Böyrək çatışmazlığı böyrəklərin filtrasiya və homeostaz funksiyalarının azalmasıdır. Kəskin böyrək zədələnməsi və xroniki böyrək xəstəliyinin ağır mərhələləri fərqli səbəb və müalicə yanaşmalarına malikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Renal çatışmazlıq
- renal insuffisiensiya
Xəstəlik haqqında
Patoloji prosesin gedişat xüsusiyyətlərindən asılı olaraq böyrək çatışmazlığının iki növü ayırd edilir – kəskin və xroniki. Orqanın funksiyalarının kəskin sönməsi zamanı kəskin böyrək çatışmazlığından danışılır. Patoloji prosesin tədricən inkişafı və böyrəklərin fəaliyyətinin azalması zamanı çatışmazlıq xroniki kimi xarakterizə olunur.
Kəskin böyrək çatışmazlığı (KBÇ) hər bir milyon nəfərdən təxminən 150-200 nəfərdə rast gəlinir. Daha çox yaşlı insanlarda diaqnostika olunur. Böyrək funksiyasının kəskin pozğunluqları olan xəstələrin 50%-i hemodializə (“süni böyrək” aparatına qoşulmaya) ehtiyac duyur. Kəskin pozğunluqlar zamanı sidik ifrazı sistemindəki dəyişikliklər şərti olaraq geriyə dönən hesab olunur – terapiyaya vaxtında başlanılması və səbəb amilinin tez aradan qaldırılması halında böyrək funksiyasının tam bərpa olunması ehtimalı vardır.
Xroniki böyrək çatışmazlığının (XBÇ) əsasında böyrək hüceyrələrinin tədricən məhv olması və parenximatoz toxumanın birləşdirici toxuma ilə əvəz olunması durur. Funksiyanın azalması patoloji prosesin yayılma həcmi və sürəti ilə korrelyasiya edir. XBÇ daha çox böyrək xəstəliyinin uzunmüddətli gedişatı fonunda inkişaf edir. Bu formanın xüsusiyyəti dəyişikliklərin geriyə dönməzliyidir. Bu xəstəlikdən əziyyət çəkən xəstələrin sayı hər il artır.
Böyrək çatışmazlığı bütün orqanizmin işinə təsir göstərir: qanın tərkibinin və reologiyasının dəyişməsinə (anemiya, laxtalanma pozğunluqları), ürək və damarların disfunksiyasına (hipertenziya, ürək çatışmazlığı), həzm orqanlarının, sinir sisteminin, immunitetin, dayaq-hərəkət aparatının pozulmasına səbəb olur, həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərin (irinli-septik proseslər, daxili qanaxmalar) inkişafına səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Kəskin böyrək çatışmazlığının inkişaf səbəbləri:
- ürək çatışmazlığı, ağciyər arteriyasının trombozu, ürək ritminin pozğunluqları, kardiogen şok zamanı ürək atımının azalması;
- kəskin qan itkisi, geniş və ya dərin yanıqlar nəticəsində susuzlaşma zamanı hüceyrələrarası mayenin miqdarının azalması;
- anafilaktik, toksik şok zamanı damarların genişlənməsi;
- zəhərlərlə, göbələklərlə, ağır metal duzları ilə zəhərlənmə, nefrotoksik preparatların qəbulu, böyrək xəstəlikləri fonunda rentgenkontrast maddələrin tətbiqi zamanı böyrək parenximasının zədələnməsi;
- sidik axarlarının daş və ya şişlə tutulması, uretrit, prostatit zamanı sidik ifrazının pozulması;
- geniş travmaların nəticələri: sepsis, şok, hemotransfuziyalar.
XBÇ hər iki və ya yeganə böyrəyi zədələyən xəstəliklər nəticəsində yaranır. Onlara aiddir:
- birləşdirici toxumanın sistem xəstəlikləri zamanı nefritlər;
- amiloidoz;
- polikistoz;
- qlomerulonefrit;
- xroniki pielonefrit;
- nefroangioskleroz və digərləri.
Təsnifat
Kəskin böyrək çatışmazlığının təsnifatı böyrək funksiyasının kəskin azalmasına səbəb olan amillərə əsaslanır. Əsas patoloji prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq KBÇ-nin aşağıdakı formaları ayırd edilir:
- Prerenal. Böyrək xəstəlikləri ilə əlaqədar deyil və daha çox ciddi hemodinamik pozğunluqlar nəticəsində inkişaf edir.
- Renal. Orqana toksinlərin təsiri və ya işemiya nəticəsində çoxlu sayda nefronun eyni zamanda məhv olması ilə şərtlənir.
