Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə

Bu mürəkkəb xəstəliyin yaranmasında çoxlu amil rol oynayır: irsən dəyişmiş genlər, D vitamini çatışmazlığı, virus və bakterial infeksiyalar (xüsusən Epşteyn-Barr virusu), siqaret, qalxanabənzər vəzi funksiyalarının pozulması və, ehtimal ki, bəzi ekoloji aspektlər. Bu elementlər autoimmun-iltihabi prosesin inkişafına şərait yarada bilər; həmin proses nəticədə mielin lövhəciklərinin (çapıqların) əmələ gəlməsinə və əlamətlərin yaranmasına gətirib çıxarır.

Xüsusi risk zonasında günəş şüalanmasının azaldığı, buna görə D vitamini defisiti müşahidə olunan mülayim iqlim zonalarında yaşayan insanlar durur. Dağınıq skleroz gənclərin xəstəliyidir və daha çox gənc və orta yaşda diaqnoz edilir, lakin uşaqlarda aşkarlanma halları da olur. Qadınlar bu xəstəliyə kişilərdən daha tez-tez tutulur, lakin kişilərdə o, bir qayda olaraq, daha ağır formada keçir və müalicəyə daha çətin tabe olur.

Bu patologiya dalğavari xarakter daşıyır. Əvvəlcə müalicə fonunda əlamətlər əhəmiyyətli dərəcədə azala və ya tamamilə itə bilər (remissiya dövrü). Lakin bir müddət sonra yenidən yarana bilər. İzahı olmayan nevroloji əlamətlər yarandıqda, xüsusən bir sutkadan çox saxlanılırsa, təxirə salmadan həkimə müraciət etmək lazımdır. Operativ diaqnostika və adekvat terapiya xəstəliyin irəliləməsini saxlaya bilər. Müalicəyə nə qədər erkən başlanılarsa, əlilliyin qarşısını almaq ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.

Hazırda dağınıq sklerozun gedişini dəyişməyə kömək edən çoxlu preparat mövcuddur. Onların köməyi ilə xəstəliyi tam sağaltmaq mümkün olmasa da, kifayət qədər uzun remissiya dövrləri təmin edilə bilər. Dağınıq sklerozdan əziyyət çəkən insanların ömür müddətini birmənalı müəyyən etmək mümkün deyil, çünki bu göstəriciyə çoxlu amil təsir göstərir: xəstəliyin tipi, irəliləməsi və hər pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri.

İlkin təzahürlər erkən mərhələlərdə tanınması çətin olan nevroloji əlamətləri əhatə edir, çünki onlar spesifik xarakter daşımır və dəyişkən ola bilər:

• Görmə ilə bağlı problemlər — ikigörmə, bulanıqlıq, nistaqm (gözlərin qeyri-iradi hərəkətləri) və görmə sinirinin nevriti (gözlərin hərəkəti zamanı ağrı).
• Hərəkət funksiyalarının pozğunluqları — ətraflarda zəiflik və qurşanma, ataksiya, tremor, əzələ spastikliyi və qeyri-sabit yeriş.
• Sensor pozğunluqlar — sancma, keyləşmə, yanğı, temperaturun və ya toxunuşun qavranılmasında dəyişikliklər, həmçinin bədənin müxtəlif hissələrində ağrılar.
• Nitq pozğunluqları — dizartriya (tələffüzlə bağlı problemlər) və skandə edilmiş nitq.
• Koqnitiv pozğunluqlar — yaddaş, diqqət və cəmləşmə ilə bağlı çətinliklər; depressiya daxil olmaqla əhval dəyişiklikləri ilə müşayiət oluna bilər.
• Sidik kisəsi və bağırsaqla bağlı problemlər — tez-tez sidik ifrazına çağırışlar, saxlaya bilməmə və sidik ləngiməsi, potensiya ilə bağlı problemlər və uzunmüddətli qəbizliklər.
• İfadəli yorğunluq — istirahətdən sonra keçmir.

Bu hadisələr xəstəliyin debütü adlanır.

