Başgicəllənmə müstəqil xəstəlik deyil, onlarla müxtəlif vəziyyətin əlamətidir. Məqalədə onun hansı növlərinin olduğu, nədən qaynaqlana biləcəyi və müayinənin necə qurulduğu danışılır.
Başgicəllənmə insana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyətdir (sistemli başgicəllənmə). Lakin çox vaxt insan onun və bütün ətrafın hansı istiqamətdə hərəkət etdiyini dəqiq deyə bilmir (qeyri-sistemli başgicəllənmə). Elə olur ki, insan yalnız öz qeyri-sabitliyini və ətrafındakı məkanın qeyri-sabitliyini (yırğalanma, titrəmə), başın arxaya əyilməsi hissini, uçuruma düşmə hissini qeyd edir.
Başgicəllənmə görmə orqanlarının və bədənin məkanda vəziyyəti hissinə (kinestetik) və tarazlıq hissinə (vestibulyar) cavabdeh olan mərkəzi sinir sisteminin işinin uzlaşmaması zamanı yaranır. Bu, müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif xəstəliklərin əlamətidir.
Başgicəllənmə necə yaranır
Tarazlığı üç sistem qoruyur: daxili qulaqdakı vestibulyar aparat, görmə və bədənin hissiyyat sistemi (əzələ, oynaq və dəridən gələn siqnallar). Bu üç mənbədən gələn məlumat beyində müqayisə edilir və bədənin vəziyyəti haqqında vahid təsəvvür yaranır. Siqnallardan biri digərlərinə uyğun gəlmədikdə beyin «yanlış» məlumat alır və başgicəllənmə hiss olunur.
Məsələn, gəmidə hərəkət edərkən vestibulyar sistem yırğalanmanı hiss edir, göz isə otaqın hərəkətsiz olduğunu göstərir. Bu uyğunsuzluq yol xəstəliyinə səbəb olur. Buna oxşar mexanizm başqa hallarda da işləyir.
Başgicəllənmənin növləri
| Növ | Necə hiss olunur | Ehtimal olunan mənbə |
|---|---|---|
| Sistemli (vestibulyar) | Ətraf mühitin və ya bədənin fırlanması hissi | Daxili qulaq, vestibulyar sinir, beyin kötüyü |
| Qeyri-sistemli | Qeyri-sabitlik, yırğalanma, «başın boş olması» | Təzyiq dəyişiklikləri, anemiya, ürək ritmi, psixoemosional vəziyyət |
| Mövqe ilə bağlı | Başı çevirdikdə və ya yataqdan qalxdıqda qısa tutmalar | Daxili qulaq, boyun nahiyəsi, qan dövranı |
| Hərəkət zamanı | Nəqliyyatda, yırğalanmada ürəkbulanma ilə birgə | Vestibulyar və görmə siqnallarının uyğunsuzluğu |
Başgicəllənmənin səbəbləri
Başgicəllənmənin səbəbləri çoxdur. O, tamamilə sağlam insanlarda da yarana bilər, məsələn, böyük hündürlükdən aşağı baxarkən və ya hündürmərtəbəli binanın yanında duraraq buludlara baxarkən — onda buludların deyil, binanın əyildiyi hissi yaranır. Uzun müddət öz oxu ətrafında fırlanıb sonra dayandıqda da başgicəllənmə yaranır.
Xəstəliyin təzahürü kimi başgicəllənmə daxili qulağın xəstəliyi ilə şərtlənə bilər; bu zaman iltihabi və ya şiş prosesi ilə vestibulyar (tarazlıq) aparatı zədələnir. Belə xəstələr adətən uzun müddət daxili qulağın iltihabından (otit) əziyyət çəkirlər, əvvəlcə onlarda eşitmə azalır, sonra isə başgicəllənmə yaranır. Şiş zədələnməsi zamanı tutmalar eşitmənin azalması, qulaqda cingilti fonunda yaranır və başgicəllənmə tutmaları tədricən tezləşir və güclənir.
Başın kəskin şəkildə yana çevrilməsi zamanı, səhər yataqdan qalxarkən, başı arxaya əyərkən (divar kağızı yapışdırarkən, paltar sərərkən, yuxarı rəfdən kitab götürərkən), başı uzun müddət yana və ya irəli əyərkən başgicəllənmələr çox tez-tez baş verir. Belə başgicəllənmələr tarazlığa cavabdeh olan beyin şöbələrini qanla təchiz edən onurğa arteriyasının spazmı və ya sıxılması ilə şərtlənə bilər. Başgicəllənmə yüksək və ya aşağı təzyiq, zəhərlənmə, maye itkisi (qusma, ishal) və ya qanitirmə (qanaxma) zamanı yarana bilər. Anemiya (qanda eritrositlərin çatışmazlığı), yüksək hərarət də başgicəllənmə ilə müşayiət olunur.
