Kəskin böyrək zədələnməsi böyrək funksiyasının saatlar və ya günlər ərzində qəfil azalmasıdır. Qanda toksinlər, maye və kalium toplanır; səbəb vaxtında aradan qaldırıldıqda böyrək funksiyası çox vaxt bərpa olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kəskin böyrək çatışmazlığı
- KBÇ
Xəstəlik haqqında
Böyrəklər qanı süzərək maddələr mübadiləsinin son məhsullarını, artıq maye və elektrolitləri xaric edir, turşu-qələvi müvazinətini və arterial təzyiqi tənzimləyir. Kəskin böyrək zədələnməsində bu funksiya qısa müddətdə – saatlar və ya bir neçə gün ərzində – pozulur: qanda kreatinin və sidik cövhəri artır, sidiyin miqdarı çox vaxt azalır, orqanizmdə maye və kalium toplanır.
Müasir tibbdə «kəskin böyrək çatışmazlığı» əvəzinə daha geniş «kəskin böyrək zədələnməsi» termini istifadə olunur – o, analizlərdə yüngül dəyişikliklərdən dializ tələb edən ağır formalara qədər bütün spektri əhatə edir. Yeni termin həm də onu vurğulayır ki, böyrəklərə vurulan hətta kiçik zərər belə proqnoza təsir edir və diqqət tələb edir.
Vəziyyət xüsusən stasionarda olan, ağır xəstə, yaşlı insanlarda, həmçinin şəkərli diabet, ürək çatışmazlığı və xroniki böyrək xəstəliyi olanlarda tez-tez rast gəlinir. Bir çox halda qarşısı alına bilir: susuzlaşmanın vaxtında aradan qaldırılması və böyrəklərə toksik dərmanlardan ehtiyat edilməsi riski xeyli azaldır.
Səbəbləri
Səbəblər böyrəyə münasibətdə harada yarandığına görə üç qrupa bölünür. Bu bölgü həkimə müalicəni düzgün seçməyə kömək edir, çünki hər qrupda yanaşma fərqlidir.
Böyrəkdən əvvəlki (prerenal) səbəblər – böyrəklərə qan axınının azalması; ən çox rast gəlinən qrupdur:
- susuzlaşma – güclü qusma, ishal, isti havada maye itkisi, yetərsiz içmə, xüsusən yaşlılarda və uşaqlarda;
- qan itkisi – travmalar, mədə-bağırsaq qanaxması, böyük əməliyyatlar;
- şok və sepsis – arterial təzyiqin kəskin düşməsi böyrəklərin qanla təchizatını pozur;
- ağır ürək çatışmazlığı və qaraciyər sirrozu – böyrəklərə çatan qanın həcmi azalır;
- dərmanların birgə təsiri – qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, bəzi təzyiq dərmanları və sidikqovucular, xüsusən susuzlaşma fonunda.
Böyrək (renal) səbəblər – böyrək toxumasının özünün zədələnməsi:
- toksik təsir – bəzi antibiotiklər, kontrast maddələr, zəhərlənmələr, göbələk zəhərləri;
- iltihabi xəstəliklər – kəskin qlomerulonefrit, dərmanla bağlı interstisial nefrit;
- rabdomioliz – əzilmə travması, ağır fiziki yük, qıcolmalar zamanı əzələlərin dağılması.
Böyrəkdən sonrakı (postrenal) səbəblər – sidik axınının tıxanması: daşlar, prostatın böyüməsi, kiçik çanaq şişləri, kəskin sidik ləngiməsi.
Mərhələlər
Ağırlıq qanda kreatininin ilkin səviyyəyə nisbətən artmasına və sidiyin miqdarına görə üç mərhələyə bölünür:
- 1-ci mərhələ – kreatininin mötədil artması və ya bir neçə saat ərzində sidiyin azalması;
- 2-ci mərhələ – kreatininin əhəmiyyətli artması, sidiyin daha uzun müddət azalması;
- 3-cü mərhələ – kreatininin ağır artımı, sidiyin kəskin azalması və ya tam kəsilməsi (anuriya), dializ ehtiyacı.
