Pankreatit mədəaltı vəzinin iltihabıdır. Kəskin və xroniki formaları mövcuddur; kəskin pankreatit güclü epiqastral ağrı və sistem ağırlaşmaları yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədəaltı vəzinin iltihabı
Xəstəlik haqqında
Pankreatit həzm sisteminin ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Mədəaltı vəzinin kəskin iltihabı orqanın toxumalarının dağılmasına və həyati vacib funksiyaların pozulmasına səbəb ola bilər. Vaxtında müalicə olunmadıqda iltihabi proses digər toxumalara yayıla bilən bakterial infeksiya ilə ağırlaşır. Adətən patologiyanın ilk simptomu sol qabırğaaltı nahiyədə güclü ağrı olur, lakin pankreatitin xroniki forması gizli gedişata malik ola bilər.
Mədəaltı vəzi qida maddələrinin mənimsənilməsi üçün zəruri olan həzm sisteminin mühüm orqanıdır. Bu orqan bağırsaqda zülalları, yağları və mürəkkəb karbohidratları parçalayan fermentlər ifraz edir. Mədəaltı vəzinin daha bir funksiyası orqanizmdə qlükozanın toplanması və istifadəsi üçün zəruri olan endokrin tənzimləmədir. Kəskin iltihab zamanı həzm fermentləri orqanda saxlanılır və toxumaları dağıtmağa başlayır.
Son otuz ildə pankreatit hallarının sayında ikidən çox artım qeydə alınmışdır. Xəstəliyin həqiqi göstəricilərini müəyyən etmək çətindir, xroniki pankreatitin müxtəlif ölkələrin əhalisi arasında yayılma tezliyi 0,2-dən 0,68%-ə qədər dəyişir. Xəstəlik qastroenteroloji xəstələrin 6-8%-ində diaqnoz qoyulur.
İnkişaf etmiş ölkələrdə xroniki pankreatit nəzərəçarpacaq dərəcədə «cavanlaşıb»: bu diaqnozun qoyulduğu xəstələrin orta yaşı 50-dən 39-a düşüb, xəstələr arasında qadınların payı 30% artıb. Alkoqol mənşəli pankreatitin payı 40%-dən 75%-ə qədər artıb.
Xroniki pankreatit zəminində inkişaf edən mədəaltı vəzi xərçənginin xəstələnmə tezliyində də artım qeydə alınır.
Səbəbləri
Pankreatitin formalaşmasının əsas mexanizmi həzm fermentlərinin vaxtından əvvəl aktivləşməsidir. Normada bu maddələr bağırsağa qeyri-aktiv formada daşınır, lakin patoloji vəziyyətlərdə fermentlər mədəaltı vəzini dağıtmağa başlayır. Xəstəlik törədən mikroorqanizmlər həzm sisteminin digər şöbələrindən qan və limfa vasitəsilə orqana miqrasiya edə bilər.
Mədəaltı vəzinin iltihabına səbəb olan amillər:
- alkoqollu içkilərin sui-istifadəsi;
- öd daşı xəstəliyi;
- dərman vasitələrinin nəzarətsiz qəbulu;
- virus və bakterial infeksiyalar;
- siqaret çəkmə;
- qanda triqliseridlərin və kalsiumun yüksək qatılığı;
- immun sistemin funksiyalarının pozulması;
- fermentlərin orqanda ləngiməsinə səbəb olan anatomik qüsurlar;
- bağırsaq və öd axacaqlarının iltihabı;
- qarın travması;
- mədəaltı vəzinin bədxassəli şişi.
Kəskin və xroniki pankreatitin səbəbləri fərqli ola bilər, lakin qastroenteroloqlar orqana təsir edən əsas mənfi amillər kimi həmişə alkoqolizmi və öd yollarının xəstəliklərini göstərirlər.
Təsnifat
Gedişatın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq kəskin və xroniki formalar ayırd edilir. Kəskin pankreatit əsasında mədəaltı vəzidə destruktiv proses (toxumasının dağılması) duran kəskin xəstəlikdir. Bu, cərrahiyyə şöbəsi şəraitində stasionar müalicə tələb edən son dərəcə ağır vəziyyətdir.
Xroniki pankreatit – mədəaltı vəzinin toxuması və axacaqlarında dönməz struktur dəyişikliklərin inkişafı ilə (normal fəaliyyət göstərən toxumanın daha sıx və qeyri-funksional toxuma – birləşdirici toxuma ilə əvəz olunması baş verir) və onun funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunan diffuz iltihabi, davamlı proqressivləşən xəstəlikdir. Xroniki pankreatiti olan xəstələr terapevtlərin və cərrahların fəal nəzarəti altında ambulator müalicə ola bilər, bir sıra hallarda stasionar müalicə tələb olunur.