- daxili qulağın xəstəlikləri (iltihab, mövqe başgicəllənməsi, Menyer xəstəliyi);
- qan təzyiqinin dəyişməsi, ürək ritminin pozulması;
- anemiya, qlükozanın azalması, susuzlaşma;
- boyun osteoxondrozu və onurğa arteriyalarının sıxılması;
- bəzi dərmanların yan təsiri, spirtli içkilər, zəhərlənmə;
- miqren, stress, narahatlıq pozğunluğu;
- mərkəzi sinir sisteminin xəstəlikləri.
Simptomlar və diaqnostika
Başgicəllənmənin tanınması çətin deyil, xəstənin şikayətlərinə və xarakterik simptomlara əsaslanır: sərxoş yerişi, xəstənin ətrafdakı əşyalardan yapışmaq cəhdləri, dayanmaq və ya oturmaq mümkünsüzlüyü, gözlərin tez-tez ritmik seyrimələri (yana və ya yuxarı baxarkən). Hiss olunan əlamətlər:
- fırlanma və ya yırğalanma hissi;
- ürəkbulanma, qusma;
- tərləmə, rəngin avazıması;
- qulaqda küy və ya eşitmənin azalması;
- yeriş qeyri-sabitliyi;
- baş ağrısı.
Səbəbi müəyyən etmək üçün həkim şikayətlərin və anamnezin toplanmasından sonra nevroloji və LOR baxışı aparır, tarazlıq testləri və eşitmə müayinəsi (odiometriya) təyin edə bilər. Lazım gəldikdə qan analizi, qan təzyiqinin və ürək ritminin müayinəsi, boyun damarlarının ultrasəs müayinəsi, beyin tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır.
Müalicə və ilk yardım
Başgicəllənmə zamanı xəstəni arxası üstə elə uzatmaq lazımdır ki, onun başı, boynu və çiyinləri yastığın üzərində olsun, çünki belə vəziyyətdə onurğa arteriyalarının qatlanması istisna edilir. Başın yana çevrilməsindən qaçmaq lazımdır.
- Uzanmaq. Xəstəni rahat vəziyyətdə uzadın, başı yüngülcə qaldırılmış olsun. Qəfil hərəkətlərdən çəkinin.
- Hava. Pəncərələri açın, otağı havalandırın, geyimin boğazı sıxan hissələrini boşaldın.
- Soyuq sarğı. Alına soyuq sarğı qoymaq yüngülləşdirə bilər.
- Ölçmə. Qan təzyiqini və hərarəti ölçün, normadan kənarlaşma varsa, həkimlə əlaqə saxlayın.
- Təcili yardım. Ürək döyüntüsü çox sürətli və ya qeyri-ritmik olduqda, həmçinin başgicəllənməyə ürəkbulanma və təkrarlanan (üç dəfədən çox) qusma qoşulduqda təcili yardım çağırın.
Proqnoz başgicəllənmənin təbiətindən asılıdır. Müalicə səbəbə yönəlir: iltihab müalicə olunur, təzyiq və ürək ritmi nizamlanır, anemiya aradan qaldırılır. Mövqe başgicəllənməsində mütəxəssis xüsusi manevrlər aparır, vestibulyar reabilitasiya məşqləri isə tarazlığın bərpasına kömək edir. Dərmanları və dozanı yalnız həkim təyin edir.
Profilaktika və gündəlik tövsiyələr
Başgicəllənmənin təkrarlanma riskini azaltmaq üçün aşağıdakı sadə qaydalar kömək edə bilər:
- yataqdan və kresloda oturduğunuz yerdən yavaş qalxmaq;
- kifayət qədər maye içmək, uzun müddət ac qalmamaq;
- qan təzyiqinə, qlükoza səviyyəsinə və ürək ritminə həkim nəzarəti;
- başı uzun müddət əyik vəziyyətdə saxlamamaq, boyun əzələləri üçün yüngül gimnastika;
- spirtli içkilərdən və siqaretdən çəkinmək;
- kifayət qədər yuxu və stressin idarə olunması;
- yeni dərmanlar başlayarkən yan təsirlər barədə həkimlə məsləhətləşmək.