- Postrenal. Sidik yollarının obstruksiyası nəticəsində sidik passajının pozulması fonunda yaranır.
Xroniki böyrək xəstəliyində beynəlxalq KDIGO təsnifatına görə yumaqcıq filtrasiyasının sürətindən asılı olaraq 5 mərhələ (G1–G5, G3 mərhələsi G3a və G3b-yə bölünür), sidikdə albuminin miqdarına görə isə 3 kateqoriya (A1–A3) ayırd edilir. Bu, həkimə düzgün müalicə taktikasını müəyyən etməyə kömək edir.
Mərhələlər
Xroniki böyrək xəstəliyi beynəlxalq KDIGO təsnifatına görə yumaqcıq filtrasiyasının sürətinə (YFS) əsasən beş mərhələyə bölünür. YFS qanda kreatinin səviyyəsinə görə hesablanır və böyrəklərin qanı nə qədər yaxşı süzdüyünü göstərir.
- G1 (YFS 90 və yuxarı) — filtrasiya normaldır, lakin böyrək zədələnməsinin əlamətləri (məsələn, sidikdə zülal) var. Əsas xəstəliyin müalicəsi aparılır.
- G2 (60–89) — filtrasiya bir qədər azalıb. Təzyiq və şəkərə nəzarət proqressiyanı ləngidir.
- G3a (45–59) və G3b (30–44) — funksiya orta dərəcədə azalıb, anemiya və sümük mübadiləsi pozuntuları yarana bilər. Nefroloq müşahidəsi vacibdir.
- G4 (15–29) — ağır azalma. Ağırlaşmaların müalicəsi ilə yanaşı dializ və ya transplantasiyaya hazırlıq başlanır.
- G5 (15-dən az) — böyrək çatışmazlığı. Çox vaxt dializ və ya böyrək köçürülməsi tələb olunur.
Bundan əlavə, sidikdə albuminin miqdarına görə A1, A2 və A3 kateqoriyaları ayırd edilir: albumin nə qədər çoxdursa, risk bir o qədər yüksəkdir. Kəskin böyrək zədələnməsinin isə kreatininin artmasına və sidiyin azalmasına görə üç mərhələsi var. Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Kəskin böyrək çatışmazlığının simptomları böyrək disfunksiyasına səbəb olan əsas xəstəliyin təzahürləri üzərinə üst-üstə düşür. Bu, travma, zəhərlənmə və s. ola bilər.
- Kəskin böyrək çatışmazlığının klinikası ilkin mərhələlərdə qeyri-spesifik simptomları (zəiflik, yorğunluq, bulantı, iştahanın azalması) əhatə edir.
- Sonradan sidiyin tərkibinin ciddi pozğunluqları fonunda diurezin əhəmiyyətli dərəcədə azalması (gündə 0,5 l-dən az sidik) müşahidə olunur.
- Metabolik asidoz intoksikasiya simptomları (diareya, bulantı, qusma) ilə təzahür edir. Bu mərhələdə koma, daxili orqanların infeksion-iltihabi zədələnmələri, qanaxmalar şəklində ağırlaşmalar mümkündür.
Əlverişli inkişaf zamanı böyrək funksiyası bərpa olunur. Xəstənin vəziyyətinin yaxşılaşmasının ilk əlaməti diurezin artmasıdır (gündə 2 və daha çox litrə qədər). Tam bərpa 6-12 ay çəkir.
Xroniki böyrək çatışmazlığının simptomları qlomerulyar filtrasiya göstəricilərinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması zamanı təzahür edir. Bu ana qədər xəstəliyin klinik əlamətləri zəif ifadə olunur və aşağıdakıları əhatə edir:
- ümumi zəiflik;
- tez yorulma;
- ağızda quruluq hissi.
Disfunksiyanın ağırlaşması sadalanan simptomları gücləndirir, nəticədə aşağıdakılar yaranır:
- ifadəli zəiflik;
- yuxululuq;
- güclü susuzluq hissi;
- dərinin qurumuş və solğun olması.
Terminal mərhələdə orqanizmin maddələr mübadiləsi məhsulları ilə intoksikasiyası baş verir, bunun nəticəsində xəstənin dərisi sarı-boz rəng alır, insan diqqətini cəmləmə və adət etdiyi hərəkətləri yerinə yetirmə ilə bağlı problemlər hiss edir. Tez-tez bu dövrdə böyrək çatışmazlığının aşağıdakı əlamətləri müşahidə olunur:
- dərinin ifadəli qaşınması;
- həyəcanla əvəzlənən apatiya;
- ətrafların tremoru;
- əzələ zəifliyi;
- sümüklərin kövrəkliyi;
- ağızdan xarakterik ammonyak qoxusu;
- infeksion-iltihabi ağırlaşmalar, daxili orqanların patologiyaları;
- komaya qədər xəstənin şüurunun pozulması.