Mərhələ həkimə vəziyyətin ağırlığını, müşahidənin intensivliyini və dializ ehtiyacını qiymətləndirməyə kömək edir. Mərhələ gün ərzində dəyişə bilər, ona görə analizlər təkrarlanır.
Klinik mənzərə
Kəskin böyrək zədələnməsi çox vaxt əsas xəstəliyin – infeksiyanın, zəhərlənmənin, ürək çatışmazlığının – fonunda inkişaf edir və onun əlamətləri gözdən qaça bilər. Bəzən pozuntu yalnız analizlə aşkar edilir. Mümkün əlamətlər:
- sidiyin azalması və ya tam kəsilməsi (bəzən sidiyin miqdarı normal qala bilər);
- ayaqlarda, üzdə ödemlər, qısa müddətdə çəkinin artması;
- nəfəs darlığı – ağciyərlərdə maye toplanması nəticəsində;
- halsızlıq, ürəkbulanma, qusma, iştahsızlıq, ağızda xoşagəlməz dad;
- şüurun qarışması, yuxululuq, diqqətin azalması;
- ürəkdöyünmə, ürək ritminin pozulması – yüksək kalium səbəbindən;
- bel nahiyəsində və ya qarının aşağı hissəsində ağrı – daş və ya sidik ləngiməsi zamanı;
- qıcolmalar – ağır hallarda.
Yaşlılarda əlamətlər zəif ifadə olunur və çox vaxt halsızlıq, çaşqınlıq ilə məhdudlaşır. Uşaqlarda səbəb əksər hallarda ağır ishal və qusma zamanı susuzlaşmadır: uşaq az sidik ifraz edir, ağzı quruyur, süst olur. Hamiləlikdə kəskin böyrək zədələnməsi preeklampsiya, qanaxma və ya infeksiya ilə əlaqəli ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: sutka ərzində sidik çox az ifraz olunursa və ya heç olmursa, nəfəs darlığı artırsa, şüur qarışırsa, ürək ritmi pozulursa, güclü qusma və ishal fonunda pasiyent içə bilmirsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, son günlərdə qəbul edilmiş dərmanları, keçirilmiş xəstəlikləri, kontrastlı müayinələri və maye itkisini dəqiqləşdirir. Müayinə zamanı arterial təzyiq, nəbz, ödemlər, susuzlaşma əlamətləri və sidik kisəsinin dolması qiymətləndirilir. Əsas müayinələr:
- qanda kreatinin və sidik cövhəri – diaqnozun əsası; təkcə bir göstərici deyil, onun dinamikası vacibdir;
- kalium, natrium, bikarbonat, qan qazları – həyat üçün təhlükəli kənaraçıxmaları aşkar edir;
- sidiyin ümumi analizi və mikroskopiyası – zülal, qan, silindrlər səbəbi göstərə bilər;
- sidik ifrazının saatlıq ölçülməsi – stasionarda vəziyyətin izlənməsi üçün;
- böyrəklərin və sidik kisəsinin USM-i – tıxanmanı, böyrəklərin ölçüsünü və quruluşunu göstərir;
- qanın ümumi analizi, kreatinkinaza, qaraciyər göstəriciləri – infeksiyanı, rabdomiolizi, müşayiət edən pozuntuları aşkar edir;
- EKQ – yüksək kaliumun ürəyə təsirini qiymətləndirmək üçün;
- göstəriş olduqda – immunoloji müayinələr, böyrək biopsiyası.
Differensial diaqnostika əvvəldən mövcud olan xroniki böyrək xəstəliyi ilə aparılır – bunun üçün əvvəlki analizlər çox faydalıdır.
Ağırlaşmalar
- hiperkaliemiya – qanda kaliumun artması, həyat üçün təhlükəli ritm pozuntuları;
- ağciyər ödemi – maye artıqlığı nəticəsində ağır nəfəs darlığı;
- metabolik asidoz – qanın turşulaşması;
- uremik ensefalopatiya və perikardit – toksinlərin beyinə və ürək kisəsinə təsiri;
- infeksiyalar – immunitetin zəifləməsi fonunda;
- xroniki böyrək xəstəliyinə keçid – funksiya tam bərpa olunmadıqda;
- ölüm riskinin artması, xüsusən ağır əsas xəstəlik fonunda.
