Kreatin — əzələləri enerji ilə təmin edən maddədir. Bu səhifədə kreatininin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nefroloq Revmatoloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Kreatin — əzələləri enerji ilə təmin edən maddədir. Orqanizmdə metabolik reaksiyalar nəticəsində kreatininə çevrilə bilir. Bu çevrilmə fasiləsiz baş verdiyi üçün qanda müəyyən səviyyədə kreatinin daim mövcuddur. Sağlam insanda onun konsentrasiyası nisbətən sabit qalır, çünki böyrəklər plazmanı süzərkən artığını səmərəli şəkildə xaric edir. Kreatinin yüksək olduqda, bu, onun əmələ gəlməsi ilə xaric olunması arasındakı tarazlığın pozulduğunu göstərir. Ən çox səbəb böyrəklərin filtrasiya qabiliyyətinin azalmasıdır, lakin yüksək kreatinin intensiv əzələ işi, toxuma zədələnmələri, qidada zülal məhsullarının üstünlük təşkil etməsi və ya maye çatışmazlığı zamanı da meydana çıxa bilər.
Növləri
Kreatininin yüksəlməsi sindromal vəziyyəti yaranma mexanizminə və ifadəlilik dərəcəsinə görə fərqlənə bilər. Klinik təcrübədə riskləri qiymətləndirməyə və sonrakı müşahidə (müalicə) taktikasını seçməyə kömək edən bir neçə təsnifat tətbiq olunur.
Mənşəyinə görə:
- Böyrək mənşəli;
- Prerenal, o cümlədən əzələ mənşəli;
- Postrenal.
Yüksəlmə səviyyəsinə görə:
- Mülayim;
- Ifadəli;
- Kritik.
Səbəbləri
Kişilərdə və qadınlarda kreatininin yüksəlməsinin səbəbləri demək olar ki, həmişə konkret patoloji proseslərin çərçivəsinə uyğun gəlir. Göstəricinin artması böyrəklərin qanı daha pis təmizləməsi ilə və ya qan dövranına əzələ mübadiləsinin məhsulunun həddən artıq daxil olduğu vəziyyətlərlə əlaqəli ola bilər. Tez-tez bu mexanizmlər bir-birinin üzərinə üst-üstə düşür. Patogenetik təhlil ifadəli şikayəti olmayan xəstələrdə belə kreatininin niyə yüksək olduğunu anlamağa imkan verir.
- Böyrəklərin kəskin zədələnməsi. Qan təchizatının qəfil pozulması, toksinlərin təsiri və ya aktiv iltihab filtrasiyanı kəskin azaldır. Kreatinin konsentrasiyası qısa müddətdə artır və çox zaman ifraz olunan sidik həcminin nəzərəçarpacaq azalması ilə müşayiət olunur.
- Qlomerulonefrit. Qlomerul aparatının zədələnməsi süzgəc baryerinin işini pozur. Azotlu maddələr daha pis çıxarılır və qanda kreatininin yüksəlməsi böyrək toxumasının zədələnmə dərinliyini əks etdirir.
- Diabetik nefropatiya. Uzun müddət yüksək qlükoza səviyyəsi böyrəklərin kiçik damarlarının quruluşunu dəyişir. Proses irəlilədikcə filtrasiya zəifləyir, kreatinin konsentrasiyası isə böyrək funksiyasının pisləşməsi ilə paralel artır.
- Rabdomioliz. Əzələlərin intensiv dağılması böyük miqdarda kreatin parçalanma məhsullarının qana buraxılması ilə müşayiət olunur. Böyrəklər yüklənir, bu da qanda göstəricilərin kəskin artmasına səbəb olur.
- Obstruktiv uropatiya. Sidiyin axınının çətinləşməsi böyrək ləyəni daxilində artıq təzyiq yaradır. Nefronların strukturu qorunsa belə, filtrasiya zəifləyir və qanda kreatinin ikincili olaraq yüksəlir.
- Ürək çatışmazlığı. Ürəyin nasos funksiyasının zəifləməsi böyrəklərə qan axınını azaldır. Kifayət qədər olmayan qan təchizatı onların iş qabiliyyətini azaldır, bu da kreatinin konsentrasiyasının artması ilə əks olunur.
