Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir

Asperger sindromu olan insanlar sosial siqnalları, məsələn mimika, jest, səs tonu və göz təmasını oxumaqda çətinlik çəkə bilər. Bu, ətrafdakılara laqeydlik demək deyil: qarşılıqlı ünsiyyətin yazılmamış qaydaları onlar üçün aydın olmaya bilər. Belə uşaqlar bəzən müəyyən mövzulara güclü maraq göstərir və bu barədə uzun danışa bilir. Söhbət isə çox vaxt birtərəfli monoloqa çevrilir, çünki həmsöhbətin cavab verməsi üçün yer qalmır.

Nitq və hərəki bacarıqlarda əhəmiyyətli kənaraçıxma adətən olmur. Bununla belə, yerişdə və hərəkətlərdə müəyyən yöndəmsizlik müşahidə oluna bilər. Bir çoxunun faktları, tarixləri və detalları yadda saxlamaq qabiliyyəti güclüdür, buna görə maraq sahələrində uğur qazanmaq mümkündür. Sözlər çox vaxt hərfi mənada qəbul edilir, məcazi ifadələr və yumor isə çətinlik yarada bilər.

Sindrom oğlanlarda daha tez-tez aşkarlanır, lakin qızlarda və qadınlarda bu vəziyyət çox vaxt fərqli şəkildə təzahür edir və gec tanınır. Onlar sosial qaydaları müşahidə yolu ilə mənimsəyə, əlamətləri gizlədə bilər.

Asperger sindromunun dəqiq səbəbi hazırda məlum deyil. Elmi məlumatlar göstərir ki, irsi meyllilik mühüm rol oynayır, bu səbəbdən ailədə oxşar xüsusiyyətlərə rast gəlinə bilər. Beyin fəaliyyətinin, xüsusilə sosial qavrayışla əlaqəli sahələrin işləmə xüsusiyyətləri də öyrənilir.

Əlamətlərin tərbiyədən, valideynlərin davranışından və ya soyuq münasibətdən yaranmadığını bilmək vacibdir. Bu, anlaşılmaz bir günah deyil, nevroloji inkişaf xüsusiyyətidir. Hamiləliyin gedişi, erkən yaşda keçirilən xəstəliklər və digər amillər ilə əlaqə tədqiq olunmağa davam edir, lakin birbaşa və sübut olunmuş səbəb-nəticə əlaqəsi göstərilməyib.

Əlamətlər hər insanda fərqli ifadə olunur və dərəcəsi dəyişir. Onları şərti olaraq üç qrupa bölmək olar.

Sosial qarşılıqlı əlaqə

Göz təmasından yayınma, kasad mimika, jestlərin az olması, həmyaşıdlarla ortaq dil tapmaqda çətinlik bu qrupa aiddir. Uşaq söhbəti davam etdirməkdə, növbə ilə danışmaqda və başqasının hissini anlamaqda çətinlik çəkə bilər. Bu çətinliklər çox vaxt laqeydlik kimi yanlış başa düşülür, halbuki əsas səbəb sosial qaydaların avtomatik mənimsənilməməsidir.

Məhdud maraqlar və təkrarlanan davranış

Bir və ya bir neçə mövzuya güclü maraq, gündəlik rejimin dəyişməsinə həssaslıq, təkrarlanan hərəkətlər və qaydalara sadiqlik tipik əlamətlərdir. Maraq dairəsi vaxt keçdikcə dəyişə bilər. Dəstəkləyici şəraitdə bu maraqlar öyrənmə və gələcək peşə üçün güclü baza ola bilər.

Nitq və ünsiyyət tərzi

Nitq vaxtında inkişaf edir, lakin səs monoton ola bilər, intonasiya söhbətin mənasına uyğun gəlməyə bilər. Bəzi uşaqlar yaşına nisbətən mürəkkəb ifadələr işlədir, lakin söhbətin kontekstini tutmaqda çətinlik çəkir. Ünsiyyətdə düz və aydın izah onlara kömək edir.

Qızlarda və qadınlarda əlamətlər çox vaxt daha az nəzərə çarpır, çünki onlar ətrafı müşahidə edərək sosial davranışı təqlid edə bilir. Bu uyğunlaşma yorucudur, uzun müddət davam etdikdə isə daxili gərginliyə və yorğunluğa səbəb ola bilər. Yetkin insanlarda sindrom bəzən depressiya, həyəcan və ya iş yerində ünsiyyət çətinlikləri ilə birlikdə aşkarlanır.

Yaşa görə mərhələləri qısaca belə təsvir etmək olar:

• Məktəbəqədər yaş. Oyunda həmyaşıdlarla az əlaqə, müəyyən mövzulara dərin maraq, rejimə həssaslıq.
• Məktəb yaşı. Dostluq qurmaqda çətinlik, yumoru və məcazı anlamaqda problem, qrupda kənarda qalma.
• Yeniyetməlik. Həmyaşıdlardan fərqli olduğunu daha çox anlama, dostluğa ehtiyacın artması, emosional gərginlik.
• Yetkinlik. İş və münasibətlərdə uyğunlaşma çətinlikləri, eyni zamanda güclü cəhətlərin peşəkar sahədə üzə çıxması.

Yanaşı vəziyyətlər, yəni diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik əlamətləri, tiklər, həyəcan və depressiya bu insanlarda daha tez-tez rast gəlinə bilər. Bu hallar ayrıca qiymətləndirilməli və müalicə edilməlidir.