Sadalananlardan hər hansı birini özünüzdə görsəniz, mümkün qədər tez nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Vaxtında aşkarlama və adekvat seçilmiş müalicə həyat səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Dağınıq skleroz nədən yaranır

Dəqiq səbəbi heç bir həkim deyə bilməz. Nevroloqların əksəriyyəti onun bir neçə amilin birləşməsi zamanı yarandığı fikrindədir:

• İrsiyyət — nəsildə bu patologiyası olan qohumların (xüsusən birinci dərəcəli — valideynlər, bacı-qardaşlar, uşaqlar) olması riski əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Lakin dağınıq skleroz ciddi mənada genetik xəstəlik deyil və onunla yaşayan insanların əksəriyyətində ailə tarixçəsi yoxdur.
• Ətraf mühit şəraiti — virus infeksiyaları (məsələn, Epşteyn-Barr virusu, insan herpes virusu, qızılca, parotit, məxmərək), D vitamini çatışmazlığı, siqaret, piylənmə (xüsusən uşaqlıq yaşında) və coğrafi yerləşmə (daha yüksək enliklər) potensial risk amilləri kimi nəzərdən keçirilir.
• İmmun pozğunluqları — insanın öz immun sistemi mielini yad sayaraq ona hücum etməyə başlayır.

Anlamaq vacibdir: bu amillərdən birinin və ya bir neçəsinin olması insanın mütləq xəstələnəcəyi demək deyil, yalnız artmış ehtimala işarə edir.

Bu, birmənalı cavabı olmayan sualdır. Xəstəliyin başlanğıcı çox vaxt nəzərdən qaçır, yorğunluq və ya stress kimi maskalanır. Ətrafların keyləşməsi, gözlərdə ikigörmə, zəiflik və ya sancma kimi ilk əlamətlər qəfil yarana və eyni qəfilliklə keçə bilər.

Bəzən xəstəlik daha kəskin başlayır — görmə sinirinin iltihabı (optik nevrit) ilə; o, gözdə ağrı və görmənin pisləşməsinə səbəb olur. Digər hallarda xəstəlik hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, qeyri-sabit yeriş və ya dövri başgicəllənmə ilə təzahür edir.

Bilmək lazımdır: dağınıq skleroz xüsusi xəstəlikdir və onun başlanğıcı hər pasiyentdə unikal ola bilər.

Remitəedici gediş — ən çox rast gəlinən formadır; ifadəli tutmalarla (kəskinləşmələrlə) səciyyələnir, onların arasında vəziyyətin ağırlaşması müşahidə olunmur və remissiyalar baş verir.

İkincili irəliləyən dağınıq skleroz — kəskinləşmələr və stabilləşmə dövrləri fonunda nevroloji defisitin (əlilliyin) ağırlığı davamlı artır.

İlkin irəliləyən dağınıq skleroz — xəstəliyin lap əvvəlindən ifadəli kəskinləşmələr və remissiyalar olmadan nevroloji pozğunluqların yavaş, lakin davamlı artması ilə səciyyələnir.

Bundan başqa, dağınıq sklerozun xüsusi formaları — yüksək aktiv, aqressiv və bədxassəli formaları ayırd edilir.

Konkret formanı müəyyən etmək üçün differensial diaqnostika aparmaq lazımdır — müalicənin optimal strategiyasını düzgün hazırlamaq üçün.

Diaqnoz nevroloji baxış, tibbi anamnez, neyrovizualizasiya və onurğa beyni mayesinin analizindən ibarət məlumatların məcmusu əsasında qoyulur. Üsulların heç biri təkcə dağınıq skleroz üçün spesifik deyil.

• Nevroloji baxış — nevroloq sinir sisteminin müxtəlif funksiyalarını qiymətləndirir: hərəkət, görmə, nitq, əqli və digərləri.
• Tibbi anamnezin toplanması — həkim ətraflı anamnez toplayır: əlamətlərin xarakteri (nə vaxt başlayıb, necə inkişaf edib, müddəti və tezliyi), genetik anamnez, oxşar əlamətlər doğura bilən yanaşı xəstəliklərin olub-olmaması.
• Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) — baş beynin və onurğanın görüntüləməsi dağınıq skleroz üçün səciyyəvi demielinizasiya sahələrini (lövhəcikləri) aşkarlamağa imkan verir; onların yerini, ölçüsünü və sayını təhlil etmək mümkün olur. MRT-dən fərqli olaraq kompüter tomoqrafiyası daha az həssaslıq göstərir, lakin MRT-yə əks göstərişlər olduqda istifadə edilə bilər.
• Onurğa beyni mayesinin (likvorun) tədqiqi — likvor onurğa-beyin punksiyası yolu ilə alınır. Analiz dağınıq skleroz üçün spesifik immunoqlobulinlərin yüksək miqdarını aşkarlaya bilər.
• Oyadılmış potensiallar — bu üsulun köməyi ilə sinir impulslarının hərəkət sürətini qiymətləndirmək olar. Sürətin ləngiməsi mielinin zədələnməsinə işarə edə bilər.

