Kəskin böyrək çatışmazlığı zamanı böyrəklər qısa müddətdə süzgəc funksiyasını itirir. Məqalədə vəziyyətin nədən yarandığı, hansı əlamətlərlə üzə çıxdığı və nə üçün təxirəsalınmaz olduğu danışılır.
Kəskin böyrək çatışmazlığı böyrəklərin funksional qabiliyyətinin qısa müddətdə, saatlar və ya günlər ərzində kəskin pisləşməsi ilə gedən ciddi vəziyyətdir. Bu zaman böyrəklər orqanizmdən zərərli maddələri və artıq mayeni kifayət qədər xaric edə bilmir.
Kəskin böyrək çatışmazlığı həyati təhlükə yarada bilər, lakin vaxtında müalicə olunduqda böyrək funksiyası çox vaxt bərpa olunur. Buna görə əlamətlər yarandıqda gecikmədən həkimə müraciət etmək çox vacibdir.
Böyrək çatışmazlığının yaranma səbəbləri
Böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin funksional qabiliyyətinin ağır pozğunluqları nəticəsində inkişaf edən sindromdur.
Normada böyrəklərin funksional qabiliyyəti üç amillə təmin edilir: böyrək qan axını, qanın böyrək yumaqcıqlarında filtrasiyası və böyrək kanalcıqlarının işi. Böyrəklərin nəhəng kompensator qabiliyyəti ilə əlaqədar olaraq bu proseslərin cüzi pozulmaları onların funksiyasının hiss olunacaq dərəcədə pisləşməsinə gətirib çıxara bilməz.
Hətta böyrəklərdən birinin geniş zədələnməsi zamanı belə onun funksiyalarını digər böyrək öz üzərinə götürür və orqanizmin tam təmizlənməsini təmin edir.
Böyrək çatışmazlığı ciddi pozğunluqlar nəticəsində inkişaf edir və çox vaxt hər hansı bir böyrək xəstəliyinin nəticəsi olur. Əgər böyrəklər öz funksiyalarını tam yerinə yetirə bilmirsə, onda orqanizmdə şlaklar toplanaraq intoksikasiyaya səbəb olur, su-elektrolit tərkibi və turşu-qələvi vəziyyəti pozulur.
Mərhələlər və gediş
Kəskin böyrək çatışmazlığı bir neçə dövrdən keçir. Dövrlərin müddəti və şiddəti səbəbdən və müalicənin vaxtından asılıdır:
- Başlanğıc dövrZədələyici amilin (qan təzyiqinin düşməsi, intoksikasiya, infeksiya və s.) təsiri başlayır. Əlamətlər əsas xəstəliyin əlamətləri ilə örtülə bilər.
- Oliqoanuriya dövrüSidik ifrazı kəskin azalır və ya dayanır, orqanizmdə maye və zəhərli maddələr yığılır, ödem və zəiflik yaranır.
- Sidik ifrazının bərpasıSidik miqdarı artır, böyrək funksiyası tədricən düzəlir. Bu dövrdə su-duz balansı pozula bilər, həkim nəzarəti vacibdir.
- Sağalma dövrüBöyrək funksiyası tədricən bərpa olunur. Bərpa müddəti fərdidir və aylar çəkə bilər.
Əsas səbəblər
Kəskin böyrək çatışmazlığının səbəbləri üç böyük qrupa bölünür. Müalicə taktikası səbəbdən asılıdır, buna görə səbəbi dəqiq müəyyən etmək vacibdir.
| Qrup | Mexanizm | Nümunələr |
|---|---|---|
| Böyrəkdən əvvəlki | Böyrəklərə qan axınının kəskin azalması | Şok, ağır qanitkisi, ağır susuzlaşma, ürək çatışmazlığı, qusma və ishal |
| Böyrək səbəbləri | Böyrək toxumasının birbaşa zədələnməsi | Toksik maddələr, bəzi dərmanlar, ağır infeksiya, qlomerulonefrit, böyrək damarlarının xəstəlikləri |
| Böyrəkdən sonrakı | Sidik axınının mexaniki maneəsi | Daş, şiş, prostat adenomasının sıxması, sidik yollarının tıxanması |
Əlamətlər
Əlamətlər səbəbdən və mərhələdən asılıdır. Aşağıdakılara diqqət etmək lazımdır:
- sidik miqdarının kəskin azalması və ya tamamilə kəsilməsi;
- üzdə, ayaqlarda və bədənin digər hissələrində ödemlər;
- ürəkbulanma, qusma, iştahsızlıq;
- zəiflik, yorğunluq, yuxululuq, çaşqınlıq;
- nəfəs darlığı, arterial təzyiqin yüksəlməsi;
- bel nahiyəsində ağrı (səbəbdən asılı olaraq);
- ürək ritminin pozulması, əzələ krampları (elektrolit pozğunluğu zamanı).
Bəzi pasiyentlərdə erkən mərhələdə şikayət olmaya bilər, pozğunluq yalnız analizlərlə aşkarlanır.