Kreatininin yüksəlməsinin fizioloji səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- Normada kişilərdə yüksək kreatinin çox zaman həddən artıq fiziki yüklə bağlıdır. Bu vəziyyət peşəkar idmançılarda tez-tez aşkarlanır. Nəticələrin maksimum obyektivliyi üçün diaqnostikadan əvvəl 24-48 saat ərzində intensiv məşqlərdən çəkinmək tövsiyə olunur.
- Qadınlarda qanda kreatininin yüksəlməsinin səbəbi hamiləliklə, xüsusilə onun ikinci yarısı ilə bağlı ola bilər. Gestasiya prosesi əzələ orqanı olan uşaqlığın həcminin artması ilə müşayiət olunur. Bu, kreatin-kreatinin metabolik zəncirinin intensivləşməsinə səbəb olur.
- Həm kişilərdə, həm də qadınlarda hiperkreatinemiya rasionunda zülalın üstünlük təşkil etdiyi balanssız qidalanmanın nəticəsi ola bilər. Orqanizmdə onlar amin turşularına parçalanır, onlardan isə yeni zülallar yenidən sintez olunur. Bu cür metabolik çevrilmələr eyni zamanda kreatininin artması ilə müşayiət olunur.
Diaqnostika
Qanda kreatinin səviyyəsinin yüksək olması özlüyündə diaqnoz deyil. Analizdəki bu cür kənarlaşmalar vəziyyət haqqında tam təsəvvür vermir, çünki göstəricinin ədədi qiyməti böyrəklərin işindən, əzələ toxumasının həcmindən, su mübadiləsinin vəziyyətindən, qidalanma xarakterindən və digər amillərdən asılıdır. Klinik mənzərənin qiymətləndirilməsi ardıcıl aparılır və laborator məlumatlarla vizuallaşdırma üsullarının uzlaşdırılmasına əsaslanır.
Diaqnostika üsulları:
- Qanın biokimyəvi analizi
- Sidikdə kreatinin təyini
- Klubok filtrasiyası sürətinin hesablanması
- Sidik cövhəri (moçevina) səviyyəsinin təyini
- Ümumi sidik analizi
- Gündəlik kreatinin ekskresiyası
- Böyrəklərin ultrasəs müayinəsi
- Qan elektrolitlərinin qiymətləndirilməsi
Qanın laborator müayinəsi qandakı yüksək kreatininin klinik əhəmiyyətli olub-olmadığını, yoxsa konkret insan üçün cinsindən, yaşından və orqanizmdəki əzələ toxumasının həcmindən asılı olaraq normal hüdudlarda olduğunu anlamağa imkan verir. Klubok filtrasiyası sürətinin təyini böyrəklərin qanı təmizləmə funksiyasını nə dərəcədə effektiv yerinə yetirdiyini qiymətləndirməyə və dəyişikliklər minimal olan mərhələdə belə böyrək çatışmazlığının əlamətlərini aşkarlamağa imkan verir. Sidik göstəriciləri sidik cövhəri səviyyəsi ilə birlikdə mənzərəni tamamlayır və yüksəlmənin mübadilə məhsullarının toplanması, yoxsa onların xaric olunma mexanizmindəki nasazlıqla bağlı olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.
Müalicə
Kreatinin yüksək olduqda müalicə fərdi seçilir. Terapevtik proqram formalaşdırılmazdan əvvəl yüksəlmənin səbəbini müəyyənləşdirmək və böyrək funksiyasının pozulma dərəcəsini qiymətləndirmək lazımdır. Yalnız bundan sonra problemin mənbəyinə yönəlmiş və göstəricinin sonrakı artmasının qarşısını alan məqsədyönlü təsir həyata keçirilir.
