Pancreas

Mədəaltı vəzi qarın boşluğunda yerləşən, həzm fermentləri və qanda qlükoza səviyyəsini tənzimləyən hormonlar (insulin, qlükaqon) hasil edən orqandır.

Sinonimlər: Pankreas

Mədəaltı vəzi (pankreas) qarının yuxarı hissəsində, mədənin arxasında yerləşir və on iki barmaq bağırsağın qövsündən dalağa qədər uzanır. Böyüklərdə uzunluğu təxminən 15–20 sm-dir. Bu orqan həm həzm, həm də endokrin funksiya daşıyır: onun fermentləri olmadan qida tam həzm olunmur, hormonları olmadan isə karbohidrat mübadiləsi pozulur.

Quruluşu və funksiyası

Vəzin başı, cismi və quyruğu ayırd edilir. Onun boyunca əsas pankreas axarı keçir; bu axar adətən ümumi öd axarı ilə birləşərək on iki barmaq bağırsağa açılır. Toxumanın böyük hissəsi ekzokrin hüceyrələrdən ibarətdir: onlar fermentlərlə zəngin pankreas şirəsi (amilaza karbohidratları, lipaza yağları, tripsin və digər proteazalar zülalları parçalayır) və mədə turşusunu neytrallaşdıran bikarbonatlar ifraz edir.

Kiçik bir hissəni Langerhans adacıqları — endokrin toxuma təşkil edir. Beta-hüceyrələr qlükozanı azaldan insulin, alfa-hüceyrələr isə onu artıran qlükaqon hasil edir. Somatostatin və pankreatik polipeptid kimi digər hormonlar da həzmin tənzimində iştirak edir.

Kliniki əhəmiyyəti

Ekzokrin funksiyanın zəifləməsi pis həzm ilə özünü göstərir: parlaq, yağlı nəcis (steatoreya), köp, arıqlama, yağda həll olan vitaminlərin çatışmazlığı. Qiymətləndirmə üçün qanda amilaza və lipaza, nəcisdə pankreatik elastaza analizləri, görüntüləmə üçün isə ultrasəs müayinəsi, kompüter tomoqrafiya, MR-xolangiopankreatoqrafiya ilə MRT və endoskopik ultrasəs müayinəsi aparılır. Vəz dərində yerləşdiyindən adi ultrasəsdə bağırsaq qazları onu bəzən gizlədir.

Adacıqların zədələnməsi karbohidrat mübadiləsini pozur: beta-hüceyrələr məhv olduqda şəkərli diabet inkişaf edir, o cümlədən xroniki pankreatitin nəticəsi kimi.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

Kəskin pankreatit — daha çox öd daşları və ya alkoqol səbəbindən; qarının yuxarısında kəskin, qurşaq tipli ağrı və qusma ilə keçir.
Xroniki pankreatit — toxumanın tədricən çapıqla əvəzlənməsi, nəticədə ekzokrin çatışmazlıq və diabet.
Mədəaltı vəzi xərçəngi — çox vaxt gec aşkarlanır; ağrısız sarılıq, səbəbsiz arıqlama, yaşlılarda yeni başlanmış diabet diqqət tələb edir.
Şəkərli diabet, mukovissidoz, kistalar və neyroendokrin şişlər.

Qarının yuxarısında qusma ilə müşayiət olunan şiddətli ağrı, xüsusilə alkoqol və ya yağlı qidadan sonra, təcili tibbi yardım üçün səbəbdir.