Diaqnoz vaxt və ətraflı müayinə tələb edir. Bəzi hallarda diaqnozu təsdiqləmək və ya istisna etmək üçün pasiyentin uzunmüddətli müşahidəsi lazım gələ bilər.

Dağınıq skleroz tam sağalmayan xroniki xəstəlikdir, lakin müasir müalicə kəskinləşmələrin sayını azalda, xəstəliyin irəliləməsini ləngidə və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər. Müalicə planını nevroloq fərdi tərtib edir:

1. Kəskinləşmənin müalicəsi. Kəskin hallarda həkim iltihabı azaldan dərmanları qısa kurs şəklində təyin edə bilər. Dərmanların dozasını və kursunu yalnız həkim təyin edir.
2. Xəstəliyin gedişini dəyişən müalicə. Xəstəliyin tipinə və aktivliyinə uyğun olaraq immun sisteminə təsir edən preparatlar seçilir. Müalicənin effektivliyi və təhlükəsizliyi müntəzəm yoxlanılır.
3. Simptomatik müalicə. Spastiklik, yorğunluq, ağrı, sidik kisəsi pozğunluqları, depressiya kimi əlamətlər üçün ayrıca dəstək tədbirləri tətbiq olunur.
4. Reabilitasiya. Fizioterapiya, yeriş və tarazlıq məşqləri, nitq və udma reabilitasiyası, psixoloji dəstək həyat keyfiyyətinin saxlanmasına kömək edir.
5. Nəzarət. Müntəzəm nevroloji baxış və lazım olduqda təkrar MRT müalicənin nəticəsini qiymətləndirməyə imkan verir.

Dağınıq skleroz həyat tərzinə xüsusi münasibət tələb edir.

Həddindən artıq qızmadan qorunmaq vacibdir — həm xarici (isti vanna, sauna), həm daxili (istidə aktiv fiziki yüklər). Yüksək temperatur sinir impulslarının keçiriciliyini pisləşdirir və əlamətləri ağırlaşdırır.

Siqaret mütləq tərk edilməlidir: o, xəstəliyin gedişini pisləşdirə və müalicənin təsirini azalda bilər.

Spirtli içkidən sui-istifadə də arzuolunmazdır, çünki bəzi dərmanların yan təsirlərini gücləndirə bilər.

Özbaşına müalicə ilə məşğul olmayın. Müalicə edən həkimlə məsləhətləşmədən dərman qəbul etməyin, xüsusən immunomodullaşdırıcı preparatları.

Uzunmüddətli stressli situasiyalardan çəkinin, çünki stress kəskinləşməni qızışdıra bilər. Yoqa və ya meditasiya kimi relaksasiya üsullarını tətbiq edin.

Canlı peyvəndlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Peyvəndin zəruriliyini və tipini həkimlə müzakirə edin, çünki bəzi peyvəndlər əks göstəriş ola bilər.

Dağınıq skleroz fərdi xəstəlikdir və birinə uyğun gələn digərinə zərərli ola bilər. Həkimlə müntəzəm konsultasiyalar zəruridir.

Lazımi müalicə olmadan pozğunluq sürətlə irəliləyir, ağırlaşmalara gətirib çıxarır və həyat keyfiyyətini ciddi pisləşdirir. Müalicə almayan pasiyentlərdə zaman keçdikcə əmək fəaliyyətində, sərbəst hərəkətdə və özünə qulluqda çətinliklər artır. Hər kəskinləşmə nevroloji pozğunluqların toplanmasına gətirib çıxara bilər.

Ən təhlükəli problem xəstəliyin spinal formasıdır. Pasiyentdə yataq yaraları yaranır və çanaq orqanlarının funksiyası əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşir. Bu, qəbizliklərə, sidik ləngiməsinə və bu proseslərə nəzarətin itirilməsinə səbəb ola bilər; nəticədə uroloji problemlər, sidik kisəsinin natamam boşalması səbəbindən hətta sepsis yarana bilər.

Ən çox rast gəlinən ağırlaşmalar:

• xəstəliyin uzunmüddətli gedişində inkişaf edən hərəkətliliyin itirilməsi;
• disfagiya — udma çətinlikləri; qidanın tənəffüs yollarına düşməsi səbəbindən ölümə gətirib çıxara bilər;
• yorğunluğun artması;
• əzələ zəifliyi, ətrafların titrəməsi;
• tez-tez başgicəllənmə epizodları;
• spastika və əzələlərin hipertonusu.