- Əsas xəstəliyin korreksiyası. Qanda yüksək kreatinin böyrək patologiyası ilə bağlıdırsa, terapiya nefronların itirilməsini ləngitməyə və filtrasiya qabiliyyətini saxlamağa yönəlir. Qlomerul daxili təzyiqi azaldan, arterial təzyiqə nəzarət edən və böyrək toxumasının yükünü azaldan sxemlər tətbiq olunur. İltihabi xəstəliklərdə immun zədələnməni yatıran preparatlar istifadə olunur.
- Su balansının optimallaşdırılması. Maye çatışmazlığı qanın qatılaşmasına və azotlu maddələrin konsentrasiyasının artmasına səbəb olur. Adekvat içki rejiminin seçilməsi, xüsusilə prerenal səbəblərdə və yaşlı xəstələrdə, kreatininin funksional yüksəlməsini azaltmağa kömək edir. Ödem sindromunda maye həcmi fərdi qaydada tənzimlənir.
- Pəhriz tədbirləri. Yüksək kreatinində qidalanma əsas rol oynayır. Heyvan zülalının, duzla zəngin qidaların həddən artıq qəbulu məhdudlaşdırılır. Pəhriz cinsi, bədən çəkisini və böyrək çatışmazlığının mərhələsini nəzərə alaraq seçilir. Metabolizmin xüsusiyyətləri və əzələ toxumasının fərqli həcminə görə qadın və kişilərdə yanaşmalar fərqlənir.
- Dərman yükünə nəzarət. Bəzi preparatlar böyrək qan axınına və ya kanalcıq daşınmasına təsir edərək kreatinin səviyyəsini artıra bilər. Müalicə sxemləri yenidən nəzərdən keçirilir, nefrotoksik vasitələr ləğv edilir.
- Dəstəkləyici müalicə. Böyrək funksiyası ciddi azaldıqda elektrolit pozğunluqlarının, asidozun və anemiyanın korreksiyası tədbirləri tətbiq olunur. Bu, kreatinini birbaşa azaltmır, lakin ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırır və pozğunluqların irəliləməsini ləngidir.
- Əvəzedici üsullar. Göstəricilərin kritik yüksəlməsi və terminal böyrək çatışmazlığının inkişafı zamanı mübadilə məhsullarını çıxarmağa və orqanizmin həyati funksiyalarını dəstəkləməyə imkan verən dializ üsulları nəzərdən keçirilir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Kreatinin göstəricilərinin yüksək olduğu vəziyyətin uzun müddət nəzərə alınmaması sistemli nəticələrə gətirib çıxarır. Mübadilə məhsullarının tədricən yığılması damarların, ürəyin, sinir sisteminin işinə və maddələr mübadiləsinə təsir edərək davamlı ağırlaşmalar formalaşdırır.
- Əsas xəstəliyin uzun müddət davam etməsi fonunda inkişaf edən xroniki böyrək çatışmazlığı. Böyrəklərin daxili mühitin sabitliyini saxlamaq qabiliyyəti tədricən azalır. Zəiflik, intoksikasiya, iştah və yuxu pozğunluqları yaranır, fiziki yüklərə dözümlülük pisləşir.
- Ürək-damar ağırlaşmaları. Yüksək kreatinin miokard hipertrofiyası, aritmiyalar və ürək çatışmazlığı riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Bu dəyişikliklər həcm yüklənməsi və elektrolit balansının pozulması ilə bağlıdır.
- Nevroloji pozğunluqlar. Azotlu maddələrin yığılması zamanı diqqətin cəmlənməsi azala bilər, baş ağrıları, əsəbilik, ağır hallarda isə şüurun dumanlanması yarana bilər.
- Metabolik pozğunluqlar. Kalsium və fosfor mübadiləsi pozulur, bu da sümüklərin kövrəkliyinə və əzələ zəifliyinə səbəb olur. Bu dəyişikliklər uzun müddət yüksək kreatinin səviyyəsində xüsusilə ifadəli olur.
