Ferritin orqanizmin dəmir ehtiyatlarını saxladığı «anbar» zülalıdır. Bu səhifədə ferritinin yüksəlməsinin səbəbləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hematoloq İnfeksionist Nefroloq Onkoloq Qastroenteroloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Ferritin orqanizmin dəmir ehtiyatlarını saxladığı «anbar» zülalıdır. Onun ən çox hissəsi qaraciyərdə, dalaqda və sümük iliyində olur; az miqdarda isə qanda dövr edir. Dəmir kifayət qədər daxil olduqda ferritin onu hemoqlobin sintez etmək üçün ehtiyata toplayır. Bu ehtiyatın yaradılması ferment sistemlərinin işini təmin etmək və normal maddələr mübadiləsini saxlamaq üçün zəruridir. Dəmir artıqlığında ferritin konsentrasiyası zərdabda yüksəlir, çatışmazlıqda isə qanunauyğun olaraq azalır. Ferritinin normal göstəriciləri yaş və cinsdən asılıdır. Qadınlarda o, adətən kişilərdə olduğundan aşağı olur, bu da dəmirin fizioloji itkiləri ilə izah olunur. Zərdabdakı konsentrasiya yuxarı sərhəddən çıxdıqda – adətən qadınlarda 150-200 mkq/l-dən, kişilərdə isə 300 mkq/l-dən çox olduqda – normanın aşılması qeyd olunur. Bu halda qanda ferritinin yüksək olduğu deyilir. Ferritinin yüksək göstəriciləri dəmirin həddindən artıq toplanmasına və ya orqanizmdə iltihabi prosesin olmasına dəlalət edə bilər. Belə analiz nəticəsi bəzən qaraciyərin gizli patologiyalarının, autoimmun xəstəliklərin və ya xroniki infeksiyaların dolayı əlaməti olur. Bu məlumatları nəzərə almamaq düzgün deyil: kənarlaşma aşkar edildikdə problemin mənbəyini müəyyən etmək və müalicə zərurətini qiymətləndirmək üçün əlavə diaqnostikadan keçmək vacibdir.
Növləri
Ferritinin konsentrasiyasının artması müxtəlif səbəblərdən baş verə və müxtəlif xarakter daşıya bilər. Pozğunluğun mexanizmini daha dəqiq anlamaq üçün mütəxəssislər bir neçə tip ayırd edir:
- Mütləq — dəmirin həqiqi artıqlığı və onun toxumalarda toplanması ilə bağlıdır.
- Nisbi — göstəricinin artması dəmirin artıqlığı olmadan baş verir; daha çox iltihabi reaksiyalar və ya xəstəliklər zamanı.
- Kəskin — infeksiyalar, travmalar və ya xroniki proseslərin kəskinləşməsi zamanı yaranan müvəqqəti sıçrayış.
- Xroniki — normanın davamlı və uzunmüddətli aşılması; çox vaxt ciddi patologiyalara işarə edir.
Səbəbləri
Analizlərdə yüksək ferritin ayrıca xəstəlik kimi qəbul edilmir — o, orqanizmdəki daxili pozulmaların laborator əksidir.
- Hemoxromatoz — bağırsağın dəmiri fizioloji normadan xeyli çox miqdarda sorduğu anadangəlmə pozulma. Mineralın artıqlığı orqan və toxumalarda çökərək ferritin səviyyəsinin xroniki və davamlı artmasına səbəb olur.
- Uzunmüddətli iltihab prosesləri — davamlı iltihabda ferritin kəskin faza zülalı kimi fəaliyyət göstərir və dəmir ehtiyatı normal və ya azalmış olsa belə, daha çox miqdarda sintez olunur.
- Qaraciyər xəstəlikləri — müxtəlif mənşəli hepatitlər, piy infiltrasiyası və sirroz dəmir mübadiləsini pozur. Hepatositlərin məhvi ferritinin qan dövranına çıxması ilə müşayiət olunur, bu da onun artmasına səbəb olur.
- Onkoloji xəstəliklər — şiş böyüməsi şəraitində hüceyrə strukturlarının intensiv parçalanması və mübadilə proseslərinin yenidən qurulması tez-tez ferritin qatılığının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olur.
- Çoxsaylı qan köçürmələri — hər donor eritrosit dozası orqanizmin ferritin şəklində topladığı əlavə dəmir gətirir, bu da tədricən onun səviyyəsini artırır.
- Metabolik sindrom və piylənmə — karbohidrat mübadiləsinin tənzimlənməsinin pozulması, insulinə davamlılıq və xroniki gizli iltihab, açıq dəmir artıqlığı olmadıqda belə, ferritin istehsalını stimullaşdırır.
