Uşaqlarda autizm — autistik spektr pozuntularına (ASP) aid olan mürəkkəb və çoxşaxəli bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət uşağın davranışına, ünsiyyətinə və sosial qarşılıqlı əlaqəsinə təsir göstərir. "Autizm" diaqnozu yüngüldən ağır formalara qədər geniş simptom və təzahür spektrini əhatə edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kanner sindromu
- autizm spektri pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Uşaqlarda autizm müxtəlif formalarda təzahür edir, bu formalar şiddət dərəcəsinə, simptomların xarakterinə və onların yaranma vaxtına görə fərqlənir. Yüngül autizm autistik spektr pozuntularının formalarından biridir, bu zaman sosial qarşılıqlı əlaqə və davranış pozuntuları az ifadə olunur. Bu xüsusiyyəti olan uşaqlarda çox vaxt ünsiyyətdə çətinliklər və ya stereotipik davranış kimi simptomların yüngül forması müşahidə olunur.
Sadə dillə desək, autizm beynin inkişafı ilə bağlı pozuntudur və uşağın ünsiyyət qurmasına, sosial mühitə uyğunlaşmasına təsir edir. Belə uşaqlar səsləri, görüntüləri, toxunuşları və hətta öz emosiyalarını başqa cür qavrayırlar. İlk əlamətlər bəzən bir yaşa qədər də nəzərə çarpır, lakin daha çox 2–3 yaşda aşkarlanır.
Səbəbləri
Autizmin vahid səbəbi yoxdur. Müasir məlumatlara görə, o, beynin inkişafının döl dövründə başlayan xüsusiyyətləri ilə bağlıdır və bir çox genetik və ətraf mühit amillərinin birgə təsiri nəticəsində yaranır.
- Genetik amillər əsas rol oynayır. Ailədə autizmi olan uşaq varsa, sonrakı uşaqlarda risk artır. Autizm bəzi genetik sindromlarla (kövrək X-xromosom sindromu, vərəmli skleroz və s.) birlikdə rast gəlinir.
- Valideynlərin yaşı — ata və ya ananın yaşının böyük olması riski bir qədər artırır.
- Hamiləlik dövrünün amilləri — bəzi dərmanların (məsələn, valproat turşusu) qəbulu, ananın müəyyən infeksiyaları, idarə olunmayan diabet.
- Vaxtından əvvəl doğuş və çox az çəki ilə doğulma.
Autizmə peyvəndlər, tərbiyə üsulu və ya valideynlərin «soyuqluğu» səbəb olmur — bu, çoxsaylı beynəlxalq tədqiqatlarla sübut olunub. Risk amillərinin olması da mütləq autizmin inkişaf edəcəyi demək deyil.
Təsnifat
Uşaqlarda autizm müxtəlif formalarda təzahür edir, hansı ki, ağırlıq dərəcəsinə, simptomların xarakterinə və onların meydana çıxma vaxtına görə fərqlənir. Düzgün təsnifat diaqnostika və terapiya üçün fərdi yanaşma seçməyə kömək edir. Uşaqlarda autizmin əsas formalarına nəzər salaq:
Klassik autizm (Kanner sindromu) ağır formadır, hansı ki, aydın ifadə olunmuş pozuntularla müşayiət olunur:
- Nitqdə nəzərəçarpan problemlər: nitqin olmaması və ya onun başlanmasının əhəmiyyətli dərəcədə ləngiməsi.
- Yırğalanma və ya müəyyən hərəkətlərin təkrarlanması kimi güclü stereotipiyalar.
Bu növ autizmi olan uşaqlar daimi kömək və intensiv korreksiya işinə ehtiyac duyurlar.
Yüksək funksiyalı autizm yüngül forma hesab olunur. Əsas xüsusiyyətlər:
- İntellekt və nitq qorunmuşdur, bəzən hətta yüksək intellektual qabiliyyətlər müşahidə olunur.
- Əsas çətinlik sosial qarşılıqlı əlaqədir. Yüngül autizm forması olan uşaqlar digər insanların emosiyalarını anlamaqda, davranış normalarına riayət etməkdə problemlər yaşaya bilərlər.
- Çox vaxt uşaqın qeyri-adi dərinlikdə bilik nümayiş etdirdiyi dar maraq dairəsi müşahidə olunur.
Asperger sindromu tez-tez yüksək funksiyalı autizm adlandırılır, çünki bu diaqnozu olan uşaqlar təhsilə, özünəxidmətə və bəzən uğurlu sosial uyğunlaşmaya qadirdirlər.
