Beyin ödemi baş travmaları, infeksiyalar və ya şişlər fonunda kəllə boşluğunda artıq mayenin toplanması vəziyyətidir. Bu səhifədə beyin ödeminin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: İnfeksionist Nevroloq Neyrocərrah Onkoloq Terapevt Travmatoloq-ortoped
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Beyin ödemi baş travmaları, infeksiyalar və ya şişlər fonunda kəllə boşluğunda artıq mayenin toplanması vəziyyətidir. Bu, dərhal tibbi müdaxilə tələb edən ciddi və potensial təhlükəli ağırlaşmadır, buna görə hər hansı şübhəli əlamət yarandıqda təcili olaraq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Növləri
Beyin ödemini şişkinlikdən fərqləndirmək lazımdır: birinci halda maye hüceyrələrarası sahədə, ikincidə isə hüceyrələrin daxilində toplanır. Müasir tibdə patoloji vəziyyətin bir neçə növü ayırd edilir, onlar tez-tez bir xəstədə bir-birini tamamlayır:
- Vazogen ödem – ən çox rast gəlinən, qan dövranının pozulması, şişlər, iltihablar zamanı baş verir;
- Sitotoksik – intoksikasiya, hipoksiya, epilepsiya zamanı inkişaf edir;
- Hidrosefalik – beyin-onurğa beyni mayesinin axını bloklandıqda və ya güclü iltihabi proses fonunda onun sorulması pozulduqda yaranır;
- Osmotik – orqanizmə böyük həcmdə mayenin daxil olması və ya böyrəklər tərəfindən onun xaric edilməsinin yavaşıması zamanı formalaşır.
Yayılma dərəcəsinə görə şişkinlik lokal və generalizə olunmuş (yarımkürə, diffuz) ola bilər.
Səbəbləri
Beyin şişkinliyi travmalarla, qan dövranının pozulması ilə, xoşxassəli və bədxassəli şişlərin əmələ gəlməsi və inkişafı ilə, iltihablarla və nevroloji xəstəliklərlə bağlı ola bilər. Beyin ödeminin səbəbi intoksikasiyalar, o cümlədən alkoqol içkiləri və narkotik maddələrlə zəhərlənmə ola bilər. Həmçinin toksinlərin toplanması qaraciyərin və ya böyrəklərin funksiyasının pozulmasının nəticəsi ola bilər.
Kəllə-beyin travması
Kəllə-beyin travması yıxılma, zərbə, avtomobil qəzası zamanı başa güclü zərbə nəticəsində yaranır. Əlamətlərə baş ağrısı, baş gicəllənməsi, ürəkbulanma və qusma, şüurun pozulması daxildir. Ağırlaşma kimi qan damarlarının zədələnməsi, qanaxma baş verə bilər, bu isə beyin ödeminə səbəb olur.
Müayinə kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası vasitəsilə aparılır, bu üsullar travmanın ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirməyə və müalicə taktikasını müəyyən etməyə imkan verir. Yüngül və ya orta formada adətən konservativ terapiya tətbiq edilir: iltihabəleyhinə və ödemə qarşı preparatların qəbulu, kəllədaxili təzyiqin nəzarəti və elektrolit balansının saxlanması. Kəllə boşluğundan qanı çıxarmaq, beynin zədələnmiş sahəsini kəsib çıxarmaq üçün cərrahi müdaxilə aparılır.
Hidrosefaliya
Hidrosefaliya – beyin mədəciklərində artıq mayenin toplanması səbəbindən kəllədaxili təzyiqin yüksəldiyi xəstəlikdir. İnkişaf mexanizmi beyin-onurğa beyni mayesinin dövranının pozulması, anadangəlmə anomaliyalar, infeksion xəstəliklər, şişlər, baş travmaları fonunda onun istehsalı ilə sorulması arasındakı tarazlığın pozulması, tıxanma və ya istehsalın artması ilə bağlıdır.
Hidrosefaliyanın əlamətləri xəstənin yaşından və xəstəliyin ağırlığından asılıdır. Yeni doğulmuşlarda əsas əlamət başın ölçüsünün böyüməsidir, böyüklərdə beyin ödeminin əlamətlərinə ürəkbulanma, qusma, koordinasiyanın və idrak funksiyalarının pozulması daxildir.
Diaqnostika üçün mədəciklərin ölçüsünün böyüməsini görməyə və zədələnmə dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verən görüntüləmə üsulları tələb olunur: maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası, rentgenoqrafiya. Hidrosefaliyanın müalicəsi yüksək təzyiqin səbəbini aradan qaldırmaq və ya artıq mayenin axmasını təmin edən şunt qoymaq üçün cərrahi müdaxiləni nəzərdə tutur. Həmçinin preparatların tətbiqi ilə kombinə edilmiş yanaşma tələb oluna bilər.
Epilepsiya
Epilepsiya – xəstənin müntəzəm olaraq patoloji qıcolma aktivliyi tutmaları ilə üzləşdiyi nevroloji pozğunluqdur. Səbəblərə genetik meyllilik, kəllə-beyin travması, mərkəzi sinir sisteminin infeksiyaları, beyin şişləri daxildir. Mərkəzi sinir sistemində elektrik impulslarının normal formalaşmasının pozulması epileptik tutmaların yaranmasına gətirib çıxarır.
Əlamətlər zədələnmə sahəsindən asılıdır: xəstədə huşunu itirmə epizodları, qıcolmalar, hissiyyatın və əzələ tonusunun dəyişməsi baş verə bilər. Nəzarətsiz epileptik tutmalar beyin ödeminin inkişafına gətirib çıxara bilər.
Epilepsiyanın diaqnostikası üçün MRT və ya KT müayinəsi, elektroensefaloqrafiya (EEQ) və xəstənin əlamətlərinin, anamnezinin klinik qiymətləndirilməsi istifadə olunur. Müalicəyə epileptik tutmaların tezliyini və şiddətini nəzarətdə saxlamağa kömək edən əksqıcolma preparatlarının uzunmüddətli qəbulu daxildir. Ayrı-ayrı hallarda beynin zədələnmiş sahəsini çıxarmaq və ya tutmaların tezliyini azaltmaq üçün stimulyator implantasiyası üçün cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Ensefalopatiya
Ensefalopatiya beynin zədələnməsi və ya funksiyasının pozulması səbəbindən onun normal işinin pozulması ilə xarakterizə olunur. Bu halda ödem kəllə boşluğunda maye həcminin artması nəticəsində yaranır.
Ensefalopatiyanın inkişaf mexanizmi travmalarla, damar qəzaları ilə, beyin şişləri ilə, infeksiyalarla və qan dövranının xroniki pozulması ilə bağlıdır.
Xəstəliyin ilkin mərhələlərində simptomatikaya yuxululuq, yorğunluq, zəif konsentrasiya və yaddaş daxildir. Tədricən ensefalopatiyanın əlamətləri güclənir: hərəkət koordinasiyasının pozulması, baş gicəllənməsi, baş ağrıları və qıcolmalar yaranır. Beyin ödemi inkişaf etdikdə güclü ağrı hissi, qusma və üşütmə baş verə bilər.
Diaqnostika üçün xəstənin nevroloji müayinəsini, qan və sidik analizini, elektroensefaloqrafiyanı (EEQ) və beynin tomoqrafiyasını əhatə edən kompleks müayinə lazımdır. Onlar xəstəliyin səbəbini müəyyən etməyə və müvafiq müalicəni seçməyə kömək edir.
Patologiyanın infeksion mənşəyində antibakterial və ya əksvirus terapiya təyin edilir. Şişlər zamanı cərrahi müdaxilə və ya radioterapiya göstərişdir. Həmçinin həkim beyin ödeminin əlamətlərini yüngülləşdirmək üçün simptomatik vasitələr seçir.
Meningit
Meningit – səbəbləri infeksiyalar və autoimmun proseslər ola bilən, beyin qişalarının iltihabi xəstəliyidir. Əsas əlamətlərə yüksək temperatur, baş ağrısı, ürəkbulanma və qusma aiddir. Bundan əlavə, tez-tez rast gəlinən şikayətlərə yuxululuq və ya psixoloji narahatlıq, şüurun dəyişməsi və qıcolma tutmaları daxildir.
Diaqnostika klinik əlamətlərin öyrənilməsinə, laborator və instrumental müayinələrin aparılmasına əsaslanır. Meningitdən şübhələndikdə beyin-onurğa beyni mayesindən nümunə götürmək üçün bel punksiyası mühüm üsuldur, sonra nümunə analiz üçün laboratoriyaya göndərilir.
Müalicə törədicinin növündən asılı olaraq antibiotiklərin və ya əksvirus preparatların tətbiqini tələb edir. Ödem zamanı venadaxili maye vermə və ya sidikqovucu preparatların istifadəsi vasitəsilə dehidratasiya göstərişdir.
Diaqnostika
Beyin ödemindən şübhələnildikdə müayinə anamnezin toplanmasından başlayır: həkim xəstənin şikayətlərini öyrənir, baş gicəllənməsi, baş ağrısı, koordinasiya pozulması, ürəkbulanma və qusma kimi əlamətlərə diqqət yetirir. Həmçinin nevroloji testlər aparılır və müşayiət edən xəstəliklər və ya beyin ödeminin ilk əlamətlərinin yaranmasından əvvəl baş verən travma, zədələr haqqında məlumat dəqiqləşdirilir. Vəziyyətin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün 15 ballıq Qlazqo şkalası istifadə olunur: aydın şüurdan terminal komaya qədər.
Sonra fərdi müalicə proqramının tərtib edilməsi üçün müayinələr təyin olunur.
- Analizlər. Qan araşdırmaları iltihab markerlərini və sidik-ifrazat sisteminin fəaliyyət pozğunluqlarını aşkar etməyə imkan verir.
- Tomoqrafiya. Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası onurğa beyni və baş beyin ödemini aşkarlamağa, problemin səbəbi və ya nəticəsi olan struktur dəyişiklikləri müəyyən etməyə imkan verir.
- Elektroensefaloqrafiya. Üsul xəstənin baş dərisinə yerləşdirilən elektrodlar vasitəsilə mərkəzi sinir sisteminin elektrik fəaliyyətinin qeydə alınmasına əsaslanır. EEQ ödemlə bağlı dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir.
- Serebral angioqrafiya. Araşdırma beyin qan dövranını qiymətləndirməyə imkan verir. Ödem zamanı bu üsul damarların zədələnmə səbəblərini və dərəcəsini — daralmaların, tıxanmaların və ya anevrizmaların olub-olmamasını — aşkarlamaq üçün faydalıdır.
Beyin ödeminin nədən yarandığı aydınlaşdıqca diaqnostika planı dəyişdirilə bilər.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Müalicə
Müalicənin əsas məqsədi kəllədaxili təzyiqi azaltmaq və ödemi kiçiltməkdir. Bunun üçün dərman terapiyası təyin olunur: iltihabəleyhinə vasitələr, diuretiklər (sidikqovucular), həmçinin maddələr mübadiləsini tənzimləmək üçün ödemə qarşı preparatlar.
Konservativ üsulların təsiri az olduqda və/və ya problem daim təkrarlandıqda cərrahi müdaxilə göstərişdir: şişin çıxarılması, qanaxmanın dayandırılması, artıq təzyiqi aradan qaldırmaq üçün kəllənin trepanasiyası, beyin-onurğa beyni mayesinin qarın boşluğuna axması üçün şunt qoyulması.
Ağırlaşmalar
Ödemin tez-tez rast gəlinən nəticəsi kəllə daxilində təzyiqin yüksəlməsidir, bu isə qan təchizatının və beynin işinin keyfiyyətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Digər ağırlaşmalara qıcolmalar, şüurun pozulması (komaya qədər) və daxili orqanların funksiyalarının pisləşməsi daxildir. Bundan əlavə, ödemin özü neyronların ölümünə səbəb olur, bu isə şişkinliyi gücləndirir və vəziyyəti ağırlaşdırır. Ağır hallarda ölümlə nəticələnə bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Adətən beyin ödeminə xas əlamətlər yarandıqda xəstələrə nevroloqa və ya travmatoloqa müraciət etmək tövsiyə olunur. Problemi hansı amillərin törətdiyini özünüz müəyyən edə bilmirsinizsə, terapevtin ilkin qəbuluna yazıla bilərsiniz, o sizi lazımi mütəxəssisə yönləndirəcək. Huşun itməsi, qıcolmalar, güclü qusma kimi təcili hallarda dərhal təcili yardım xidmətini çağırmaq lazımdır.
Yadda saxla!
İltihabi proseslər, insultlar və ya travmalar zamanı inkişaf edə bilən kiçik ödemdə kompensator mexanizm işə düşür, bu isə kəllə boşluğundan artıq mayenin çıxarılmasına kömək edir. Amma ödem nə qədər güclü olarsa, qan və limfa damarları bir o qədər çox sıxılır, deməli, beyin-onurğa beyni mayesinin axım yolları bloklanır. Buna görə ağır hallarda beyin ödeminin müalicəsində yeganə təsirli üsul cərrahi müdaxilədir.
Beyin ödeminin ilk əlamətləri yarandıqda həkimə müraciət etməklə təhlükəli və uzunmüddətli reabilitasiya tələb edən terapiyanın qarşısını almaq olar.
Rast gəlindiyi xəstəliklər
Suallar və cavablar
Beyin ödeminin təsirli müalicəsini özbaşına aparmaq olmaz, həkimin təyinatı olmadan görülən istənilən tədbir ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyət ola biləcəyindən vaxt itirmədən təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Beyin ödeminin müalicəsi üçün xəstənin stasionarda, ağır hallarda isə reanimasiya şöbəsində qalması mütləq lazımdır. Həkimlər həyati göstəriciləri və dövr edən qanın həcmini nəzarətdə saxlayacaq, hərəki və digər pozğunluqları aradan qaldıracaqlar.
Ödem – mərkəzi sinir sisteminin toxumalarında artıq mayenin toplanmasıdır. Vaxtında müalicə olunmadıqda ağır əlillik və ölüm riski var.