Asperger sindromu olan bəzi insanlar başqasının hisslərini tanımaqda və ifadə etməkdə çətinlik çəkir, bu isə emosional soyuqluq təəssüratı yaradır. Əslində onlar çox vaxt hissləri yaşayır, lakin qarşı tərəfin siqnallarını oxumaq və öz reaksiyalarını uyğun formada göstərmək onlar üçün çətin olur.

Tanış olmayan şəraitdə bəziləri ünsiyyəti asanlaşdırmaq üçün öyrəndikləri hazır ifadələrdən və davranış şablonlarından istifadə edir. Gözlənilməz vəziyyətlərdə isə itkinlik hiss edə bilərlər. Səs, işıq, toxunuş və qoxu kimi sensor qıcıqlara həssaslıq da tez-tez rast gəlinir: kimisi səs-küydən narahat olur, kimisi isə müəyyən toxunuşlardan və ya təkrarlanan səslərdən sakitlik tapır.

Maraq dairəsi çox dar ola bilər, vaxtın böyük hissəsi sevimli mövzuya həsr olunur və bu, gündəlik öhdəliklərlə toqquşa bilər. Belə hallarda aydın gündəlik plan, qısa mərhələli təlimatlar və gözlənilməz dəyişikliklər barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq kömək edir.

Diaqnozu psixiatr və ya uşaq psixiatrı, nevroloq, klinik psixoloq və digər mütəxəssislərdən ibarət komanda müayinə əsasında qoyur. Şübhəni isə çox vaxt pediatr, psixoloq və ya məktəb müəllimi bildirir. Valideynlər uşağın davranışında həmyaşıdlardan fərqlənən xüsusiyyətlər görürlərsə, onu uşaq psixiatrına və ya nevroloqa göstərmək lazımdır.

Diaqnostika bir neçə mərhələdən ibarət olur:

1. Anamnez. Mütəxəssis uşağın inkişafı, nitqi, davranışı və ailə tarixçəsi barədə soruşur.
2. Müşahidə. Uşağın oyun, ünsiyyət və reaksiyaları müxtəlif şəraitdə qiymətləndirilir.
3. Standart test və şkalalar. Autizm spektri üçün nəzərdə tutulmuş qiymətləndirmə üsullarından istifadə edilir.
4. Digər səbəblərin istisnası. Eşitmə, nitq, diqqət və həyəcan problemləri ayrıca yoxlanılır.
5. Fərdi plan. Nəticələrə əsasən dəstək və reabilitasiya planı hazırlanır.

Diaqnoz istənilən yaşda qoyula bilər, o cümlədən yetkinlərdə. Nə qədər tez müəyyən edilərsə, uyğun dəstək bir o qədər erkən başlayır.

Müasir təsnifatda Asperger sindromu ayrıca diaqnoz kimi deyil, autizm spektri pozğunluqlarının tərkibində nəzərdən keçirilir. Əvvəllər onu nitq inkişafı ləngiməyən və intellekti qorunan, nisbətən yüngül formalar üçün istifadə edirdilər. Aşağıdakı cədvəl ənənəvi fərqləri ümumi şəkildə göstərir:

Hər insan fərdidir, buna görə cədvəl yalnız ümumi istiqamət verir. Konkret qiymətləndirməni mütəxəssis aparır.

Ünsiyyət qarşılıqlı hörmət üzərində qurulmalıdır. Aşağıdakı sadə qaydalar gündəlik həyatda kömək edir:

• şeyləri öz adı ilə çağırın, məcazi ifadələri və kinayəni mümkün qədər az işlədin;
• tapşırıqları aydın, qısa və ardıcıl şəkildə izah edin;
• gündəlik rejimin dəyişməsi barədə əvvəlcədən xəbər verin;
• stresli vəziyyətlərdən və həddindən artıq səs-küydən qoruyun;
• uşağın maraq sahəsini inkişafın bir hissəsi kimi dəstəkləyin, lakin başqa fəaliyyətlərə də nəzakətlə cəlb edin;
• ələ salmaqdan, damğalamaqdan və “normal ol” kimi tələblərdən çəkinin.

Dəstək və reabilitasiya nə qədər tez başlasa, sosial bacarıqların formalaşması bir o qədər asan olur. Psixoloq və ya davranış terapevti ilə iş uşağa ünsiyyət qaydalarını öyrənməyə, emosiyalarını tanımağa və stresslə baş etməyə kömək edir. Dəstək olmadıqda, xüsusilə yetkin yaşda, qapalılıq, özünütəcrid və depressiya yarana bilər.

• uşaq göz təmasından uzun müddət ardıcıl yayınırsa və həmyaşıdlarla oyuna maraq göstərmirsə;
• nitq, intonasiya və ya sözləri hərfi anlama ilə bağlı narahatlıq varsa;
• gündəlik rejimin kiçik dəyişikliyi güclü həyəcan və qəzəb yaradırsa;
• məktəbdə öyrənmə və ya sinif yoldaşları ilə münasibətlərdə davamlı çətinlik yaranıbsa;
• yeniyetmədə qapalılıq, depressiya, həyəcan və ya özünə zərər düşüncələri müşahidə olunursa;
• yetkin insanda ünsiyyət çətinlikləri iş və şəxsi həyata ciddi təsir edirsə.

Müraciət etmək diaqnozun qoyulacağı demək deyil. Mütəxəssis vəziyyəti qiymətləndirir və lazım olduqda uyğun dəstək planı təklif edir. Dərman müalicəsi lazım olarsa, onu yalnız həkim təyin edir.