- Anemik sindrom. Böyrək qanyaranma amillərinin ifrazının azalması hemoqlobin səviyyəsinin düşməsinə, tez yorulmaya və yüklərə tolerantlığın azalmasına səbəb olur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kreatininin yüksək olduğu vəziyyət nadir hallarda yalnız bir mütəxəssisin səlahiyyətinə aiddir. Göstəricilərin dəyişməsi həm böyrək pozğunluqlarını, həm də damar pozğunluqlarından mübadilə nasazlıqlarının nəticələrinə qədər sistem xarakterli prosesləri əks etdirə bilər. Həkim ixtisasının seçimi müşayiət edən simptomlardan, qan və sidik analizlərinin nəticələrindən, habelə digər orqanların zədələnib-zədələnmədiyindən asılıdır.
Kreatinin yüksək olduqda hansı mütəxəssislərə müraciət edilir:
Yadda saxla!
Qanda kreatininin yüksək olması aşkarlanan vəziyyət həmişə diqqətli yanaşma tələb edir. Bu göstərici orqanizmin mübadilə prosesləri və ifrazat funksiyasının ümumi vəziyyətini əks etdirir. Konsentrasiyanın artması aydın əlamətlər yaranmazdan əvvəl böyrəklərin, damarların və ya əzələ toxumasının gizli pozğunluqlarının ilk siqnalı ola bilər. Bu dəyişikliklərin nəzərə alınmaması böyrək çatışmazlığının irəliləməsi və sistemli ağırlaşmalar riskini artırır. Müasir tibb böyrək funksiyasını qiymətləndirmək üçün dəqiq metodlara, səbəbləri erkən aşkarlamaq üçün vasitələrə və risk amillərini nəzarət altında korreksiya etmək imkanlarına malikdir. Vəziyyətin düzgün təhlili təkcə kreatinin səviyyəsini sabitləşdirməyə deyil, həm də xəstələrin həyat keyfiyyətini uzun illər qorumağa imkan verir.
Suallar və cavablar
Qiymətləndirmə yanaşması həqiqətən fərqlənir. Kişilərdə əzələ toxumasının həcmi daha çox olduğu üçün ilkin kreatinin səviyyəsi daha yüksəkdir, deməli, maddənin əmələ gəlməsi də daha intensivdir. Buna görə analizdə eyni rəqəmlərin fərqli diaqnostik əhəmiyyəti ola bilər. Qadınlarda yüksəlmə, xüsusilə fiziki yüklə və ya idman həyat tərzi ilə bağlı amillər olmadıqda, daha əhəmiyyətli siqnal kimi qiymətləndirilir.
Mütləq deyil. Yüksəlmə kifayət qədər maye qəbul edilməməsi, zülala üstünlük verilən qidalanma dəyişikliyi, müəyyən dərmanların qəbulu və ya əzələ yüklənməsi ilə bağlı ola bilər. Ancaq belə hallarda belə dəyişikliyi diqqətdən kənarda qoymaq olmaz, çünki erkən mərhələlərdə böyrək pozğunluqları tez-tez funksional dəyişikliklərin arxasında gizlənir.
Yaxşı özünü hiss etmək problemin olmadığına zəmanət vermir. Bir çox hallarda göstəricinin artması böyrəklərin filtrasiya funksiyasının, hələ xarici əlamətlər olmasa da, azalmağa başladığının ilk obyektiv əlaməti olur. Məhz buna görə qanın biokimyəvi analizi gizli böyrək pozğunluqlarının erkən diaqnostikasının əsas vasitələrindən biri hesab olunur.
Çox zaman — bəli, ancaq hər zaman yox. Bu göstəricilərin eyni vaxtda artması mübadilə məhsullarının qanda ləngiməsinə işarə edir. Bununla belə, ağır dehidratasiya, aktiv zülal parçalanması və ya ifadəli infeksion proseslər zamanı səbəb aradan qalxdıqdan sonra yox olan müvəqqəti dəyişikliklər mümkündür.
Sidikdə kreatininin artması böyrəklərin filtrasiya qabiliyyətinin qorunduğunu göstərə bilər, eyni zamanda əzələlərdə kreatinin gücləndirilmiş parçalanmasının əlaməti də ola bilər. Vəziyyəti qiymətləndirmək üçün kompleks müayinə tələb olunur. İlk növbədə qanın biokimyəvi analizi göstərişdir.