Səbəbindən asılı olaraq pankreatitin aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- alkoqol mənşəli;
- biliar asılı;
- infeksion;
- dərman mənşəli;
- autoimmun;
- dismetabolik;
- idiopatik və s.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əlamətləri iltihabi prosesin formasından asılıdır. Kəskin pankreatit sol qabırğaaltı nahiyədə və qarnın yuxarı hissəsində (döş sümüyünün altında) intensiv ağrı hissi ilə təzahür edir. Xroniki pankreatit uzun müddət simptomsuz qala bilər.
Digər simptom və əlamətlər:
- ürəkbulanma və qusma;
- bədən temperaturunun yüksəlməsi;
- qarında köp;
- diareya və ya nəcisin gecikməsi;
- dərinin və skleraların saralması;
- ürək döyüntülərinin sürətlənməsi;
- izahedilməz çəki azalması.
Bəzən ağrı xəstəliyin formasını müəyyən etməyə imkan verən mühüm əlamətdir. Mədəaltı vəzinin kəskin iltihabında sol qabırğaaltı nahiyədə intensiv ağrı adətən qəflətən yaranır və müalicəsiz keçmir. Əksinə, xroniki pankreatitdə daha çox qida qəbulundan sonra güclənən tutmaşəkilli ağrı müşahidə olunur.
Xəstəliyin simptomları
- Açıq rəngli nəcis
- Ağızda acılıq
- Aşağı şəkər
- B12 vitamini defisiti
- Boz nəcis
- Bulamacvarı nəcis (formalaşmamış)
- CRP-nin yüksəlməsi
- Coğrafi dil
- Diareya
- Dildə qəhvəyi örtük
- Dildə çöküntü
- Döş ağrısı
- Göbək ətrafında ağrı
- Gəyirmə
- Həzm olunmamış nəcis (kreatoreya)
- Kalsium aşağı düşüb
- Maye nəcis
- Mədə ağrısı
- Narıncı nəcis
- Nəcisdə nişasta (amiloreya)
- Qabırğaların altında ağrı
- Qarın şişkinliyi
- Qarında ağrı
- Qarında və mədədə ağırlıq hissi
- Qoyun nəcisi (keçi nəcisi)
- Qusma
- Qəhvəyi nəcis
- Sarı gözlər
- Sarı nəcis
- Saç tökülməsi
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Pankreatit simptomları yarandıqda həkimə müraciət etmək lazımdır. Qastroenteroloqlar ilkin müayinə aparır və xəstəliyin əsas əlamətlərini tez müəyyən edir. Obyektiv simptomlar aşkar edildikdən sonra mütəxəssisi yekun diaqnozun qoyulması və müalicə üsulunun seçilməsi üçün instrumental və laborator müayinələr təyin edir.
- Ümumi və biokimyəvi sidik analizi. Mütəxəssisləri xəstəliyin əsas əlamətlərini aşkar etmək üçün venadan qan alırlar. Mədəaltı vəzi fermentlərinin artmış fəallığı və leykositlərin yüksək səviyyəsi orqanda iltihabi prosesə işarə edir;
- Sidik və nəcis analizi – pankreatitin klinik əlamətlərini aşkar etməyə imkan verən əlavə laborator müayinələrdir. Mədəaltı vəzinin xroniki iltihabında koproqramma tez-tez nəcisdə yağların artıq miqdarını aşkar edir;
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi. Bu, həkimə toxumaların quruluşunu öyrənmək və iltihabın səbəbini aşkar etmək imkanı verən ən təhlükəsiz vizual diaqnostika üsuludur;
- Endosonoqrafiya – USM və endoskopiyanın üstünlüklərini birləşdirən qabaqcıl müayinə üsuludur. Mədəaltı vəzinin toxumalarını daha dəqiq müayinə etmək üçün həkim xəstənin mədə-bağırsaq traktına xüsusi datçiklə təchiz olunmuş çevik boru daxil edir;
- Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası – effektiv vizual diaqnostika üsullarıdır. KT və ya MRT vasitəsilə alınan qat-qat təsvirlər daha dəqiq diaqnostik axtarış üçün zəruridir;
- Orqanın iltihabının əsas səbəbini müəyyən etmək üçün istifadə olunan mədəaltı vəzi axacaqlarının rentgenkontrast vizuallaşdırılması.
Müalicə
Xəstənin özünü hiss etməsini yaxşılaşdırmaq və təhlükəli ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almaq üçün mədəaltı vəzidəki iltihabi prosesi aradan qaldırmaq lazımdır. Həkimləri diaqnostika nəticələrinə əsasən xəstəliyin əsas səbəbini aşkar edir və xəstəliyin ən effektiv müalicəsini seçirlər. Kəskin pankreatitdə müalicə stasionarda aparılır. Xəstəliyin xroniki forması kəskinləşmə olmadıqda ambulator rejimdə müalicə oluna bilər.
