş edir və 2 saat sonra təkrar qan analizi aparır. Əgər birinci testin nəticələri qanda orta miqdarda qlükoza (6,5 mmol/l-ə qədər) aşkar edirsə, ikinci test isə göstəricinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsini (təxminən 11 mmol/l) göstərirsə, diaqnoz təsdiqlənir;
- C-peptidin miqdarına görə qan analizi. Endokrinoloq bu müayinəni müəyyən müddət ərzində insulin istehsalının etibarlı qiymətləndirilməsi üçün təyin edir;
- İstənilən vaxt aparılan qan analizi. Bu müayinə xəstəliyin əlamətlərinin təsdiqlənməsi üçün istifadə olunur. Bir neçə qan nümunəsində, qida qəbulu vaxtından asılı olmayaraq, qlükozanın 10 mmol/l-dən çox olması şəkərli diabetin olduğunu göstərir;
- Sidik analizi. Şəkərli diabeti olan xəstələrdə sidikdə qlükozanın yüksək miqdarda olduğu aşkar edilir. Bundan başqa, xəstənin sidiyində qlükoza mübadiləsinin pozulduğunu göstərən keton cisimciklərinin olması mümkündür.
Zərurət olduqda endokrinoloq xəstəliyin təhlükəli ağırlaşmalarını istisna etmək üçün nevroloq, kardioloq, nefroloq və digər mütəxəssislərin konsultasiyasını təyin edir. Hamilə qadınlara mütləq mama-ginekoloqun konsultasiyası təyin olunur.
Xidmətlər
- 3-cü trimestrin USM skrininqi
- Alaninaminotransferaza (ALT)
- Aortanın qarın şöbəsinin USM-i
- Appendisitin çıxarılması (laparoskopik appendektomiya)
- Aspartataminotransferaza (AST)
- Aterogenlik əmsalı
- Ağırlaşmış hamiləliyin aparılması
- Aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər
- Baş beyin damarlarının USM-i
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Bud-çanaq oynağının MRT-si
- Böyrək damarlarının USM-i
- Dopplerometriya
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- FibroTest
- Fosfor
- Furunkulun açılması
- Göz dibinin biomikrofotoqrafiyası
Müalicə
Endokrinoloq diaqnostika nəticələrini öyrənir və müvafiq müalicəni təyin edir. Əsas vəzifələr qanda qlükoza səviyyəsinin azaldılması, ağırlaşmaların inkişafının qarşısının alınması və narahatedici simptomların aradan qaldırılmasıdır. Dərman terapiyasından əlavə endokrinoloq mütləq xəstəyə qanda şəkər miqdarına nəzarət etməyə imkan verən xüsusi pəhriz təyin edir. Həkimin bütün tövsiyələrinə riayət olunması həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağa və şəkərli diabetin mənfi nəticələrindən qaçmağa imkan verir.
Patologiyanın korreksiyası üçün iki tip dərman terapiyası istifadə olunur.
- Qanda qlükoza miqdarını azaldan dərman preparatlarının təyini. Diaqnostika nəticələrindən və xəstənin anamnezindən asılı olaraq endokrinoloq sulfonilsidiyaziya preparatlarını, meqlitinidləri, alfa-qlükozidaza inhibitorlarını, biquanidləri və ya tiazolidindionları təyin edir. Tez-tez dozanın ciddi şəkildə gözlənilməsi və qanda şəkər səviyyəsinə nəzarətlə bir neçə preparatın qəbulu tələb olunur. Sadalanan dərmanlar mədəaltı vəzin insulin istehsalını yaxşılaşdırır, toxumaların qlükozaya həssaslığını stimullaşdırır və qida ilə qlükoza qəbulunu azaldır;
- İnyeksiyalar vasitəsilə insulinin vurulması. Bu tip müalicəni endokrinoloq birinci tip şəkərli diabeti olan bütün xəstələrə, həmçinin qanda şəkər səviyyəsini azaldan preparatların təsirsiz və ya əks göstərişli olduğu hallarda ikinci tip şəkərli diabeti olan xəstələrə təyin edir. Həmçinin gestasion diabeti olan hamilə qadınlara insulin terapiyası təyin olunur. İlk növbədə endokrinoloq uzunmüddətli təsirə malik insulin inyeksiyalarını təyin edir – bu dərmanı qidalanmadan asılı olmayaraq gündə bir dəfə qəbul etmək lazımdır. Sürətli təsirə malik insulin preparatları diabetin ağırlaşmış formalarının müalicəsi üçün və qanda şəkər səviyyəsinin kəskin artması zamanı stasionarlarda vurulur. Həkim inyeksiyaların tətbiqi qaydalarını və zəruri dozaları izah edir. Həmçinin konsultasiya zamanı qlükometrlərin köməyi ilə qanda şəkər səviyyəsinə müntəzəm nəzarətin vacibliyi izah edilir.
