Orqanizmin qlükozanı qaraciyərdə və əzələlərdə ehtiyat kimi saxladığı və yeməklər arasında, yüklənmə zamanı istifadə etdiyi mürəkkəb karbohidrat.
Qlikogen çoxlu qlükoza molekulundan qurulmuş şaxələnmiş polisaxariddir. Bu, insan və heyvanlarda karbohidratların əsas «sürətli» ehtiyatıdır: piydən fərqli olaraq, qlikogeni demək olar ki, dərhal qlükozaya parçalamaq mümkündür. Əsas ehtiyatlar qaraciyərdə və skelet əzələlərində cəmlənib, az miqdarda ürəkdə, böyrəklərdə və beyində də olur. Böyük yaşlı insanın orqanizmində qlikogenin ümumi miqdarı cəmi bir neçə yüz qramdır.
Mahiyyəti və funksiyası
Yeməkdən sonra qanda qlükoza çox olduqda insulin onun qlikogen şəklində toplanmasını (qlikogenez) stimullaşdırır. Yeməklər arasında, gecə və stress zamanı qlükaqon və adrenalin əks prosesi — qlikogenolizi işə salır.
- Qaraciyər qlikogeni bütün orqanizmə xidmət edir: qanda qlükoza səviyyəsini saxlayır və ilk növbədə beyni qidalandırır. Onun ehtiyatı təxminən bir sutkalıq aclıqda tükənir, bundan sonra qaraciyər qlükozanı zülal və yağlardan sintez etməyə keçir.
- Əzələ qlikogeni yalnız əzələnin özü tərəfindən fiziki iş zamanı, xüsusən intensiv işdə yanacaq kimi istifadə olunur. Onun tükənməsini idmançılar uzun məsafədə kəskin yorğunluq kimi hiss edirlər.
Hər qram qlikogen təxminən üç qram suyu bağlayır, buna görə aşağı karbohidratlı pəhrizin ilk günlərində sürətli çəki itkisi əsasən piyin deyil, suyun itirilməsini əks etdirir.
Klinik əhəmiyyəti
Qlikogen ehtiyatları hipoqlikemiyaya davamlılığı müəyyən edir. Uzunmüddətli aclıq, alkoqol intoksikasiyası, ağır qaraciyər xəstəlikləri zamanı onlar azalır və qan şəkəri daha asan düşür. Ağır hipoqlikemiyada qlükaqonun təsiri məhz qaraciyər qlikogeninin səfərbər edilməsinə əsaslanır, buna görə arıqlamış insanlarda və alkoqol qəbulundan sonra zəif olur. Pis nəzarət olunan diabetdə qlikogenin toplanması pozulur.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
- qlikogenozlar — hipoqlikemiyalar, qaraciyərin böyüməsi, əzələ zəifliyi, ürək zədələnməsi ilə özünü göstərən nadir irsi qlikogen toplanması xəstəlikləri (məsələn, Girke, Pompe, Mak-Ardl xəstəlikləri);
- aclıq və alkoqol mənşəli qaraciyər zədələnməsi zamanı hipoqlikemiya;
- şəkərli diabet və insulinrezistentlik;
- qaraciyər sirrozu və qaraciyər çatışmazlığı.