Diaqnostika
Diaqnostikanın məqsədi pozğunluğun dərəcəsini və səbəbini müəyyən etməkdir. Həkim aşağıdakı müayinələri təyin edə bilər:
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Qanın biokimyəvi analizi (kreatinin, karbamid, elektrolitlər) | Böyrək funksiyasını, kalium və natrium balansını |
| Sidiyin ümumi analizi | Zülalı, qan hüceyrələrini, iltihab əlamətlərini |
| Sidik miqdarının izlənilməsi | Gündəlik sidik ifrazını, oliqoanuriyanı |
| Böyrəklərin ultrasəs müayinəsi | Böyrəklərin ölçüsünü, sidik yollarında maneəni, daşları |
| Əlavə müayinələr | Lazım olduqda KT, MRT, böyrək biopsiyası, damar müayinələri |
Müalicə yanaşmaları
Kəskin böyrək çatışmazlığı stasionar şəraitdə, çox vaxt reanimasiya və ya nefrologiya şöbəsində müalicə olunur. Müalicə aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:
- Səbəbin aradan qaldırılması. Qan itkisinin, susuzlaşmanın, infeksiyanın və ya sidik yollarının tıxanmasının müalicəsi.
- Maye və elektrolit balansının nəzarəti. Mayenin həcmi və tərkibi həkim tərəfindən dəqiq hesablanır.
- Zərərli dərmanların dayandırılması. Böyrəyə toksik təsir göstərən vasitələr nəzərdən keçirilir.
- Simptomların və ağırlaşmaların müalicəsi. Təzyiq, ürək ritmi, turşu-qələvi və elektrolit pozğunluqları düzəldilir.
- Dializ. Ağır hallarda orqanizmi zəhərli maddələrdən və artıq mayedən təmizləmək üçün müvəqqəti dializ aparılır.
Dərmanların növünü, dozasını və müddətini yalnız həkim təyin edir. Özbaşına müalicə, xüsusən ağrıkəsicilər və bitki vasitələri, böyrək funksiyasını ağırlaşdıra bilər.
Qidalanma və rejim
Həkim pasiyentin vəziyyətinə görə fərdi pəhriz tövsiyə edir. Ümumi prinsiplər bunlardır, lakin dəqiq tövsiyələri nefroloq verir:
- mayenin miqdarı həkim tərəfindən məhdudlaşdırıla və ya tənzimlənə bilər;
- duz və zülalın miqdarı müvafiq olaraq tənzimlənir;
- kalium və fosfor tərkibli məhsullar laborator göstəricilərə görə məhdudlaşdırıla bilər;
- spirtli içkilər və böyrəyi yükləyən vasitələr qadağandır;
- bərpa dövründə kifayət qədər kalori və qida maddələri təmin edilir.
Ağırlaşmalar və proqnoz
Vaxtında müalicə olunduqda böyrək funksiyası çox vaxt bərpa olunur. Lakin proqnoz səbəbdən, pasiyentin yaşından və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Mümkün ağırlaşmalar aşağıdakılardır:
- kalium səviyyəsinin yüksəlməsi və ürək ritminin pozulması;
- mayenin toplanması, ağciyər ödemi, nəfəs çatışmazlığı;
- uremik intoksikasiya, ensefalopatiya;
- infeksion ağırlaşmalar, qanaxma;
- xroniki böyrək xəstəliyinə keçid.
Diqqət!
Kəskin böyrək çatışmazlığından sonra böyrək funksiyası bərpa olunsa belə, müntəzəm nəzarət lazımdır. Nefroloq göstərişi ilə analizlərin təkrarlanması və risk amillərinin aradan qaldırılması xroniki xəstəliyin qarşısını almağa kömək edir.
Profilaktika
Kəskin böyrək çatışmazlığının hər halının qarşısını almaq mümkün olmasa da, risk azaldıla bilər:
- susuzlaşmanın qarşısını almaq: qusma, ishal və qızdırma zamanı kifayət qədər maye qəbul etmək;
- ağrıkəsici və digər dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək;
- xroniki xəstəliklərə (diabet, hipertoniya, ürək və böyrək xəstəlikləri) nəzarət etmək;
- sidik yollarının infeksiyalarını və daşlarını vaxtında müalicə etmək;
- risk qrupunda olanların analizlərini müntəzəm yoxlamaq.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Böyrək çatışmazlığının əlamətləri başqa vəziyyətlərə bənzəyə bilər. Aşağıdakı hallarda gecikdirmədən təcili yardım çağırın və ya tibb müəssisəsinə müraciət edin.
Həkimə müraciət edin
- sidik miqdarı kəskin azalıb və ya heç yoxdur;
- sürətlə artan ödemlər, nəfəs darlığı;
- çaşqınlıq, yuxululuq, qıcolma;
- davamlı qusma və ishal, susuzlaşma əlamətləri;
- ağır travma, qan itkisi və ya şokdan sonra sidik ifrazının dəyişməsi.