Atipik autizm simptomların gec başlaması və daha az ifadə olunmuş əlamətlərlə xarakterizə olunur:
- Çox vaxt digər pozuntuları, məsələn, intellektual inkişaf pozuntusu olan uşaqlarda yaranır.
- Simptomlara davranış, nitq və qarşılıqlı əlaqə ilə bağlı problemlər daxil ola bilər, lakin daha az ifadə olunmuş formada.
- Bəzən 3–4 yaşdan sonra təzahür edir ki, bu da atipik autizmi digər növlərdən fərqləndirir.
Reqressiv autizmin xüsusiyyəti ondadır ki, uşaq artıq qazanılmış bacarıqları itirir. Əlamətlər:
- Nitqin itirilməsi: uşaq artıq bildiyi sözləri və ya ifadələri deməyi dayandırır.
- Sosial bacarıqların pisləşməsi və ətraf aləmə marağın azalması.
- Motorikada reqress: uşaq adi hərəkətləri necə yerinə yetirməyi unudur.
Reqressiv autizm çox vaxt 1,5–3 yaş dövründə aşkarlanır ki, bu da uşağın vəziyyətində kəskin pisləşməni müşahidə edən valideynlərdə narahatlıq yaradır.
Yüngül autizm simptomların az nəzərə çarpdığı və xarakter xüsusiyyətləri kimi qəbul oluna bilən autizm formasıdır:
- Yalnız mürəkkəb sosial situasiyalarda aydın görünən cüzi ünsiyyət problemləri.
- Stereotipiyanın kiçik təzahürləri.
- Çox vaxt yalnız dərin müşahidə və ya test zamanı aşkarlanır.
Uşaqlarda autizmin təsnifatı həkimlərə və mütəxəssislərə uyğun diaqnostika və terapiya metodlarını seçməyə imkan verir. Autizm formasının düzgün müəyyən edilməsi simptomların nə dərəcədə effektiv korreksiya oluna bilməsindən və uşağa kömək etməkdən asılıdır. Uşaqlarda autizmin növləri və onların xarakteristikası gələcəkdə uyğunlaşma proqnozunda, həmçinin incə motorikanın, nitqin və sosial bacarıqların inkişafında əsas rol oynayır.
Klinik mənzərə
Uşaqlarda autizmin əlamətləri müxtəlif ola bilər və yaşdan, xəstəliyin formasından və təzahür dərəcəsindən asılıdır. Bəzi simptomlar artıq həyatın ilk aylarında nəzərə çarpır, digərləri isə daha sonra aşkar olur. Erkən diaqnostika və əlamətlərin anlaşılması vəziyyətin vaxtında korreksiyasına başlamağa kömək edir.
Uşaqlarda autizm — uşağın ünsiyyətdə, ətraf aləmi qavramada və sosial qarşılıqlı əlaqələr qurmaqda çətinliklərlə üzləşdiyi nevroloji pozuntudur. Bu vəziyyət autistik spektr pozuntularına (ASP) aiddir, burada simptomlar və onların ifadə dərəcəsi əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Autizmli uşaqlarda tez-tez stereotipiya kimi xüsusiyyətlər müşahidə olunur — təkrarlanan hərəkətlər və ya davranışlar, məsələn, yellənmə, əlləri çırpma və ya başı çevirmə.
Autizm uşaqlarda müxtəlif formalarda təzahür edir, hansı ki, ağırlıq dərəcəsinə, simptomların xarakterinə və onların meydana çıxma vaxtına görə fərqlənir. Yüngül autizm autistik spektr pozuntularının formalarından birini təşkil edir, bu zaman sosial qarşılıqlı əlaqə və davranış pozuntuları cüzi ifadə olunur. Bu xüsusiyyəti olan uşaqlarda tez-tez ünsiyyətdə çətinliklər və ya stereotip davranış kimi simptomların yüngül forması müşahidə olunur.
Sadə sözlərlə, autizm beynin inkişafı ilə bağlı pozuntudur və uşağın ünsiyyət qurmasına, sosial mühitə uyğunlaşmasına təsir edir. Belə uşaqlar səsləri, obrazları, toxunuşları və hətta öz emosiyalarını fərqli şəkildə qavraya bilərlər. İlk əlamətlər bəzən artıq bir yaşa qədər nəzərə çarpır, lakin daha çox 2–3 yaş dövründə aşkarlanır.
