İpoxondriya – insanın ciddi xəstəliyə tutulduğu və ya tutulacağı barədə davamlı və həddindən artıq narahatlıq yaşadığı, bədən hisslərini təhlükəli xəstəliyin əlaməti kimi şərh etdiyi psixi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xəstəlik narahatlığı pozğunluğu
- hipoxondrik pozğunluq
Xəstəlik haqqında
Hipoxondriya narahatlıq pozğunluqları kateqoriyasına daxil olan ciddi psixi pozğunluqdur. Hipoxondriyaya meylli şəxslər özlərində ağır xəstəliyin və ya bir sıra xəstəliklərin inkişaf etmə ehtimalı barədə fasiləsiz narahatlıq yaşayır, təşviş hiss edir və sağlamlıq vəziyyətinin pisləşməsindən şikayət edərək müntəzəm olaraq yeni əlamətlər təsvir edirlər. Lakin aparılan tibbi müayinələr çox vaxt heç bir pozuntu aşkar etmir.
Hipoxondrik tərəfindən yaşanan istənilən hiss onun tərəfindən xəstəliyin mövcudluğuna dair siqnal kimi qiymətləndirilir. Ürəyin normal ritmi, fiziki yükdən sonra tənəffüsdəki dəyişikliklər, ayaqlarda əzələ yorğunluğu simptom kimi şərh edilir.
Bu cür insanlar tez-tez poliklinikalara müraciət edir və diaqnoz almadıqlarına görə həkimləri və tibbi tənqid edirlər. Hipoxondriklər həkimləri səriştəsiz, diaqnostika üsullarını isə köhnəlmiş hesab edirlər.
Belə fikir onları yeni mütəxəssislər axtarmağa vadar edir. Real xəstəliyin aşkar edilməsi (hətta hipoxondrik tərəfindən güman edilməyən xəstəliyin belə) ehtimal olunan xəstəliklərin sayının artması hesabına nevrotik vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.
Diaqnostika nəticə vermədikdə insan internetdə məlumat axtarır və özbaşına müalicə ilə məşğul olur. Xəstələrin şəfaçılara müraciət etməsi və dini təriqətlərə düşməsi halları da az deyil.
Daimi narahatlıq və qorxu stres və psixi tükənməyə gətirib çıxarır ki, bu da ürək döyüntülərinin sürətlənməsinə, baş gicəllənməsinə və müxtəlif orqanlarda ağrılara səbəb ola bilər.
Hipoxondriyanın cinsi fərqi yoxdur və həm kişilərə, həm də qadınlara təsir edir. Statistik məlumatlar göstərir ki, terapevtik yardım üçün müraciət edən xəstələrin təxminən 5-10%-i bu xəstəlikdən əziyyət çəkir.
Hipoxondrik sindrom uşaqlarda da, düzdür, çox nadir hallarda özünü büruzə verə bilər. Belə hallarda somatoform pozğunluqdan söhbət gedir.
Səbəbləri
Hipoxondriyanın əsas əlaməti öz vəziyyətinə görə həddindən artıq təşvişdir. Bu təşviş müxtəlif şəkildə özünü göstərə bilər: daha çox xəstəni obsessiv fikirlər üstələyir və ağır hallarda sarsılmaz yanlış inam (sayıqlama) formalaşa bilər.
Əsas simptomlar:
- Xəstələr özlərində ürək-damar xəstəliklərinin, sinir sisteminin fəaliyyətindəki pozuntuların, onkoloji xəstəliklərin, HİV infeksiyasının və s.-in olması barədə daim narahatlıq keçirirlər.
- Adi bədən hissləri (məsələn, qarında qurultu, yüngül ağrı) təhlükəli xəstəliyin əlaməti kimi qəbul edilir.
- Sağlamlığa daimi nəzarət — nəbzin, temperaturun tez-tez ölçülməsi, limfa düyünlərinin əllənməsi və s.
- Xəstəliklər haqqında hər cür məlumat axtarışı — tibbi ədəbiyyatın, internetdə xəstəliklər haqqında məqalələrin oxunmasına qeyri-sağlam həvəs ki, bu da yalnız təşvişi artırır.
- Xəstəliyin obyektiv əlamətləri olmamasına baxmayaraq, şikayətlərlə həkimlərə sonsuz müraciətlər.
- Ciddi xəstəliyin olmadığını desələr belə, həkimlərin səriştəsinə şübhə etmək.
- Təşviş və ölüm qorxusu — ölüm haqqında daimi fikirlər və aşkar edilməmiş xəstəlikdən ölmək qorxusu.
Xəstələrdə hipoxondrik pozğunluğun bədən təzahürləri də müşahidə oluna bilər, belə ki: artmış tərləmə, baş gicəllənməsi, miqren, ürək nahiyəsində narahatedici hisslər, mədə-bağırsaq traktında diskomfort, arterial təzyiqin sıçrayışları, ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, ətrafların uyuşması, bədəndə qarışqa gəzişməsi hissi.
Digər simptomlara aşağıdakılar daxildir:
- Depressiya — tez-tez ümidsizlik və çarəsizlik hissi ilə müşayiət olunur.
- Narahatlıq — konkret xəstəliklə əlaqəli olmayan ümumi təşviş.
- Sosial təcrid — yoluxma qorxusuna və ya sağlamlıqla bağlı daimi şikayətlərə görə digər insanlarla ünsiyyətdən qaçınmaq.
- Daimi şikayətlər və diqqət tələbləri üzündən yaxınlarla münasibətlərdə gərginlik.
- Sağlamlıq barədə daimi narahatlıq üzündən iş qabiliyyətinin azalması.
Hipoxondriya simptomları intensivliyinə və təzahürlərinə görə müxtəlif ola bilər. Onlar stress dövrlərində güclənə bilər.
Hipoxondriyanın səbəbləri çoxşaxəlidir və özündə həm psixoloji, həm də bioloji amilləri birləşdirir.
Psixoloji amillər:
- Narahatlıq pozğunluğu — hipoxondriya tez-tez generalizə olunmuş narahatlıq pozğunluğunun və ya panik pozğunluğun təzahürüdür. Yüksək təşviş səviyyəsi insanı xəstəlik əlamətləri axtararaq öz bədənini daim yoxlamağa vadar edir.
- Travmatik təcrübə — keçmişdə, xüsusən uşaqlıqda ağır xəstəlik yaşamaq və ya yaxın adamın əzablarının şahidi olmaq xəstələnmə qorxusunun formalaşmasına səbəb ola bilər.
- Aşağı özünüqiymətləndirmə — özünüqiymətləndirməsi aşağı olan insanlar hipoxondriyadan ətrafdakıların diqqətini və qayğısını cəlb etmək üsulu kimi istifadə edə bilərlər.
- Perfeksionizm — ideal sağlamlığa can atmaq və qüsurlu olma qorxusu orqanizmdə hər hansı, hətta əhəmiyyətsiz dəyişikliklərə həddindən artıq diqqət yetirilməsinə səbəb ola bilər.
Bioloji amillər:
- Genetik meyllilik.
- Serotonin, dofamin və digər neyromediatorların balansının pozulması.
Sosial amillər:
- KİV-in təsiri — KİV və internetdən xəstəliklər haqqında məlumatın həddindən artıq istehlakı xəstələnmə qorxusunu artıra bilər.
- Tibbi səhvlər — yanlış qoyulmuş diaqnoz və ya həkim tərəfindən simptomların qeyri-qənaətbəxş izahı təşviş və şübhəciliyi artıra bilər.
Həmçinin, bu nevroz obsessiv-kompulsiv və ya generalizə olunmuş narahatlıq pozğunluğunun nəticəsi kimi, eləcə də alkoqol asılılığı da daxil olmaqla müxtəlif növ asılılıqların dəf edilməsindən sonra da yarana bilər.
Təsnifat
Hipoxondriyanın hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri olan bir neçə növü mövcuddur:
- Üstünlük təşkil edən ideyalarla hipoxondriya — bu halda sağlamlıq haqqında fikirlər insanın həyatında mərkəzi yer tutur və digər bütün maraqları sıxışdırıb çıxarır. Xəstə ideal sağlamlıq vəziyyəti axtarışına qapılıb, daim həkimlərə müraciət edir və onlar xəstəliyin mövcudluğunu təsdiqləmədikdə öz mövqeyini hətta məhkəmədə də müdafiə etməyə hazırdır. Belə insan qeyri-ənənəvi üsullar da daxil olmaqla müxtəlif metodlara müraciət edərək fəal şəkildə özbaşına müalicə ilə məşğul olur; ciddi pəhrizlərə əməl edir; qəribə hərəkətlər yerinə yetirir. Onun prioritetləri sürüşür, təfəkkürü pozulur və o, adətən, psixoterapevtə müraciət etməkdən imtina edir.
- Narahatlıq (obsessiv) hipoxondriyası — insan ciddi xəstəliyin mövcud ola biləcəyi barədə daim təşviş yaşayır və bu fikirləri iradi səylə aradan qaldırmaq mümkün olmur. Məsələn, yeni xal aşkar etdikdə o, dəri onkologiyasının inkişaf etdiyinə əmin olur. Həkimlərin təminatları onu sakitləşdirmir, əksinə, təşvişini artırır və o, qorxusunun təsdiqini axtararaq müxtəlif mütəxəssislərə müraciət etməyə başlayır.
