Hidrosefaliya – bu baş beynini əhatə edən mədəciklər sistemində artıq miqdarda serebrospinal mayenin (likvorun) olmasıdır. Patologiya anadangəlmə və qazanılmış olur, həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə çoxsaylı nevroloji xəstəliklər və mərkəzi sinir sisteminin travmaları zamanı rast gəlinir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Beyində su yığılması
- baş beynin su xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Hidrosefaliya – bu baş beyninin daxilində yerləşən mədəciklər sistemində artıq miqdarda serebrospinal mayenin (likvorun) olmasıdır. Patologiya anadangəlmə və qazanılmış olur, həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə çoxsaylı nevroloji xəstəliklər və mərkəzi sinir sisteminin travmaları zamanı rast gəlinir. Bəzi hallarda, əsasən, gündəlik istifadədə bu xəstəliyə baş beyninin su yığılması da deyilir.
Baş beyində likvorun istehsal olunduğu bütöv bir mədəcik və sisterna sistemi mövcuddur. İstehsal olunan serebrospinal maye subaraxnoidal sahədə sorulur və oradan ümumi qan dövranı sisteminə daxil olur.
Likvorun ümumi həcminin yalnız kiçik hissəsi mədəciklərdə, qalanı isə subaraxnoidal sahədə yerləşir. Sutkada təxminən 600 ml likvor əmələ gəlir, bu da beyin toxuması ilə qan arasında mübadiləni təmin edir. Likvorun istehsalı, dövranı və sorulması daimi və fasiləsiz prosesdir, lakin bəzən müəyyən səbəblərdən pozulur. Belə hallarda xarakterik simptomatika meydana çıxır və mütəxəssislər hidrosefaliyadan danışırlar.
Səbəbləri
Patologiyanın inkişafının üç əsas səbəbi ayırd edilir:
- Likvorun həddindən artıq istehsalı;
- Sirkulyasiya pozğunluğu;
- Sorulmanın pozulması.
Bütün bu pozğunluqlar çoxsaylı səbəblər nəticəsində yaranır, bunların arasında:
- Sinir sisteminin inkişaf qüsurları;
- Dölün bətndaxili inkişafı zamanı keçirilmiş infeksiyalar;
- Beyin maddəsinin və qişaların iltihabları;
- Kəllə-beyin travmaları;
- Beyində qanaxmalar;
- Kistalar;
- Şişlər.
Körpələrdə anadangəlmə hidrosefalinin səbəbi kimi ananın dölün bətndaxili inkişafı zamanı keçirdiyi infeksiyalar da ola bilər, məsələn, HİV, sifilis, toksoplazmoz, məxmərək.
Hidrosefalinin xüsusi forması – əvəzləyici formadır, bu zaman maye sorulmuş, zədələnmiş və ya əvvəldən mövcud olmayan beyin toxumasının yerini tutur. Belə forma heç bir əlamət verməyə bilər, çox vaxt təsadüfən aşkar edilir. Tibbi ədəbiyyatda müntəzəm olaraq insanın beyin hissəsinin bir qismi maye ilə əvəz olunsa da, normal yaşayıb işlədiyi barədə məqalələr dərc olunur.
Təsnifat
Patologiyanın üç əsas forması fərqləndirilir:
- Açıq forma, bütün mədəciklər genişlənmiş olur, lakin likvor axınına maneə yoxdur;
- Okklüziya forması, bu zaman likvorun hərəkəti boyunca maneə yaranır, yollar tıxanır;
- Arezorbtiv forma, bu zaman subaraxnoidal sahədə kifayət qədər sorulma olmur.
Mayenin hansı sahədə lokalizasiya olunmasından asılı olaraq, daxili hidrosefaliya, yəni mədəciklərdə likvorun artıqlığı, və xarici hidrosefaliya, yəni likvorun subaraxnoidal sahədə toplanması olur.
Açıq tip hidrosefaliyada mədəciklər genişlənir və beyin maddəsinə təzyiq göstərir, bunun nəticəsində sinir toxuması nazilir və degenerasiyaya uğrayır. Likvorun yolunda maneələr yarandıqda təzyiq baş beyninin müxtəlif şöbələrinə düşür. Maneələr şişlər, travmalar, iltihablar səbəbindən yaranır. İnsultun bəzi formalarında beyin maddəsi sorulur və onun yerini maye tutur. Təxminən eyni proseslər dərin qocalıqda baş verir.
İnkişaf səbəbləri nəzərə alınaraq xəstəlik anadangəlmə ola bilər, bu zaman baş beyninin fəaliyyətindəki pozğunluqlar dölün ana bətnində inkişaf xüsusiyyətləri ilə şərtlənir, və qazanılmış ola bilər, bu da həyat boyu keçirilmiş travmaların və xəstəliklərin nəticəsi olmuşdur.