Xəstəliyin simptomları
- Anuriya
- Apatiya
- Asetona qoxusu
- Ağızdan ammonyak qoxusu
- Bilirubinin aşağı düşməsi
- D vitamini defisiti
- D vitamini hipervitaminozu
- Dəri qaşınması
- Ferritin yüksəkdir
- Hematokrit aşağı düşüb
- Hematokritin yüksəlməsi
- Hiperkaliyemiya
- Hiperkalsiemiya
- Hipokalsemiya
- Hipovolemiya
- Homosisteinin yüksəlməsi
- Hıçqırıq
- Kalsium aşağı düşüb
- Limfostaz
- Prolaktin yüksəkdir
- Qadınlarda ödem
- Qanda kalsium yüksəkdir
- Qusma
- Sidik cövhərinin (karbamidin) yüksəlməsi
- Sidik sindromu
- Sidikdə qan
- Sidiyin pis qoxusu
- Susuzluq
- Triqliseridlər yüksəkdir
- Yuxusuzluq
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika qaydasını nefroloq böyrək çatışmazlığının inkişafına səbəb olan əsas patologiyaya əsaslanaraq müəyyən edir. Kəskin formanın əlaməti diurezin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasıdır. Bu halda aşağıdakılar aparılır:
- ümumi sidik analizi və diurezin (gündəlik sidik miqdarının) ölçülməsi;
- qanın biokimyəvi analizi (KBÇ-nin ağırlığının izlənildiyi elektrolitlərin, kreatinin və sidik cövhərinin göstəriciləri xüsusi diqqətə layiqdir);
- doppleroqrafiya ilə böyrəklərin və sidik kisəsinin USM-i (onun nəticələrinə görə sidik yollarının zədələnmiş hissəsinin lokalizasiyası müəyyən edilir);
- bəzən böyrək çatışmazlığının renal və postrenal formasını istisna etmək üçün ləyənciklərin kateterizasiyası aparılır.
Xroniki böyrək xəstəliyinin (XBX) diaqnostikası ümumi və biokimyəvi qan analizi, qanda kreatinin səviyyəsinə görə yumaqcıq filtrasiyası sürətinin (YFS) hesablanması, sidik analizi və sidikdə albumin/kreatinin nisbətinin təyini ilə laborator müayinəni nəzərdə tutur. Reberq sınağı hazırda yalnız köməkçi üsul kimi, nadir hallarda istifadə olunur. Böyrəklərin və böyrək damarlarının ultrasəs tədqiqi zamanı toxumaların distrofik dəyişiklikləri və orqandaxili qan axınının pozğunluqları aşkarlana bilər.
Xidmətlər
- Fleboqrafiya
- Kalsium
- Karbunkulun açılması
- Lipaza
- Onurğanın KT-densitometriyası
- Prostatın TUR-u (prostatın transuretral rezeksiyası)
- Reberq probası (endogen kreatinin klirensi)
- Retroperitoneal məkanın USM-i
- Sidik çıxarıcı yolların KT-si
- Sidikdə ümumi zülal
- Sutkalıq sidikdə fosfor
- İonlaşmış kalsium (Ca++)
Müalicə
Böyrək çatışmazlığının müalicəsi həmişə kompleksdir. Xəstəliyin həm kəskin, həm də xroniki formasında əsas diqqət böyrək funksiyasının pozulmasının əsasında duran patologiyaya yönəldilir.
Konservativ müalicə əsas xəstəliyə nəzarətə, böyrəklərdə və digər orqanlarda patoloji dəyişikliklərin korreksiyasına və proqressivləşməsinin ləngidilməsinə yönəlmişdir. KBÇ zamanı terapevtik tədbirlər orqanizmin dezintoksikasiyasına, elektrolit balansının, normal diurezin bərpasına, ağırlaşmaların profilaktikasına yönəlmişdir. Preparatlar müayinənin nəticələrinə uyğun olaraq seçilir. Sidik ifrazı sisteminə düşən yükü azaltmaq üçün xəstəyə maye, zülal və kaliumun məhdudlaşdırıldığı diyet təyin edilir.
Xroniki böyrək çatışmazlığının müalicəsində əsas patologiyaya və böyrək toxumalarının zədələnməsini ləngitməyə imkan verən simptomatik terapiyaya xüsusi diqqət yetirilir. Simptomatik müalicə anemiyanın, osteodistrofiyanın, hiperfosfatemiyanın, ürək çatışmazlığının və digər potensial ağırlaşmaların profilaktikasını əhatə edir. Qidalanmada da məhdudiyyətlər var – xəstəyə aztərkibli zülal və duzsuz diyet təyin edilir.