Göz strukturlarının zədələnməsi görmə itiliyinin pisləşməsinə, təsvirin bulanmasına, görmə sahəsinin daralmasına, kor ləkələrin yaranmasına və rəng qavrayışının dəyişməsinə gətirib çıxarır. Bu dəyişikliklər çəpgözlüyə, ambliopiyaya və hətta görmənin tam itirilməsinə səbəb ola bilər. Fiziki vəziyyətin pisləşməsi fonunda belə problemləri olan insanlar çox vaxt özünə inamı itirir, daha qıcıqlanan olur və əhval dəyişikliklərinə məruz qalır. Koqnitiv pozğunluqlar arasında yaddaşın pisləşməsini, cəmləşmə qabiliyyətinin itirilməsini və məkanda oriyentasiya ilə bağlı mümkün çətinlikləri qeyd etmək olar.

Dağınıq skleroz yoluxucudurmu? Xeyr. O, nə hava-damcı, nə təmas yolu ilə, nə də göz rəngi kimi birbaşa genetik olaraq insandan insana keçmir. Ehtimal olunur ki, inkişafı genetik meylliliyi olan insanlarda autoimmun cavabı qızışdıra bilən amillərin kombinasiyası ilə bağlıdır.

Dağınıq sklerozu nə ilə qarışdırmaq olar

Dağınıq skleroz çox vaxt digər vəziyyətləri təqlid edir və diaqnostikanı çətinləşdirir. Əlamətləri insultun nəticələri kimi qəbul edilə bilər, xüsusən xəstəliyin debütü ətraflarda qəfil zəifliklə təqdim olunursa.

• Optik nevriti görmə sinirinin iltihabının digər səbəblərindən — infeksiyalardan və autoimmun xəstəliklərdən ayırd etmək lazımdır. Gözlərdə bulanıqlıq və ya ikigörmə refraksiya pozğunluqlarının nəticəsi kimi qəbul edilə bilər.
• Keyləşmə və sancma kimi əlamətlər karpal kanal sindromunun və ya digər periferik nevropatiyaların təzahürü sayıla bilər.
• Beyinciyi əhatə edən təzahürlər — koordinasiyanın pozulması və tremor — essensial tremor və ya digər nevroloji pozğunluqlar kimi qəbul edilə bilər.
• Əzələ zəifliyi və yorğunluq xroniki yorğunluq sindromu və ya fibromialgiya fikrinə gətirə bilər.
• Başgicəllənmə və müvazinət pozğunluqları labirintit və ya daxili qulaqla bağlı digər problemləri xatırlada bilər.
• Serebro-spinal formaları onurğa beyni yenitörəmələri və ya kompression sindromlar kimi başqa mənşəli mielopatiyalara oxşaya bilər.

MRT-də baş beynin ağ maddəsinin zədələnməsini təqlid edən xəstəlikləri də unutmaq olmaz: vaskulitlər, leykoensefalopatiyalar və Laym xəstəliyi. Belə hallarda klinik mənzərə və anamnez differensial diaqnostikada həlledici rol oynayır.

Təəssüf ki, dağınıq sklerozun inkişafının qarşısını zəmanətlə alan spesifik profilaktika tədbirləri mövcud deyil. Bu onunla bağlıdır ki, xəstəliyin konkret səbəbləri hələ məlum deyil. Lakin riski azalda və irəliləməsini ləngidə bilən aspektlər var:

• Qanda D vitamininin optimal səviyyəsinin təmin edilməsi, xüsusən uşaqlıq və yeniyetməlik yaşında.
• Sağlam həyat tərzi — balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki fəallıq, siqaretdən tam imtina və spirtli içkinin mülayim qəbulu.
• Xroniki stressin minimuma endirilməsi.
• İnfeksiyalarla mübarizə — infeksion və bakterial xəstəliklərin vaxtında müalicəsi.

Yadda saxlamaq lazımdır: bu tədbirlər xəstəlikdən hərtərəfli müdafiəyə zəmanət vermir, lakin ümumi sağlamlığın, xüsusən immun sisteminin möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.

Aşağıdakı əlamətlər yeni yaranıbsa və izahı yoxdursa, nevroloqa müraciət etməkdə gecikməyin:

Artıq tanınmış dağınıq skleroz diaqnozu olan pasiyentlər üçün yeni əlamətlərin yaranması və ya mövcud əlamətlərin kəskin güclənməsi də həkim müayinəsi tələb edir.