- Xroniki böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin süzmə qabiliyyətinin azalması və orqanizmin iltihab cavabının güclənməsi qanda ferritinin sabit yüksək qalmasına şərait yaradır.
Diaqnostika
Ferritinin yüksək səviyyəsi özlüyündə yekun diaqnoz deyil, yalnız səbəbin sonrakı axtarılmasının zəruriliyini göstərir.
Pozğunluğun mənbəyini dəqiqləşdirmək üçün həkimlər aşağıdakıları əhatə edə bilən geniş müayinə kompleksindən istifadə edir:
- Ümumi (klinik) qan analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- C-reaktiv zülalın səviyyəsinin ölçülməsi;
- Zərdabda dəmir konsentrasiyasının müəyyən edilməsi;
- Doyma dərəcəsinin hesablanması ilə transferrin analizi;
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi;
- Qaraciyərin maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Bu müayinələrin hər biri diaqnostik mozaikaya öz töhfəsini verir. Belə ki, ümumi qan analizi iltihab və ya anemiya əlamətlərini aşkar etməyə kömək edir, biokimya qaraciyər və böyrəklərin funksional vəziyyətini əks etdirir, transferrin və dəmirlə doyma qiymətləndirilməsi isə ferritinin artmasının dəmirin real artıqlığı ilə bağlı olub-olmadığını, yoxsa iltihabi proseslərin nəticəsi olduğunu müəyyən etməyə imkan verir.
Müalicə
Müalicəyə başlamazdan əvvəl ferritinin niyə yüksəldiyini müəyyən etmək vacibdir. Yalnız səbəbi aydınlaşdırdıqdan sonra həkim problemin mənbəyinə və inkişaf mexanizmlərinə yönəlmiş etiopatogenetik terapiya seçir.
Həyat tərzi və qidalanmanın korreksiyası
- Dəmir artıqlığı təsdiqləndikdə rasion nəzərdən keçirilir, bu elementlə zəngin məhsulların payı azaldılır.
- Alkoqoldan tam imtina mütləqdir, çünki etanol qaraciyər hüceyrələrini zədələyir və dəmirin sürətli toplanmasına şərait yaradır.
- Müntəzəm orta dərəcəli fiziki yüklər maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır və metabolizmin pozulması ilə bağlı ağırlaşma riskini azaldır.
Əsas səbəbin müalicəsi
- Qaraciyər xəstəliklərində müalicə onun işinin normallaşmasına, detoksikasiya funksiyasının yaxşılaşmasına və orqan hüceyrələrinin sonrakı zədələnməsinin qarşısının alınmasına yönəlir.
- Onkoloji proseslər aşkar edildikdə hədəfli şişəleyhinə üsullar istifadə olunur, bu zaman dəmir mübadiləsi göstəriciləri mütləq izlənilir və yayınmalar zamanı korreksiya olunur.
- Uzunmüddətli infeksion xəstəliklər konkret törədiciyə təsir edən dərman vasitələri ilə aradan qaldırılır.
Artıq dəmir ehtiyatının azaldılması
- Hemoxromatoz və dəmir artıqlığı ilə müşayiət olunan digər patologiyalarda flebotomiya tətbiq olunur — onun toplanmasını azaltmaq üçün müəyyən həcmdə qanın müntəzəm çıxarılması.
- Ağır dərəcəli artıqlıqda dəmiri özünə bağlayan və orqanizmdən çıxarılmasına kömək edən dəmir xelatorları istifadə olunur.
Dəstəkləyici tədbirlər
- Ferritin səviyyəsinə və dəmir mübadiləsinin digər göstəricilərinə nəzarət bir neçə aydan bir aparılır.
- Laborator məlumatların dəyişməsinə uyğun olaraq həm dietoloji tövsiyələr, həm də müalicə proqramı korreksiya olunur.
Diyet yanaşması hem-dəmirlə zəngin məhsulların məhdudlaşdırılmasına və iltihabı gücləndirən amillərin azaldılmasına əsaslanır. Qırmızı ət, qara ciyər və digər subməhsullar aradan qaldırılır, onların əvəzinə quş əti, balıq və paxlalılar istifadə olunur. Rasionda tərəvəz, meyvə və tamtərkibli taxıl məhsullarının payı artırılır. Qaraciyərə toksik yükü azaltmaq üçün alkoqol tamamilə aradan qaldırılır. Dəmirin sorulmasını yavaşlatmaq üçün süd məhsulları və yaşıl çay faydalıdır, C vitamininin böyük miqdarını isə dəmirli qidalarla eyni yeməkdə qəbul etməkdən çəkinmək lazımdır.