İfadəli intoksikasiya qan dövranından toksinlərin çıxarılmasının aparat üsulları (plazmaferez, hemosorbsiya) vasitəsilə aradan qaldırılır. Böyrək funksiyasının əhəmiyyətli dərəcədə azalması zamanı hemodializə müraciət edilir. Xəstəliyin ağır gedişatı olan xəstələrə həftədə 2-3 dəfə müntəzəm hemodializ tövsiyə edilə bilər.
Geniş travmalar, yaralanmalar, yanıqlar, sidik yollarının obstruksiyası nəticəsində yaranan kəskin böyrək çatışmazlığı olan insanlara cərrahi müalicə tələb olunur. Əməliyyatın üsulu və aparılma qaydası fərdi qaydada seçilir.
XBÇ-nin proqressivləşməsini ləngitmək mümkün olmadıqda, xəstəyə böyrək transplantasiyası tövsiyə edilir.
Reabilitasiya
XBÇ-dən əziyyət çəkən şəxslər terapevt və ya nefroloq yanında dispanser qrupunda müşahidə olunmalıdır. Həkimin təyin etdiyi vaxt aralığında aparılan müayinələr böyrəklərin vəziyyətinin pisləşməsini, patoloji prosesin proqressivləşməyə başlamasını vaxtında diaqnostika etməyə və insanın vəziyyətini normallaşdırmaq üçün bütün tədbirləri görməyə kömək edəcək.
KBÇ keçirmiş şəxslərin reabilitasiya tədbirləri bu vəziyyətə hansı səbəbin yol açmasından asılıdır. Böyrək funksiyası bərpa olunduqdan sonra bir neçə həftə xəstə stasionarda həkimin ciddi nəzarəti altında olmalıdır. İnsanın vəziyyəti artıq narahatlıq yaratmadıqda, o, tam istirahət, zülal və duzun məhdudlaşdırıldığı balanslaşdırılmış qidalanma, sakit rejimə əməl olunması tövsiyələri ilə ambulator müşahidəyə yazılır.
Profilaktika
Kəskin böyrək çatışmazlığının profilaktikası sidik yollarının digər xəstəliklərinin vaxtında müalicəsindən və mümkün olduqda təhrikedici vəziyyətlərin (məsələn, zəhərlərlə və ya dərmanlarla zəhərlənmə) istisna edilməsindən ibarətdir. Hər il kompleks profilaktik müayinələrdən keçmək və hər hansı şübhəli simptomlar yarandıqda mümkün qədər tez tibbi yardıma müraciət etmək məsləhətdir. Xroniki xəstəliklərin özbaşına müalicəsindən imtina etmək və müalicə edən həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Həm kəskin, həm də xroniki böyrək çatışmazlığı insan həyatı üçün təhlükəlidir. Lakin kəskin forma qəflətən yaranır və səbəblərin vaxtında aradan qaldırılması halında izsiz keçə bilər. Xroniki forma isə böyrək patologiyasının “stajı” 2 il və daha çox olan xəstələrdə tədricən inkişaf edir. XBÇ-nin latent mərhələsinin simptomsuz gedişatına görə onun erkən diaqnostikası çətindir. Lakin məhz bu mərhələdə düzgün müalicə taktikası seçmək və patoloji prosesin proqressivləşməsini əhəmiyyətli dərəcədə ləngitmək mümkündür.
Praktikada isə xəstələr artıq gec mərhələlərdə, müalicənin çox daha mürəkkəb, proqnozun isə daha pis olduğu zaman həkimə müraciət edirlər. Başa düşmək lazımdır ki, terminal mərhələdə olan XBÇ müntəzəm hemodializin aparılmasını və ya böyrək transplantasiyasını tələb edir. Buna görə profilaktik müayinələrdən keçmək, şikayətlər yarandıqda isə dərhal həkimdən kömək istəmək daha yaxşıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Diabetik ketoasidoz
- Ağciyər ödemi
- Diabetik nefropatiya
- Hiperurikemiya
- Susuzlaşma (dehidratasiya)
- Amiloidoz
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Hiponatriemiya
- IgA nefropatiya
- Kəskin böyrək zədələnməsi
- Xroniki böyrək xəstəliyinin anemiyası
- Vezikoureteral reflüks
- Düyünlü poliarteriit
- Qranulomatoz poliangiit
- Kompartment sindromu
Faydalı Məqalələr
Kəskin böyrək çatışmazlığı
Böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin funksional qabiliyyətinin ağır pozğunluqları nəticəsində inkişaf edən sindromdur.
İstiqamət: Nefrologiya
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