- Depressiv hipoxondriya — bu forma xəyali xəstəliyi müəyyən etmək və müalicə etmək mümkün olmadığına görə yaranan aciz qalma və apatiya hissi ilə müşayiət olunur. İnsan davamlı əhval-ruhiyyə pisləşməsi yaşayır, yuxusu narahat olur və bədəndə müxtəlif diskomfort hissləri yaranır. O, öz əzablarını ətrafdakılara olduqca emosional şəkildə təsvir edir, onlar isə əvvəlcə ona şəfqət göstərir, lakin zaman keçdikcə xəstəliyin obyektiv əlamətlərinin olmadığını dərk edirlər.
- İsterik hipoxondriya emosional partlayışlarla, nümayişkaranə davranışla, hövsələsizliklə, qəribəliklərlə, təmtəraqlılıqla və artmış şübhəcillik ilə xarakterizə olunur. İnsan obsessiv fikirlərdən özbaşına qurtula bilmir.
- Bədgüman (sanrılı) hipoxondriya – şizofreniya kimi psixi pozğunluqlarla assosiasiya olunan ən ciddi formadır. Onun əsasını sayıqlama — düşüncənin pozğunluğu (sarsılmaz yanlış inam) təşkil edir. Xəstə özündə ölümcül xəstəliyin olduğuna sarsılmaz şəkildə əmindir və bu xəstəliklə uyğun gəlməyən istənilən əlamətləri belə onun simptomu kimi şərh edir. Həkimlərin təminatları rədd edilir, çünki xəstə həqiqətin ondan gizlədildiyini düşünür. Bədgüman hipoxondriya tutması zamanı Kotar sindromu müşahidə oluna bilər, həmçinin dərhal mütəxəssis yardımı tələb edən intihar təhlükəsi mövcuddur. Vurğulamaq vacibdir ki, bunlar sərt şəkildə ayrılmış kateqoriyalar deyil və bir insanda bir neçə hipoxondriya növünün elementləri eyni zamanda ola bilər. Diaqnoz xəstənin sağlamlığının kompleks qiymətləndirilməsi əsasında psixiatr-həkim və ya psixoterapevt tərəfindən qoyulur.
Diaqnostika
İlk addım narahatlığın həqiqi tibbi səbəblərini istisna etməkdir. Həkim diqqətli fiziki müayinə aparır, anamnez toplayır və üzvi xəstəlikləri istisna etmək üçün lazımi analiz və müayinələr təyin edir. Müayinələrin nəticələri patologiya aşkar etməsə belə, xəstənin öz şikayətlərinin ciddi qəbul edildiyini hiss etməsi vacibdir.
Diaqnozun təsdiqlənməsi üçün Whiteley hipoxondriya şkalası və ya hipoxondrik inanclar indeksi kimi standart psixoloji testlər və sorğu vərəqələrindən istifadə olunur. Bu alətlər xəstənin təşviş dərəcəsini, sağlamlıq barədə inanclarını və bu inancların gündəlik həyata təsirini qiymətləndirməyə kömək edir.
Differensial diaqnostika generalizə olunmuş narahatlıq pozğunluğu, obsessiv-kompulsiv pozğunluq və ya depressiya kimi digər psixi pozğunluqları istisna etmək üçün vacibdir. Tez-tez hipoxondriya digər psixi problemlərlə müşayiət olunur ki, bu da müalicəyə kompleks yanaşma tələb edir.
Diaqnostikanın vacib aspekti həkim və xəstə arasında etimad münasibətlərinin qurulmasıdır. Xəstənin psixoterapiyaya və digər müalicə üsullarına hazır olması üçün onun eşidildiyini və başa düşüldüyünü hiss etməsi zəruridir.
Müalicə
Hipoxondrik sindromun müalicə strategiyası onun ağırlığından və təzahür xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişir. Bir qayda olaraq, aşağıdakı yanaşmalardan istifadə olunur:
- Psixoterapiya — pozğunluqla mübarizənin ən effektiv üsuludur, xəstəyə sağlamlığı ilə bağlı mənfi fikirləri, qorxuları və davranış modellərini yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verir.
- Medikamentoz terapiya — bu üsul köməkçi xarakter daşıyır. Psixoterapiya arzu olunan nəticəni vermədikdə və ya onun aparılması çətinləşdikdə təyin edilir. Farmakoterapiyaya təşviş, depressiya, bədgüman fikirlər və digər psixi təzahürlərin səviyyəsini azaltmağa kömək edən antidepressantların, anksiolitiklərin və neyroleptiklərin istifadəsi daxildir.
- Sosial dəstək — ailə, dostlar, həmkarlar və tibb işçilərinin dəstəyindən ibarətdir.