Kəskin pankreatitin terapiyası aşağıdakı tədbirləri əhatə edir:
- geniş spektrli əksmikrob preparatların venadaxili tətbiqi; bu, infeksiyanın inkişafının qarşısını almağa və ya orqanda artıq mövcud olan patogen bakteriyaları aradan qaldırmağa imkan verən mühüm müalicə mərhələsidir;
- xüsusi məhlulların venadaxili yeridilməsi yolu ilə orqanizmdə maye və qida maddələri balansının bərpası; bu prosedur həmçinin orqanizmdən toksinlərin çıxarılmasına kömək edir;
- orqanizmi toksinlərdən təmizləmək üçün vasitələr;
- xəstənin vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün ağrıkəsici preparatlar və spazmolitiklər.
Müalicənin ilk günlərində mədəaltı vəzinin bərpası üçün müstəqil qida qəbulundan çəkinmək tələb olunur. Həkimlər bütün zəruri qida maddələrini venadaxili yeridirlər.
Xroniki pankreatitin terapiyası müalicəvi pəhriz və ferment preparatlarını əhatə edir.
Başa düşmək vacibdir ki, düzgün qidalanma xəstəliyin müalicəsində əsas rol oynayır, buna görə həkimlərinin tövsiyələrinə ciddi riayət etmək müsbət nəticələr əldə etməyə imkan verir.
İrinli proseslər, vəzi axacaqlarının tıxanması, orqanın nekrozu və digər ağır ağırlaşmalar zamanı cərrahi müdaxilə aparılır.
Diaqnostik göstəricilərdən asılı olaraq aşağıdakı müalicə variantları təyin edilir:
- irinləmə ocaqlarının açılması və qeyri-canlı toxumaların çıxarılması; ölü toxumalar çıxarıldıqdan sonra həkim irinin sonradan çıxarılması üçün drenaj qoyur;
- öd daşı xəstəliyi ilə şərtlənən kəskin pankreatitdə öd kisəsinin çıxarılması;
- orqanın kistasının drenajı: mədəaltı vəzinin maye törəməsi çıxarılır;
- orqanın toxumalarının geniş zədələnməsi zamanı mədəaltı vəzinin qismən və ya tam çıxarılması;
- mədəaltı vəzi axacaqlarından konkrementlərin çıxarılması;
- orqanın əsas axacağı ilə onikibarmaq bağırsağın lümeni arasında süni əlaqənin (anastomozun) yaradılması;
- Oddi sfinkterinin daralması zamanı onikibarmaq bağırsağın böyük məməciyinin kəsilməsi; bu əməliyyat öd və mədəaltı vəzi şirəsinin bağırsağa axıdılmasını bərpa edir.
Xəstəliyin müalicəsinin əsas cərrahi üsulları mədəaltı vəzi şirəsinin və ödün axmasının yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir.
Reabilitasiya
Keçirilmiş pankreatitdən sonra xəstə sərt pəhrizə riayət etməlidir. Rasionun genişləndirilməsi tədricən baş verir, yağlı, qızardılmış və ağır qidalar isə demək olar ki, ömürlük qadağan qalır. Əməliyyatdan sonra həmçinin fiziki yükün, istilik prosedurlarının məhdudlaşdırılması, habelə həkimin tövsiyələrinə uyğun preparatların qəbulu tələb olunur. Bərpa dövrünün müddəti cərrahi müdaxilənin növündən və ümumilikdə xəstənin vəziyyətindən asılıdır.
Profilaktika
Pankreatitin profilaktikasına aşağıdakılar daxildir:
- alkoqollu içkilərdən imtina; etil spirti mədəaltı vəzin toxumalarına toksik təsir göstərir;
- pəhrizə riayət etmək: yağlı, qızardılmış, ədviyyatlı qidalardan imtina;
- siqaretdən və hormonal preparatlar, diuretiklər və kortikosteroidlər daxil olmaqla əsassız dərman qəbulundan imtina;
- qarın boşluğu orqanlarının xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi.
Yadda saxla!
Pankreatit xəstənin əlilliyinə, hətta ölümünə səbəb ola bilən təhlükəli vəziyyətdir. Vaxtında yardım göstərilmədikdə insanda retroperitoneal fəzanın flegmonası, peritonit, habelə çoxüzvi çatışmazlıq inkişaf edə bilər. Xroniki proseslər tez-tez ikincili şəkərli diabetin səbəbinə çevrilir. Belə ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün bütün profilaktika tədbirlərinə riayət etmək, həmçinin mədəaltı vəzinin iltihabının hər hansı əlaməti olduqda həkimə müraciət etmək lazımdır. Tövsiyələrə əməl edilməsi ağırlaşmaların inkişaf riskini xeyli azaldır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