- Ünsiyyətin pozulması. Bəzən onlarda nitqin olmaması və ya onun əhəmiyyətli dərəcədə ləngiməsi müşahidə olunur. Nitq inkişaf etsə belə, uşaq onu ünsiyyət üçün istifadə etməyə bilər, tənhalığa üstünlük verə bilər.
- Oyun və xırda motorikanın inkişafı ilə bağlı problemlər. Bir çox uşaq düymələri düymələmək, gil ilə işləmək və ya rəsm çəkmək kimi xırda hərəkətləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir. Oyun davranışı çox vaxt eyni hərəkətlərlə məhdudlaşır: məsələn, uşaq onu sürmək əvəzinə saatlarla oyuncaq maşının təkərini fırlada bilər.
- Stereotip davranış. Uşaqda ciddi rituallar ola bilər: o, hərəkətlərin və ya obyektlərin müəyyən ardıcıllığında israr edir. Rutinadakı istənilən dəyişiklik güclü stressə səbəb olur.
- Rutinə bağlılıq. Autizmli uşaqlar üçün adi gündəlik rejim və ya təkrarlanan hərəkətlər rahatlıq zonasıdır. Bu proqnozlaşdırıla bilənliyin pozulması əsəbilik tutmalarına, hətta panikaya gətirib çıxara bilər.
Uşaqlarda autizm xüsusi yanaşma tələb edən bir vəziyyətdir. Erkən diaqnostika və mütəxəssislərin dəstəyi uşağın uyğunlaşmasına, potensialını üzə çıxarmasına və ətraf aləmlə qarşılıqlı əlaqəni asanlaşdırmasına kömək edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Uşaqlarda autizmin diaqnostikası autizm spektr pozuntusunun (ASP) əlamətlərinin aşkarlanmasına yönəlmiş, digər mümkün xəstəlikləri də əhatə edən mürəkkəb və çoxmərhələli prosesdir. Dəqiq göstərici uşaqlarda autizmin fərdi terapiya və korreksiya planının işlənib hazırlanması üçün vacibdir, bu da vəziyyətdə əhəmiyyətli yaxşılaşmaya nail olmağa imkan verir.
- Uşağın davranışının qiymətləndirilməsi.
- Baxışdan yayınma kimi əlamətlərə, Stereotipiya, nitq problemlərinə və konkret bacarıqlara diqqət yetirilir.
- Testlərin aparılması.
- Nitq qabiliyyətlərini, emosional intellekti və ünsiyyət bacarıqlarını qiymətləndirmək üçün standartlaşdırılmış üsullar istifadə olunur.
- Testlər Nitqin başlanğıcında, ifadələrin işlənməsində problemləri və sosial mühitə uyğunlaşmada çətinlikləri göstərir.
- EEQ kimi tədqiqatlar.
- Elektroensefaloqramma (EEQ) autizmlə yanaşı rast gəlinə bilən nevroloji pozuntuları, məsələn, epileptik aktivliyi aşkar etməyə kömək edir.
- EEQ beynin fəaliyyətində pozuntuları aşkar etməyə kömək edir, baxmayaraq ki, autizmin diaqnostik əlaməti deyil.
Uşaqlarda autizmin erkən diaqnostikası həlledici əhəmiyyətə malikdir. Terapiya nə qədər tez başlasa, uşağın sosial mühitə uğurlu uyğunlaşma şansı bir o qədər çox olar. İlkin mərhələlərdə korreksiya nitqin, ünsiyyət bacarıqlarının inkişafı və simptomların ifadəliliyinin azalması hesabına gələcək üçün proqnozu xeyli yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Diaqnostika uşağın vəziyyətini tam anlamaq üçün nevroloqlar, psixoloqlar və loqopedlər də daxil olmaqla təcrübəli mütəxəssislər tərəfindən aparılmalıdır.
Müalicə
Uşaqlarda autizmin müalicəsi simptomların aradan qaldırılmasına və ya yüngülləşdirilməsinə, ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına və ətraf aləmə uyğunlaşmaya yönəlmişdir. Terapiyanın əsas məqsədi uşağın həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və onun qabiliyyətlərini üzə çıxarmağa kömək etməkdir. Effektiv müalicə uşağa yönəlmiş müxtəlif yanaşmaların kombinasiyasını ehtiva edir.
- Terapiya və korreksiya
- Loqopedik yardım nitqin başlanğıcında, söz ehtiyatının mənimsənilməsində və xarici ifadə formasında həlledici rol oynayır. Loqopedlər autizmli uşaqlara ünsiyyət bacarıqlarını öyrətmək üçün xüsusi üsullardan istifadə edirlər.