Gedişatın xarakterindən asılı olaraq hidrosefaliya iki növ olur:
- Stabil – likvor təzyiqi bir qədər yüksəlmiş olur, lakin artmır;
- Proqressiv – müalicə tədbirləri likvor həcminin stabilləşməsinə gətirib çıxarmır, beyin maddəsinin atrofiyası mümkündür.
Baş beyninin hidrosefaliyası ilə qarşılaşma riski istənilən yaşda, həm yetkin pasiyentlərdə, həm də uşaqlarda qalır. Adətən, halların əsas hissəsi körpələrin payına düşür.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin təzahürləri uşaqlarda və böyüklərdə fərqlənir. Hidrosefaliyanın əlamətləri patologiyanın dərəcəsindən, pasiyentin yaşından, forması və xəstəliyin həcmindən asılıdır.
Kiçik pasiyentlərdə xəstəlik ağır keçir, demək olar ki, həmişə inkişaf ləngiməsinə gətirib çıxarır. Kəllə sümükləri bitişmədiyinə görə hidrosefaliyalı uşağın başı çox böyük olur, onun üzərində şişmiş venalar görünür. Böyük əmgək gərgindir, pulsasiya etmir. Ağır formalarda kəllə tikişləri ayrılır. Xarici görünüş xarakterikdir: başda nazik dəri, qulaqların çıxıntılı olması, yuxarı baxarkən çətinliklər («qürub edən günəş» simptomu), dərin yerləşmiş gözlər. Uşaqlar inkişafda geri qalır, həmyaşıdlarından gec çevrilir və otururlar, ətraf mühitə az maraq göstərirlər.
Patologiya həyatın ilk ilində aradan qaldırıldıqda uşağın normal psixi və fiziki inkişafı mümkündür.
Yeniyetmələrdə hidrosefaliya infeksion xəstəliklərlə ağırlaşa bilər, qıcolmalar, huşun itməsi, bradikardiya yaranır.
Gözlərə təzyiq hissi, gözlərin hərəkəti zamanı ağrı, ürəkbulanma və qusma xarakterikdir.
Böyük yaş qrupuna aid uşaqlarda və böyüklərdə beyin hidrosefaliyasının əlavə nevroloji simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- Görmə itiliyinin azalması;
- Görmə sahələrinin itməsi;
- Başgicəllənmə və yerimə zamanı qeyri-sabitlik;
- Əzələ tonusunun artması;
- Parezlər və ifliclər;
- Enişli, qeyri-proporsional hərəkətlər;
- Yazı xəttinin dəyişməsi;
- Emosional və psixi pozğunluqlar.
Bəzi pasiyentlərdə laqeydlikdən eyforiyaya, heyranlıqdan apatiyaya və s. Kəskin keçid müşahidə olunur. Bir sıra hallarda əvvəllər qəzəb nümayiş etdirməyən insan aqressiv davranmağa başlayır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xarakterik əlamətlər ilk müayinə zamanı diqqəti cəlb edir. Sonrakı müayinə üçün belə metodlar təyin olunur:
- Rentgenoqrafiya – orada nazikləşmiş kəllə sümükləri, onların asimmetriyası, sümüklərdə beyin maddəsinin «barmaq çökəklikləri» şəklində izi görünür;
- MRT və ya KT – inkişaf anomaliyalarını, likvor yolları boyunca maneələri müəyyən etməyə kömək edir (zərurət olduqda müayinələr damarsal rejimdə aparılır);
- USM (əsasən böyük əmgək bağlanana qədər bir yaşadək uşaqlarda tətbiq olunur); lümbal punksiya, bu da likvor təzyiqini hesablamağa və zərurət olduqda alınan materialı laborator metodlarla öyrənməyə imkan verir.
Mütləq şəkildə oftalmoloqun məsləhəti aparılır, o, göz dibinin damarlarının və görmə siniri diskinin vəziyyətini müəyyən edir, həmçinin nevroloqun və göstərişlərə əsasən bir sıra digər mütəxəssislərin məsləhəti də alınır.
Müalicə
Terapiya likvorun yaranmasının və ya dövranının pozulmasına səbəb olan səbəbdən asılıdır.
Yetkin pasiyentlərdə və uşaqlarda baş beynin hidrosefaliyasının müalicəsi konservativ və əməliyyat üsullu olur. Terapiya taktikasını müşahidə edən mütəxəssis seçir, mürəkkəb hallarda qərarı konsilium qəbul edir.
Konservativ yolla əsaslı yaxşılaşmaya yalnız hidrosefaliya başqa bir xəstəliyin, məsələn, infeksiyanın, travmanın və ya iltihabın ağırlaşması olduğu hallarda nail olmaq mümkündür. Əsas diqqət vəziyyətin əsas səbəbinin aradan qaldırılmasına yönəldilir, bunun üçün mütəxəssislər dərman preparatları, fizioterapevtik prosedurlar və digər üsulların sxemini seçirlər.