Risk qrupları
Kəskin böyrək çatışmazlığı hər kəsdə inkişaf edə bilər, lakin bəzi insanlarda risk daha yüksəkdir. Aşağıdakı vəziyyətlər risk qrupuna aid edilir:
Daha yüksək risk
- yaşlı insanlar;
- diabet, hipertoniya, ürək və qaraciyər xəstəliyi olanlar;
- əvvəlcədən xroniki böyrək xəstəliyi olanlar;
- ağır əməliyyat, travma və ya sepsis keçirənlər;
- böyrəyə təsir edə bilən dərmanlar qəbul edənlər.
Riski azaldan tədbirlər
- kifayət qədər maye qəbulu;
- dərmanların həkim nəzarəti ilə qəbulu;
- xroniki xəstəliklərə nəzarət;
- risk qrupunda müntəzəm analizlər;
- ağır infeksiya və susuzlaşmada vaxtında müraciət.
Dializ və xüsusi müalicə üsulları
Ağır kəskin böyrək çatışmazlığında böyrək funksiyası müvəqqəti olaraq dializ vasitəsilə əvəz oluna bilər. Dializ qanı süni yolla süzməklə orqanizmdən zərərli maddələri və artıq mayeni kənarlaşdırır. Əsas növləri hemodializ (qanın aparat vasitəsilə süzülməsi) və peritoneal dializdir (qarın boşluğunun selikli qişasından istifadə).
Dializ lazım gəldikdə tətbiq olunur və böyrək funksiyası bərpa olunana qədər davam edir. Əksər hallarda kəskin çatışmazlıqda dializ müvəqqəti tədbirdir. Dializə göstəriş verilməsi qərarını nefroloq qəbul edir; bu, kalium səviyyəsinin kəskin artması, mayenin toplanması, şiddətli intoksikasiya kimi hallarda zəruri ola bilər.
Sağalma dövründə nəzarət
Kəskin dövr keçdikdən sonra bərpa dövrü başlayır. Bu dövrdə böyrək funksiyası tədricən düzəlir, lakin pozğunluqlar və ağırlaşmalar hələ də mümkündür. Müntəzəm müayinələr və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Bərpa dövründə kreatinin və digər göstəricilər izlənir, arterial təzyiq nəzarətdə saxlanılır, böyrəyə toksik dərmanlardan çəkinilir. Bəzi pasiyentlərdə böyrək funksiyası tam bərpa olunmaya və xroniki xəstəliyə keçid ola bilər, buna görə nefroloq nəzarəti illər boyu davam edə bilər.
Kəskin və xroniki böyrək çatışmazlığı: fərq
Kəskin və xroniki böyrək çatışmazlığı fərqli gedişə malik vəziyyətlərdir. Fərqi bilmək müraciət və müalicənin vaxtında planlaşdırılması üçün vacibdir.
| Meyar | Kəskin forma | Xroniki forma |
|---|---|---|
| İnkişaf sürəti | Saatlar və ya günlər | Aylar və illər |
| Geriyə dönmə | Çox vaxt mümkündür | Adətən geriyə dönməzdir |
| Əsas səbəblər | Şok, susuzlaşma, toksik təsir, obstruksiya | Diabet, hipertoniya, xroniki qlomerulonefrit |
| Müalicə | Təcili, çox vaxt stasionar | Uzunmüddətli nəzarət, bəzən dializ və ya transplantasiya |
Əlaqəli Xəstəliklər
Böyrək çatışmazlığı
Böyrək çatışmazlığı böyrəklərin filtrasiya və homeostaz funksiyalarının azalmasıdır. Kəskin böyrək zədələnməsi və xroniki böyrək xəstəliyinin ağır mərhələləri fərqli…
İstiqamət: Nefrologiya / Urologiya
Tez-tez Verilən Suallar
Çox hallarda vaxtında və düzgün müalicə ilə böyrək funksiyası bərpa oluna bilər. Bərpanın dərəcəsi səbəbdən, ağırlıqdan və müalicənin vaxtından asılıdır.
Kəskin forma qəfil, qısa müddətdə inkişaf edir və çox vaxt geriyə dönəndir. Xroniki forma isə aylar və illər ərzində tədricən inkişaf edir, böyrək toxuması tədricən itir və adətən geriyə dönməzdir.
Xeyr. Dializ yalnız ağır hallarda, zəhərli maddələr və maye müalicə ilə kənarlaşdırıla bilmədikdə müvəqqəti tətbiq olunur. Qərarı nefroloq verir.
Bəzi ağrıkəsicilər, antibiotiklər və kontrast maddələr böyrəyə təsir edə bilər, xüsusən susuzlaşma və ya böyrək xəstəliyi fonunda. Dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin.
Həkim nəzarəti, müntəzəm analizlər, arterial təzyiqə nəzarət, kifayət qədər maye rejimi və böyrəyə zərərli vasitələrdən çəkinmək vacibdir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə