Beyin şişi — klinik əhəmiyyəti səbəbindən, ağırlıq dərəcəsindən və orqan funksiyasına təsirindən asılı olan tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Serebral şiş
Xəstəlik haqqında
Baş beyin şişlərinə hər 100 min nəfərdən 10-15-ində rast gəlinir. Onlar körpəlikdən dərin qocalığa qədər istənilən yaşda inkişaf edə bilər. Xəstəliyin əsas xüsusiyyəti məhdud fəzada həcmli strukturun inkişaf etməsidir. Bu, beynin sıxılmasına səbəb olur. Buna görə də hətta xoşxassəli şiş belə xəstənin ağır vəziyyətə düşməsinə səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Alimlər şişlərin yaranmasının dəqiq səbəbini hələ müəyyən etməyiblər, lakin onların böyüməsinin radioaktiv şüalanmanın təsiri, orqanizmə daxil olan toksinlər, ətraf mühitin çirklənməsi ilə əlaqəli olması barədə fərziyyələr var. Uşaqlarda anadangəlmə yenitörəmələrin inkişafı mümkündür – səbəblərdən biri kimi bətndaxili inkişafın pozulması hesab edilir.
Kəllə-beyin travmaları mümkün amil ola bilər, onlar həmçinin artıq mövcud olan prosesi aktivləşdirə bilər.
Bəzi məlumatlara görə, beyin şişlərinin bir qismi digər patologiyaların müalicəsi üçün təyin edilmiş şüa terapiyasından, immunosupressiv müalicədən, HİV-infeksiyasından sonra inkişaf edə bilər. Beyin xərçənginin bəzi növlərinə irsi meyllik mövcuddur. Lakin bir çox insanlarda səbəb naməlum qalır.
Beyin şişlərinin təxminən 10-30%-i metastatik mənşəlidir – bunlar qan (nadir hallarda limfa) axını ilə beyin damarlarına, toxumalarına, qişalarına gətirilmiş hüceyrələrdir. Belə şişlərin təxminən 60%-i çoxsaylıdır.
Ən çox beyinə metastaz verir:
- kişilərdə – ağciyər zədələnməsi, kolorektal xərçəng, böyrək zədələnməsi;
- qadınlarda – döş xərçəngi, melanoma, kolorektal və ağciyər xərçəngi.
Beyindaxili metastazlar uşaqlıq, həzm sistemi və ya prostat xərçəngi zamanı olur.
Təsnifat
Beyin şişlərinin bir neçə təsnifat variantı mövcuddur. Quruluşundan asılı olaraq bədxassəli və xoşxassəli yenitörəmələr ayırd edilir. Patoloji ocağın lokalizasiyası aşağıdakı növləri ayırmağa imkan verir:
Beyindənkənar: baş beyinin qişalarından və ya onları qidalandıran damarlardan inkişaf edir.
Beyindaxili:
- subtentorial;
- supratentorial;
- yarımkürə şişləri;
- orta strukturların şişləri;
- beyin əsasının şişləri.
Mənşəyindən asılı olaraq birincili və ikincili (metastatik) yenitörəmələr ayırd edilir. Öz növbəsində, birincili şişlər mənbə hüceyrələrindən asılı olaraq qruplara bölünür (astrositar, neyronal, embrional, damar və s.).
Digər orqanların xərçəngindən fərqli olaraq, birincili beyin şişləri üçün mərhələlər deyil, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təsnifatı üzrə bədxassəlilik dərəcəsi (grade 1–4) istifadə olunur. Bu dərəcə müalicə imkanlarını və proqnozu müəyyən edir (ətraflı — «Mərhələlər» bölməsində).
- Grade 1 – yavaş böyüyən, sərhədləri aydın şiş, qonşu toxumalara nüfuzetmə adətən olmur;
- Grade 2 – yavaş böyüyür, lakin ətraf beyin toxumasına nüfuz edə və təkrarlana bilir;
- Grade 3 – hüceyrələr daha sürətli bölünür, şiş qonşu şöbələrə və toxumalara sirayət edir;
- Grade 4 – ən aqressiv, sürətlə böyüyən və beyin toxumasına geniş yayılan şişlər. Birincili beyin şişləri kəllədən kənara, demək olar ki, metastaz vermir.
Mərhələlər
Beyin şişləri üçün digər orqanların xərçəngində istifadə olunan TNM mərhələləri tətbiq edilmir, çünki birincili beyin şişləri kəllədən kənara demək olar ki, yayılmır. Onların əvəzinə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) təsnifatı üzrə bədxassəlilik dərəcəsi (grade) müəyyən edilir. O, şiş hüceyrələrinin mikroskop altında görünüşünə və molekulyar-genetik xüsusiyyətlərinə əsaslanır.
- Grade 1 — yavaş böyüyən, sərhədləri aydın şişlər. Çox vaxt tam cərrahi çıxarılma ilə müalicə olunur.
- Grade 2 — yavaş böyüyür, lakin ətraf beyin toxumasına nüfuz edə bilir, çıxarıldıqdan sonra təkrarlana və daha aqressiv formaya keçə bilər. Əməliyyatdan sonra müşahidə, bəzən şüa və ya dərman müalicəsi lazım olur.
- Grade 3 — bədxassəli, daha sürətlə böyüyən şişlər. Adətən əməliyyatdan sonra şüa terapiyası və kimyaterapiya aparılır.
- Grade 4 — ən aqressiv şişlər (məsələn, qlioblastoma), sürətlə böyüyür və beyin toxumasına geniş yayılır. Mümkün qədər tam çıxarılma, şüa və kimyaterapiyadan ibarət kompleks müalicə tələb edir.
Dərəcəni həkim müayinə nəticələrinə, ilk növbədə biopsiya və ya əməliyyat zamanı götürülmüş toxumanın müayinəsinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Ocaq simptomları çox vaxt ilk əlamətlərdən biri kimi meydana çıxır. Onlar şişin ətraf toxumalara təzyiqi və yad hüceyrələrə qarşı kimyəvi reaksiyalar, qanaxmalar, damarların şiş emboluyla tıxanması, toxumaların, sinirlərin sıxılması nəticəsində yaranır. Yenitörəmə böyüdükcə qonşu sahələrdən simptomatika, sonra isə ümumi beyin simptomları qoşulur. Əgər struktur böyükdürsə, “kütlə effekti” adlanan hal yarana bilər (beyinin əsas strukturları yerini dəyişir, beyincik nahiyəsinin kəllə dəliyinə soxulması baş verir).
Erkən əlamətlərdən biri baş ağrısıdır. O adətən lokaldır, damarların, sinirlərin, beyin qişalarının qıcıqlanması nəticəsində yaranır. Hisslər tutmaşəkilli və ya partladıcı xarakter daşıya bilər, intensivliyi də fərqlənir. Beyin qişalarının zədələnməsi üçün bütün baş üzrə diffuz ağrı xarakterikdir.
Daha bir əlamət qida qəbulu ilə əlaqəli olmayan qusmadır. O, baş ağrısının pik nöqtəsində ola bilər, ya da onunla əlaqəli olmaya bilər.
Baş gicəllənməsi “batma” hissi, bədənin və ya ətrafdakı əşyaların fırlanması şəklində özünü göstərir.
Bədənin bir və digər tərəfində fərqlənən əzələ zəifliyi və ya hipertonusu, vətər reflekslərinin dəyişməsi mümkündür. Həmçinin əzələ-oynaq hissi – hərəkət, təzyiq, vibrasiya zamanı olan hisslər də pozula bilər.
Bir çox şişlər üçün qıcolma sindromu xarakterikdir – bəzən o, beyin zədələnməsinin ilk əlaməti olur. Absanslar və ya toniko-klonik tutmalar, Jackson epilepsiyası ola bilər. Bəzi insanlarda tutmalardan əvvəl aura da mümkündür. Şiş böyüdükcə parsial (qismən) qıcolmalar və ya ocaqların aktivliyinin azalması ola bilər.
Bəzi insanlarda psixi pozğunluqlar mümkündür. Səliqəsizlik, təşəbbüskarlığın olmaması, aqressiya, evfoiriya və ya səbəbsiz şənlik, apatiya, özündən razılıq da beyin zədələnməsinin əlamətləri ola bilər. Şişin böyüməsi simptomların ağırlığını artırır. Görmə hallüsinasiyaları, güclü yaddaş pozğunluqları, diqqət pozğunluğu və təfəkkür problemləri meydana çıxa bilər.
Görmə problemləri, görmə sinirinin nahiyəsində durğunluq halları mümkündür – bunlar gözlərin önündə çərtilər, görmənin bulanıqlığı, pərdə, görmənin pisləşməsidir. Görmə sahələri düşə bilər.
Əlavə olaraq mümkündür:
- eşitmənin zəifləməsi;
- afaziya;
- ataksiya;
- göz hərəkətlərinin pozulması;
- hallüsinasiyalar (eşitmə, dad);
- vegetativ disfunksiyalar.
Hipotalamo-hipofizar nahiyə zədələndikdə hormonal mübadilə pozulur.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin baxış nevroloq tərəfindən aparılır. Həkim ümumi şikayətləri qiymətləndirir, müayinə aparır, əzələ tonusunu, refleksləri, kontaktlılığı, emosiyaları və koqnitiv funksiyaları araşdırır. Həmçinin EEQ, exo-ensefaloqrafiya aparılır. Göz dibinin vəziyyətini, görmə kəskinliyini, görmə sahələrini qiymətləndirmək üçün oftalmoloqa müraciət göstərişdir.
Şiş yenitörəməsindən şübhələnmə beynin KT və ya MRT-si üçün göstərişdir. Beyin damarlarının angioqrafiyası, PET və digər əlavə müayinələr təyin edilə bilər. Bəzi hallarda xərçəngin növünün müəyyən edilməsinə biopsiya kömək edə bilər, lakin onu hər zaman aparmaq mümkün deyil.
Müalicə
Müalicənin həcmi baş beyin şişinin gedişinin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq seçilir. Ən effektiv üsul şişin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Cərrahi mikroskopiya və naviqasiyanın tətbiqi yenitörəmənin radikal çıxarılmasını həyata keçirməyə və sağlam toxumaların zədələnməsini minimuma endirməyə imkan verir. Əgər şişi tam çıxarmaq mümkün deyilsə, onun qismən çıxarılmasından sonra xəstəyə şüalanma, həmçinin kimya-, hədəfli («snayper») və ya immunoterapiya təyin edilir.
Kiçik ölçülü (3 sm-ə qədər) bədxassəli şişlərə münasibətdə stereotaksik radiocərrahiyə mümkündür (Kiber-Bıçaq (Cyber Knife) tipli xətti sürətləndiricilərdə və ya Qamma-Bıçaq (Gamma Knife) qamma-aparatlarında). Şiş toxumasını çıxarmaq üçün eyni vaxtda bir nöqtəyə yönəldilmiş və ya bir dəstəyə toplanmış çoxlu radiasiya dəstələri tətbiq edilir. Onun istiqaməti şüalanma seansı boyunca daim dəyişəcək, lakin dəstə mütləq şiş toxumasından keçir.
Böyük ölçülü şişlər üçün, xüsusilə də şişi cərrahi yolla çıxarmaq mümkün olmadığı hallarda, klassik distant şüa terapiyası tətbiq edilir. Bəzi hallarda o, residiv (təkrar böyümə) riskini azaltmaq üçün cərrahi müalicədən sonra tətbiq edilir.
