Spermatogenez — kişi cinsi hüceyrələrinin (spermatozoidlərin) xayaların toxum kanalcıqlarında yaranması və yetişməsi prosesidir; cinsi yetişkənlik dövründə başlayır.
Spermatogenez kişidə yeniyetməlik yaşından dərin qocalığa qədər davam edir, baxmayaraq ki, illər keçdikcə onun intensivliyi tədricən azalır. Sağlam kişidə hər gün on milyonlarla spermatozoid yaranır. Övlad sahibi olmaq qabiliyyəti bilavasitə bu prosesin ahəngdar işindən asılıdır.
Prosesin mahiyyəti
Qıvrım toxum kanalcıqlarının divarında kök hüceyrələr — spermatoqoniyalar yerləşir. Onlar bölünür, spermatositlərə çevrilir; spermatositlər isə xromosom dəstinin iki dəfə azaldığı xüsusi bölünmə — meyozdan keçir. Yaranan spermatidlər sonra formasını dəyişir: DNT və akrosom (yumurta hüceyrəsinə daxil olmaq üçün fermentlər saxlayır) olan başcıq, mitoxondrilərlə orta hissə və quyruq formalaşır. Spermatoqoniyadan spermatozoidə qədər bütün yol təxminən 74 gün çəkir, sonra hüceyrələr daha 1–2 həftə xaya artımında yetişir və orada hərəkətlilik qazanır.
Proses hormonlarla tənzimlənir: hipofizin FSH-ı inkişaf edən spermatozoidləri «qidalandıran» Sertoli hüceyrələrini stimullaşdırır, LH isə Leydiq hüceyrələrini testosteron hasil etməyə məcbur edir; xayanın daxilində testosteronun qatılığı qandakından dəfələrlə yüksəkdir. Normal spermatogenez üçün xaya kisəsinin temperaturu da vacibdir — bədən temperaturundan 2–3 °C aşağı.
Klinik əhəmiyyəti
- Dövr təxminən 2,5–3 ay davam etdiyindən, müalicənin və ya həyat tərzi dəyişikliyinin nəticəsi spermoqrammada bu müddətdən tez görünmür.
- Xəstəlik zamanı yüksək hərarət sperma göstəricilərini bir neçə aylıq müvəqqəti pisləşdirə bilər.
- Xaricdən testosteron və anabolik steroid qəbulu LH və FSH istehsalını boğur və spermatogenezi tamamilə dayandıra bilər.
- Kimyəvi və şüa terapiyası bölünən hüceyrələri zədələyir, buna görə belə müalicədən əvvəl spermanı dondurmaq tövsiyə olunur.
Hansı xəstəliklərlə bağlıdır
Spermatogenezin pozulması oliqozoospermiya, astenozoospermiya, teratozoospermiya və azoospermiya ilə təzahür edir və kişi sonsuzluğuna gətirib çıxarır. Onların səbəbləri varikosele, kriptorxizm, orxit, Klaynfelter sindromu və Y-xromosomun mikrodelesiyaları, hipoqonadizm, hiperprolaktinemiya, siqaret, piylənmə, qızmadır. Spermatogenez spermoqramma, FSH səviyyəsi və xayaların həcmi, ayrı-ayrı hallarda isə xaya biopsiyası ilə qiymətləndirilir.
Əlaqəli terminlər
- Xaya
- Spermatogenezin pozulması
- Spermoqramma
- Follikulstimullaşdırıcı hormon
- Testosteron
- Kişi sonsuzluğu
- Varikosele
- Klaynfelter sindromu