Əsasən aşağıdakı dərmanlardan istifadə olunur:
- Sidikqovucu vasitələr;
- Iltihabəleyhinə və antibakterial preparatlar;
- Trombların əmələ gəlməsinin qarşısını alan vasitələr.
Təəssüf ki, patologiyanın anadangəlmə formalarında konservativ taktika az effektlidir və yalnız əsas radikal terapiyaya əlavə ola bilər.
Reabilitasiya
Sağalma sürəti və proqnoz bir çox amildən asılıdır, bunlara aşağıdakılar daxildir:
- Pasiyentin yaşı;
- Patologiyanın növü və dərəcəsi;
- Yanaşı xəstəliklər;
- Ümumi sağlamlıq vəziyyəti;
- Həyat tərzi;
- Həkim göstərişlərinə əməl etmənin keyfiyyəti;
- Müalicənin sürəti və xarakteri.
Mümkün ağırlaşmalar beyin ödemi, eşitmə və görmənin azalması və ya tam itməsi, idrak funksiyalarının pozulması və hətta ölüm ola bilər.
Özünüzdə və ya yaxınlarınızda hidrosefaliyanın əlamətlərini müşahidə etdikdə, əyani həkimlə görüşü təxirə salmaq lazım deyil. Şəhərin aparıcı mütəxəssislərindən ixtisaslı yardım almaq üçün klinikanə telefonla və ya sayt vasitəsilə qəbul üçün yazılın.
Profilaktika
Mütəxəssisləri hidrosefaliyanın inkişaf risklərini azaltmaq üçün tövsiyə edirlər:
- Hamiləliyi diqqətlə planlaşdırmaq, profilaktik müayinələri və zəruri müalicəni nəzərdən qaçırmamaq;
- Kəllə-beyin travmalarından və onurğa beyninin zədələnmələrindən, başa güclü zərbələrdən çəkinmək;
- Stressləri minimuma endirmək;
- Emosional və zehni cəhətdən özünüzü həddindən artıq yormamaq.
Baş beynə təsir göstərə bilən xəstəliklərə (meningit, ensefalit), həmçinin dölün hidrosefaliyasına səbəb ola bilən xəstəliklərə (məsələn, məxmərək) qarşı vaxtında və müntəzəm vaksinasiya aparmaq son dərəcə arzuolunandır. Toksoplazmoza qarşı vaksin yoxdur, buna görə hamiləlik dövründə çiy və yarımçiy ətdən, pişik nəcisi ilə təmasdan çəkinmək vacibdir.
Yadda saxla!
Hidrosefaliya – patologiyanın inkişaf səbəblərindən asılı olmayaraq daimi nəzarət tələb edən son dərəcə təhlükəli vəziyyətdir. Yenidoğulmuş körpələrdə və döl daxili həyat dövründə olan uşaqlarda baş beynin fəaliyyətində pozğunluqların aşkarlanması böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Suallar və cavablar
Hidrosefaliyanın anadangəlmə formaları planlı döl USM-ləri zamanı hələ bətndaxili dövrdə aşkarlana bilər. Belə hallarda hamilə qadın adətən əlavə müayinələrə, bəzən pertinatal konsilium məsləhətinə yönləndirilir. Doğuşdan sonra körpə nevroloq və neyrocərrahın nəzarətinə götürülür, vəziyyətin ağırlığından asılı olaraq müşahidə və ya müalicə taktikası seçilir. Hər hal fərdi olub, dəqiq gediş və nəticə əvvəlcədən qəti söylənilə bilmir.
Həmişə deyil, lakin likvorun toplanması davam edərək kəllədaxili təzyiqi artırdıqda, adətən şunt qoyulması kimi cərrahi müdaxilə lazım gəlir ki, artıq maye orqanizmin başqa nahiyəsinə yönləndirilsin. Yüngül və sabit hallarda bəzən yalnız müşahidə kifayət edə bilər. Əməliyyatın zərurəti, vaxtı və üsulu neyrocərrah tərəfindən likvorun miqdarı, patologiyanın səbəbi və pasiyentin vəziyyəti nəzərə alınmaqla fərdi müəyyən edilir.
Kəllədaxili təzyiqin artması davam etdikcə baş beyin toxumasına təzyiq güclənir, bu da inkişaf ləngiməsi, görmə pozğunluqları və digər nevroloji problemlərlə nəticələnə bilər, xüsusən vaxtında müdaxilə olunmayan körpələrdə. Nəticənin ağırlığı səbəbdən, patologiyanın həcmindən və müalicəyə başlanma vaxtından asılıdır, buna görə əvvəlcədən dəqiq proqnoz vermək mümkün deyil. Erkən aşkarlanma və müntəzəm nəzarət riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