Kimyaterapiya şişin növü nəzərə alınmaqla sitostatik preparatlarla aparılır. Aparılan kimyaterapiyanın effektivliyi şüa terapiyası ilə birləşdirildikdə əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Radio- və kimyaterapiya ilə birləşdirilmiş hədəfli terapiya baş beyinin aqressiv şişləri olan xəstələrin sağqalmasını yaxşılaşdırır. Ən çox qlioblastomaların müalicəsində istifadə olunur.
Hazırda bədxassəli şişlərin immunoterapiyasının istifadə üsulları (şişəleyhinə vaksinlər, immun preparatlar) və onun mövcud müalicə standartlarına inteqrasiyası nəzərdən keçirilir.
Reabilitasiya
Baş beyin şişlərinin çıxarılmasından sonra reabilitasiya müdaxilənin həcmindən və növündən asılıdır. Ümumi tədbirlərə aşağıdakılara qadağalar daxildir:
- spirtli içkilərin qəbulu;
- təyyarə ilə uçuş;
- istilik prosedurları (hamam, sauna);
- günəş vannası (həm təbii, həm də solyariumda);
- aktiv idman məşğələləri.
Bu və ya digər funksiyaların itirilməsi zamanı hər bir xəstə üçün fərdi reabilitasiya proqramı (fizioterapiya, psixoterapiya, MFK və s.) tərtib edilir. Bəzi hallarda cərrahi müalicənin nəticəsi kimya- və ya şüa terapiyası ilə möhkəmləndirilir. Mümkün residiv və/və ya metastazları vaxtında aşkar etmək üçün onkoloqun müntəzəm müayinələri mütləqdir.
Profilaktika
Baş beyin şişlərinin profilaktikası ümumilikdə aşağıdakıları əhatə edir:
- sağlam həyat tərzi;
- optimal fiziki yüklənmələr (arzu olunandır ki, açıq havada olsun);
- tam dəyərli istirahət;
- zərərli vərdişlərdən imtina (siqaret və alkoqol ümumi sağlamlığa zərər verir, lakin onların beyin şişlərinin riskinə təsiri sübut olunmayıb);
- əsassız şüalanmadan, xüsusilə uşaqlarda baş nahiyəsinin təkrar kompüter tomoqrafiyası müayinələrindən çəkinmək — ionlaşdırıcı şüalanma sübut olunmuş risk amilidir;
- meyvə və tərəvəzlə zəngin qidalanma rasionu;
- stress vəziyyətlərinin məhdudlaşdırılması (və ya mənfi hallara münasibətin dəyişdirilməsi).
Yadda saxla!
Beyin şişinin əlamətləri çox vaxt tədricən artır və yorğunluq və ya adi baş ağrısı kimi qəbul edilir. Erkən aşkarlanan şişi çıxarmaq daha asandır, beyin funksiyalarını qorumaq şansı isə daha yüksəkdir. Buna görə yeni yaranmış, xarakterini dəyişmiş və ya getdikcə güclənən baş ağrısı, görmə, nitq və ya davranış dəyişiklikləri olarsa, nevroloqa müraciəti təxirə salmayın.
Aşağıdakı hallarda dərhal təcili yardım çağırın:
- ilk dəfə yaranmış qıcolma tutması;
- qusma və huşun pozulması ilə müşayiət olunan kəskin baş ağrısı;
- qolda və ya ayaqda qəfil zəiflik, üzün asimmetriyası, nitqin pozulması;
- görmənin qəfil itməsi və ya ikiləşməsi.
Əlaqəli Xəstəliklər
Neyrocərrahiyyə üzrə xəstəliklər
- Akustik nevrinoma
- Arteriovenoz malformasiya
- Baş beyin kistası
- Fəqərəarası disk yırtığı
- Fəqərəarası disklərin protruziyası
- Hipofiz adenoması
- Hipopituitarizm
- Kəllə-beyin travması
- Kəllədaxili hipertenziya
- Kiari malformasiyası
- Meningioma
- Onurğa kanalının stenozu
- Onurğa sütununun hemanjioması
- Onurğa travmaları
- Onurğanın kompression sınığı
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