Endokrinoloq fərdi terapiya sxemi seçir, həmçinin müalicə gedişində preparatların dozasını və təyinatlarını korreksiya edir. Təkrar konsultasiyalar xəstəliyin ağırlaşmaları və dərmanların yan təsirləri ilə bağlı problemləri həll etməyə imkan verir. Bundan başqa mütəxəssis mütləq dərmanın necə vurulmasını göstərir və müalicənin bütün qaydalarını izah edir.
Terapevtik stasionara hospitallaşdırma:
Şəkərli diabetin stasionar müalicəsi qanda qlükoza səviyyəsini tez bir zamanda stabilləşdirməyə və kəskin, xroniki ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almağa imkan verir. Həkimlərin gecə-gündüz müşahidəsi altında xəstə qan analizləri, şəkərin monitorinqi, böyrəklərin, ürəyin və damarların işinin qiymətləndirilməsi daxil olmaqla geniş müayinədən keçir. Həkimlər müşayiət edən xəstəlikləri nəzərə alaraq optimal terapiya sxemini seçirlər: insulinoterapiya və ya şəkər salan preparatların qəbulu. Xüsusi diqqət qidalanmaya və xəstənin özünə nəzarət qaydalarına öyrədilməsinə yönəldilir. Belə kompleks yanaşma müalicənin effektivliyini artırır, özünü hiss etməni yaxşılaşdırır və diabetin ağır nəticələrinin riskini azaldır.
Profilaktika
Hər il şəkərli diabet daha tez-tez diaqnoz qoyulur. Həkim tövsiyələri bu xəstəliyin inkişafının qarşısını almağa kömək edəcək.
Əsas profilaktika üsulları:
- Bədən çəkisinin normallaşdırılması və mülayim fiziki yüklənmə;
- Mədəaltı vəzi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- Kifayət qədər tərəvəz və meyvə istehlakını nəzərdə tutan sağlam pəhriz.
Yadda saxla!
Şəkərli diabet çox təhlükəli, eyni zamanda geniş yayılmış xəstəlikdir. Ona simptom vermədən uzun sürən hiperglikemiya dövrü qabaqcadan müşayiət edə bilər, lakin bu və ya digər amilin təsiri altında şəkərli diabetin aydın ifadə olunmuş simptomlarının yarandığı sürətli başlanğıc da mümkündür. Bu xəstəlikdə bütün ömür boyu müalicə olunmaq lazım gələcək, çünki nəzarət olmadıqda şəkər səviyyəsi yenidən yüksələcək. Xəstə müalicəyə məhəl qoymazsa, patologiyanın ağırlaşmaları ilə üzləşə bilər: hipo- və ya hiperqlikemik koma, ürək-damar ağırlaşmaları, görmə pozğunluqları (diabetik retinopatiya), sinir liflərinin patologiyaları (diabetik neyropatiya). Ağır hallarda, adətən ayaq barmaqlarını əhatə edən qanqrena inkişaf edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Karpal tunel sindromu
- Xroniki pankreatit
- Gingivit
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Hestasion diabet (hamiləlik diabeti)
- Prediabet
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Diabetik neyropatiya
- Yuxu arteriyasının stenozu
- Diabetik ketoasidoz
- Ortostatik hipotenziya
- Prader-Villi sindromu
- Diabetik nefropatiya
- Retroqrad eyakulyasiya
- Uşaqlarda piylənmə
- Ağız boşluğunun kandidozu
- Parodontoz
- Kompulsiv həddən artıq yemə
- Bromhidroz
- Dərinin kandidozu
- Karbunkul
- Tor qişa damarlarının okklüziyası
- Hipertriqliseridemiya
- Ekzokrin pankreas çatışmazlığı
- Qastroparez
- Maqnezium çatışmazlığı
Faydalı Məqalələr
Onixomikozun müalicəsinə müasir yanaşmalar
Onixomikoz – dırnaqların göbələk zədələnməsidir. Dırnaq xəstəlikləri arasında ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir. Rastgəlmə tezliyi yaşdan, həyat…
İstiqamət: Mikologiya
Prediabet
Prediabet — karbohidrat mübadiləsinin aralıq vəziyyətidir, bu zaman qanda qlükozanın səviyyəsi fizioloji normaları keçir, lakin hələ şəkərli diabet…
İstiqamət: Endokrinologiya
Piylənmə öncəsi vəziyyət
Piylənmə öncəsi vəziyyət — bədən kütləsinin artıq normadan yuxarı olduğu, lakin hələ klinik piylənmə həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Müasir…
İstiqamət: Endokrinologiya
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
«Artıq çəkiyə qarşı iynələr»: gəlin aydınlaşdıraq
Artıq çəki, piylənmə, şəkərli diabet – yəqin ki, müasir cəmiyyətdə sağlamlıq barədə ən aktual endokrin mövzulardır. Müxtəlif pəhrizlərə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Endokrinologiya üzrə xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