- Psixoloji metodlar uşağa sosial bacarıqları inkişaf etdirməyə, həyəcanla mübarizə aparmağa və qohumlarla əlaqələri qorumağa kömək edir. Terapiya stereotiplərin azaldılmasına və ritual xarakterli davranışın dayandırılmasına yönəlmişdir.
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi motorikanın inkişafına yönəlmiş məşq komplekslərini əhatə edir. Məşğələlər uşaqlara yöndəmsizliyi aradan qaldırmağa və fiziki aktivlik səviyyəsini artırmağa kömək edir.
- Autizm zamanı uşaqlar üçün pəhriz
- Qlütensiz və kazeinsiz pəhrizin autizm simptomlarına təsiri elmi cəhətdən sübut olunmayıb; qidalanmada hər hansı məhdudiyyət yalnız həkimlə razılaşdırılmaqla, məsələn, qida dözümsüzlüyü aşkar edildikdə tətbiq olunur.
- Balanslaşdırılmış qidalanma fundamental və emosional sağlamlığı dəstəkləyir.
- Dərman müalicəsi
- Aşkar simptomlar, məsələn, artmış təşviş, hiperaktivlik və ya yuxu pozuntuları hallarında dərman terapiyası təyin oluna bilər. Dərmanlar uşağın vəziyyəti nəzərə alınmaqla fərdi şəkildə seçilir və onun həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilir.
- Təlim və dəstək
- Fərdi tədris proqramlarına nitqin, davranışın və sosial bacarıqların inkişafı daxildir. Bu, uşağa ətraf aləmi daha yaxşı anlamağa və onunla qarşılıqlı əlaqədə olmağa kömək edir.
- Pedaqoqların, psixoloqların və valideynlərin dəstəyi uşağın uğurlu inkişafında həlledici rol oynayır.
Uşaqlarda autizmin müalicəsi kompleks və uzunmüddətli olmalıdır. Terapiyanın erkən başlanması və ixtisaslı mütəxəssislərin iştirakı ilə müntəzəm məşğələlər arzu olunan nəticələrə nail olmağa imkan verir. Hər bir uşağa onun xüsusiyyətlərini və obrazını nəzərə alan fərdi yanaşma lazımdır.
Yadda saxla!
Autizm uşaqlıqda aşkar edilir və ömür boyu davam edən xüsusiyyətdir. Onu dərmanla aradan qaldırmaq mümkün deyil, amma erkən başlanan korreksiya — nitq, ünsiyyət və gündəlik bacarıqların inkişafı üzrə məşğələlər — uşağın imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Buna görə «böyüyüb danışacaq» deyə gözləməyin: şübhə yarandıqda pediatra, uşaq nevroloquna və ya psixiatrına müraciət edin.
Həkimə gecikmədən müraciət edin, əgər:
- uşaq 12 aylığa qədər adına reaksiya vermir, göz təması qurmur, barmağı ilə göstərmir;
- 16 aylığa qədər ayrı sözlər, 2 yaşa qədər iki sözdən ibarət ifadələr yoxdur;
- uşaq istənilən yaşda əvvəl mənimsədiyi sözləri və ya bacarıqları itirir;
- özünə zərər verən davranış, qidalanmadan imtina, yuxunun ciddi pozulması var;
- qıcolmalar yaranıb.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Uşaq serebral iflici (USİ)
- Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Nitq inkişafının ləngiməsi
- Zehni inkişafdan qalma (oliqofreniya)
- Fenilketonuriya
- Frajil X sindromu
- Asperger sindromu
- Depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- İpoxondriya
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
- Şəxsiyyətin dissosiativ pozuntusu (ŞDP)
- Yetkinlərdə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
Suallar və cavablar
Uşaqlarda autizm tamamilə müalicə oluna bilən xəstəlik deyil. Bu, insanı bütün həyatı boyu müşayiət edən bir pozuntudur. Lakin müasir korreksiya üsulları uşağın həyat keyfiyyətini, onun sosial bacarıqlarını və adaptasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Peyvəndlərin autizmin səbəbi ola biləcəyi barədə mif geniş yayılmışdır, lakin elmi əsaslara malik deyil. Bir çox ölkədə aparılmış tədqiqatlar vaksinasiyanın uşaqlarda autizmin yaranması ilə əlaqəsini aşkar etməmişdir.
EEQ (elektroensefaloqramma) baş beynin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur. Bu müayinə ritm pozuntuları və ya tutmalar kimi bəzi anormallıqları aşkar edə bilsə də, autizm üçün əsas diaqnostik vasitə deyil.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