İnsanın bədgüman vəziyyətlər, hallüsinasiyalar yaşadığı, aqressiya göstərdiyi və ya intihar niyyətləri olduğu hallarda hospitalizasiya zəruridir. Stasionar şəraitdə psixi simptomların azaldılmasına və reallıqla əlaqənin bərpasına yönəlmiş medikamentoz müalicə təyin edilir. Xəstə özü və ya ətrafdakılar üçün təhlükə yaratmadıqda isə müalicə ambulator şəraitdə aparıla bilər.
Müalicəyə düzgün yanaşdıqda hipoxondriya ilə mübarizə aparmaq lazımdır və adətən pozğunluq uğurla korreksiya olunur, lakin müsbət nəticələr əldə edildikdən sonra belə residiv mümkündür.
Profilaktika
Hipoxondrik sindromdan tam qorunmağın zəmanətli üsulu yoxdur. Buna baxmayaraq, ekspertlər sağlam həyat tərzinə riayət etməklə, ətrafda əlverişli psixoloji mühit yaratmaqla, özbaşına diaqnoz qoymaqdan və özbaşına müalicədən çəkinməklə özünə qayğı göstərməyi tövsiyə edirlər. Bundan əlavə, səbəbsiz narahatlıq yarandıqda və ya ağır emosional sarsıntılardan sonra psixoloq və ya psixoterapevtdən məsləhət almaq məqsədəuyğundur.
Aşağıdakı tövsiyələrə əməl etmək də faydalı olardı:
- rahatlaşma texnikalarını və stresə nəzarəti öyrənmək;
- bədəndə anlaşılmaz hisslərin və ya dəridə hər hansı səpginin izahını internetdə axtarmaqla həddən artıq məşğul olmamaq;
- nəyisə narahatlıq doğurursa, müayinə üçün müntəzəm olaraq həkimlərə müraciət etmək;
- spirtli içkilər də daxil olmaqla təşvişi provokasiya edən istənilən maddələrin istifadəsindən imtina etmək.
Hipoxondriya ilə necə mübarizə aparmaq olar? Yaxınların rolu da vacibdir: onlar yalan inanclardan əziyyət çəkən insanı həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə pisləşdirən obsessiv narahatlıqdan qurtulmaq üçün psixiatra müraciət etməyə inandırmalıdırlar.
Yadda saxla!
Bu sahənin ekspertlərinin fikrincə, dünyada bu sindromdan əziyyət çəkən insanların sayının artması müşahidə olunur ki, bu da internetdə xəstəliklər haqqında məlumatın əlçatanlığının artması və müasir cəmiyyətdə ümumi təşviş səviyyəsi ilə bağlıdır.
Başa düşmək vacibdir ki, hipoxondriya sadəcə «uydurma» və ya «riyakarlıq» deyil. Bu, insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilən, sosial təcridə və hətta depressiyaya səbəb ola bilən ciddi psixi pozğunluqdur. Hipoxondriya və şübhəcillikdən necə qurtulmaq olar?
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Suallar və cavablar
Ailədə həddindən artıq narahatlıq pozğunluqları və ya oxşar davranış modelləri olduqda uşaqda ipoxondriyaya meyllilik bir qədər yüksək ola bilər, lakin bu, sırf genetik xəstəlik deyil. Tərbiyə tərzi, xəstəliklərə həddindən artıq diqqət yetirən mühitdə böyümək və şəxsi xarakter xüsusiyyətləri də əhəmiyyətli rol oynayır. Konkret səbəbi müəyyən etmək üçün psixoloq və ya psixiatrla söhbət faydalı olur.
Bəli, uşaqlarda və yeniyetmələrdə də sağlamlıqla bağlı həddindən artıq narahatlıq müşahidə oluna bilər, xüsusən ailədə ciddi xəstəlik keçirilmişdirsə və ya valideyn özü artıq narahatlıq nümayiş etdirirsə. Uşaqda bu, tez-tez qarın ağrısı, baş ağrısı kimi izahı olmayan fiziki şikayətlərlə müşayiət oluna bilər. Belə hallarda uşağı narahat etmədən, tədricən psixoloqla işləməyə cəlb etmək məsləhətdir.
Bir çox insanda psixoterapiya, xüsusən koqnitiv-davranış terapiyası, narahatlığın intensivliyini əhəmiyyətli azaltmağa kömək edir və insan simptomlara daha adekvat reaksiya verməyi öyrənir. Sağalma müddəti fərdi xüsusiyyətlərdən, vəziyyətin davametmə müddətindən və müalicəyə münasibətdən asılıdır. Müalicə olunmadıqda vəziyyət uzun müddət davam edə, gündəlik həyata və münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