Daxili qulaqla bağlı ən çox rast gəlinən səbəblər
Sistemli başgicəllənmənin əhəmiyyətli hissəsi daxili qulaqla bağlıdır. Mövqe başgicəllənməsi zamanı başın vəziyyəti dəyişdikdə, məsələn yatağa uzanarkən və ya çevrilərkən qısa, güclü fırlanma hissi yaranır; bu halda qulaqdakı kiçik kristalların yerini dəyişməsi rol oynayır. Vestibulyar nevrit isə tarazlıq sinirinin iltihabıdır və çox vaxt virus infeksiyasından sonra güclü, davamlı başgicəllənmə, ürəkbulanma ilə təzahür edir. Menyer xəstəliyində başgicəllənmə tutmaları qulaqda küy, dolğunluq və eşitmə azalması ilə müşayiət olunur. Hər birinin müalicəsi fərqlidir, ona görə dəqiq diaqnoz vacibdir.
Uşaqlarda və yaşlı insanlarda başgicəllənmə
Uşaqlar başgicəllənməni çox vaxt sözlə izah edə bilmir, lakin yıxılma, yeriş qeyri-sabitliyi, ürəkbulanma və rəngin avazıması ilə özünü göstərə bilər. Belə uşaqlar həkim, bəzən LOR və nevroloq tərəfindən müayinə olunmalıdır. Yaşlı insanlarda isə başgicəllənmə yıxılma və sınıq riskini xeyli artırır, çünki qan təzyiqi, görmə, eşitmə və oynaqlar bir yerdə tarazlığa təsir edir. Qəbul edilən dərmanların siyahısı həkimlə vaxtaşırı nəzərdən keçirilməlidir, çünki bəzi dərmanlar başgicəllənmə yarada bilər.
Gündəlik həyatda təhlükəsizlik
Başgicəllənmə yaşayan insan yıxılmadan qorunmalıdır. Evdə sürüşkən örtükləri və xalça kənarlarını bərkidin, pillələrdə və vanna otağında tutacaq istifadə edin, gecə işıq qoyun. Başgicəllənmə başlayarkən dərhal oturun və ya uzanın, hərəkət etməyə, nəqliyyat vasitəsini idarə etməyə və hündürlükdə işləməyə çalışmayın. Əgər tutmalar təkrarlanırsa, sürücülük və yüksək riskli işlər barədə həkimlə məsləhətləşin.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- başgicəllənmə təkrarlanırsa və ya gündəlik həyata mane olursa;
- eşitmə azalıbsa, qulaqda küy və ya dolğunluq yaranıbsa;
- yıxılma, huşun itməsi və ya yeriş pozulması olubsa;
- başgicəllənmə yeni, güclü baş ağrısı ilə başlayıbsa.
Diqqət!
Başgicəllənmə ilə yanaşı üzün bir tərəfinin sallanması, qolda və ya ayaqda zəiflik, nitq pozulması, görmənin kəskin pisləşməsi və ya çox güclü baş ağrısı insult əlaməti ola bilər. Belə hallarda dərhal təcili yardım çağırın.
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr, əksər hallarda səbəb təhlükəsiz olur, məsələn, susuzlaşma, yuxusuzluq və ya mövqe dəyişikliyi. Lakin təkrarlanan və ya digər simptomlarla müşayiət olunan başgicəllənmə həkimə müraciət tələb edir.
Bu hal qan təzyiqinin mövqe dəyişikliyinə gec uyğunlaşması, susuzlaşma, anemiya və ya daxili qulaq problemi ilə bağlı ola bilər. Yavaş qalxmaq kömək edir, təkrarlanırsa həkimə müraciət edin.
Əvvəlcə terapevt, LOR həkimi və ya nevroloqa müraciət etmək olar. Lazım gəldikdə kardioloq və digər mütəxəssislər də cəlb olunur.
Səbəbi bilmədən dərman qəbul etmək məsləhət deyil. Bəzi dərmanlar vəziyyəti ağırlaşdıra və ya simptomları maskalaya bilər. Müalicəni və dozanı həkim təyin edir.
Boyun nahiyəsinin dəyişiklikləri bəzən onurğa arteriyalarında qan axınına təsir edərək başgicəllənməyə kömək edə bilər. Lakin bu diaqnoz yalnız müayinədən sonra qoyulur, digər səbəblər istisna edilməlidir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.