Yadda saxlamaq lazımdır ki, tibbi nəzarət olmadan ferritini özbaşına azaltmaq və ya artırmaq cəhdləri zərərli ola bilər. İstənilən tədbir yalnız tam diaqnostikadan sonra və mütəxəssisin nəzarəti altında seçilir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Yüksək ferritin özlüyündə xəstəlik deyil, lakin dəmir mübadiləsinin mümkün balanssızlığına və ya uzunmüddətli iltihab prosesinin olmasına işarə edən narahatedici markerdir. Əsas səbəb aşkar edilib aradan qaldırılmasa, nəticələr ağır ola bilər:
- Qaraciyər zədələnmələri — dəmirin qaraciyər toxumalarında toplanması tədricən struktur dəyişikliklərinə, fibroz və sirroza keçən proseslərə səbəb olur.
- Ürək çatışmazlığı — dəmir artıqlığı miokardı zədələyərək onun nasos funksiyasını azaldır.
- Aritmiyalar — ürək əzələsindəki dəmir çöküntüləri elektrik impulslarının ötürülməsini pozur.
- Diabetin inkişafı — dəmir artıqlığı mədəaltı vəzinin β-hüceyrələrini zədələyərək insulin istehsalını azaldır.
- İmmunitetin zəifləməsi — xroniki iltihab və metal artıqlığı orqanizmin infeksiyalara qarşı müqavimət qabiliyyətini azaldır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Analiz nəticələrində ferritinin yüksək dəyəri aşkar edildikdə həkimə müraciəti təxirə salmaq lazım deyil. Yalnız mütəxəssis kənarlaşmanın nə ilə bağlı olduğunu müəyyən edə və zəruri müayinə üsullarını seçə bilər. Həkim profili pozğunluğun ehtimal olunan təbiətinə əsasən seçilir. Mütəxəssis qadınlarda və kişilərdə qanda ferritinin yüksəlməsinin səbəblərini müəyyən etməyə kömək edəcək.
Yadda saxla!
Müasir elmi məlumatlara görə, ferritin təkcə dəmir ehtiyatının göstəricisi deyil, həm də orqanizmin qocalmasının mühüm biomarkeridir. Yaşla bir çox insanda onun səviyyəsi normal qidalanma və açıq xəstəliklərin olmaması halında belə tədricən artır. Tədqiqatlar bunu xroniki azsimptomlu iltihab, zədələnmiş hüceyrələrin toplanması və maddələr mübadiləsini tənzimləyən sistemlərin işinin dəyişməsi ilə əlaqələndirir. Yüksək ferritin oksidləşdirici stress proseslərini və toxumaların bərpasının pozulmasını əks etdirə bilər. Zaman keçdikcə bu, ürək-damar xəstəlikləri, metabolik pozulmalar və qaraciyər patologiyaları riskini artıra bilər. Yetkin və yaşlı dövrdə bu göstəricinin müntəzəm nəzarəti simptomlar meydana çıxmazdan xeyli əvvəl gizli riskləri aşkar etməyə və sağlamlığı qorumaq üçün vaxtında profilaktik tədbirlər görməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Çatışmazlıq olduqda səviyyəni rasionu dəyişməklə korreksiya etmək mümkündür. Dəmirlə zəngin məhsulları, həmçinin onun mənimsənilməsinə kömək edən maddələri qəbul etmək tövsiyə olunur. Lakin göstərici yüksək olduqda belə tədbirlər əks göstərişdir.
Bu, menstruasiya zamanı müntəzəm qan itkisi, həmçinin hamiləlik və laktasiya dövründə dəmirin əlavə sərf olunması ilə əlaqədardır, bu da onun ehtiyatını təbii şəkildə azaldır.
Əvvəlcə artmanın səbəbini müəyyən etmək lazımdır. Dəmir artıqlığı təsdiqləndikdə xüsusi diyetlər, qanın çıxarılması (flebotomiya) və ya metal artıqlığını çıxaran preparatlar istifadə oluna bilər.
Xeyr. Dəmir səviyyəsi normal hüdudda qalsa belə, o, iltihab proseslərinə, infeksiyalara və ya bədxassəli şişlərə ikincili reaksiya kimi arta bilər.
Sağlam insanlara — həkimin göstərişi ilə. Adətən şikayət olduqda və ya profilaktik müayinə çərçivəsində ildə bir dəfə analiz aparılır. Xroniki xəstəliyi olan pasiyentlərə analiz daha tez-tez (fərdi qrafik üzrə) aparılır.