Müalicə
Müalicə stasionarda, ağır hallarda intensiv terapiya şöbəsində aparılır. Əsas məqsəd səbəbi aradan qaldırmaq, böyrəkləri əlavə zərərdən qorumaq və onlar bərpa olunana qədər orqanizmin daxili mühitini sabit saxlamaqdır.
- səbəbin aradan qaldırılması – venadaxili maye ilə həcmin bərpası, şokun və sepsisin müalicəsi, qan itkisinin kompensasiyası, sidik axınının bərpası (kateter, nefrostoma, daşın çıxarılması);
- böyrəklərə zərərli dərmanların dayandırılması və digər dərmanların böyrək funksiyasına uyğunlaşdırılması;
- maye balansına nəzarət – qəbul edilən və ifraz olunan mayenin, çəkinin gündəlik izlənməsi; maye artıqlığında sidikqovucular;
- hiperkaliemiyanın müalicəsi – ürəyi qorumaq üçün kalsium preparatları, kaliumu hüceyrələrə keçirən insulin-qlükoza və qanda kaliumu azaldan digər üsullar;
- asidozun korreksiyası – göstəriş olduqda;
- dializ – təhlükəli kalium, ağır asidoz, dərmana cavab verməyən maye artıqlığı, uremiya əlamətləri olduqda; çox vaxt müvəqqətidir;
- qidalanma dəstəyi – kifayət qədər enerji, duzun və kaliumla zəngin məhsulların həkimin tövsiyəsi ilə məhdudlaşdırılması.
Evdə müalicə mümkün deyil. Pasiyent və yaxınları həkimə qəbul edilən bütün dərmanlar, o cümlədən bitki mənşəli vasitələr və qida əlavələri barədə məlumat verməlidir. Özbaşına sidikqovucu, ağrıkəsici və ya «böyrək təmizləyən» vasitələr qəbul etmək olmaz – onlar vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Reabilitasiya
- stasionardan çıxarıldıqdan sonra bir neçə ay ərzində kreatinin və sidik analizlərinin müntəzəm yoxlanılması;
- nefroloqun müşahidəsi – xroniki böyrək xəstəliyinin vaxtında aşkarlanması;
- xəstəlik zamanı dayandırılmış dərmanların bərpası barədə qərarın həkimlə birgə qəbul edilməsi;
- arterial təzyiqə və qan şəkərinə nəzarət, siqaretdən imtina;
- keçirilmiş kəskin böyrək zədələnməsi barədə məlumatın tibbi sənədlərdə saxlanması və hər yeni həkimə bildirilməsi.
Profilaktika
- maye itkisinin vaxtında bərpası – qusma, ishal və isti havada kifayət qədər maye, uşaqlara və yaşlılara oral rehidratasiya məhlulları;
- ağrıkəsicilərə ehtiyat – xüsusən qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələri özbaşına uzun müddət qəbul etməmək;
- kontrastlı müayinədən əvvəl həkimə böyrək xəstəliyi, diabet və qəbul edilən dərmanlar barədə məlumat vermək;
- xəstəlik günləri üçün plan – qusma, ishal və ya yüksək hərarət zamanı sidikqovucuların, bəzi təzyiq və diabet dərmanlarının müvəqqəti dayandırılması barədə həkimlə əvvəlcədən razılaşmaq;
- xroniki xəstəliklərə nəzarət – diabet, hipertoniya, ürək çatışmazlığı;
- prostat böyüməsinin və sidikdaşı xəstəliyinin vaxtında müalicəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin vəziyyətdə 103-ə zəng etmək və ya qəbul şöbəsinə müraciət etmək lazımdır. Sonrakı müşahidəni nefroloq, sidik yollarının tıxanmasında isə uroloq aparır.
Yadda saxla!
Kəskin böyrək zədələnməsi çox vaxt «səssiz» başlayır, lakin vaxtında aşkar edildikdə çox vaxt geri dönə bilən vəziyyətdir.
- Sutka ərzində sidik çox az ifraz olunursa və ya heç olmursa, təcili həkimə müraciət edin.
- Ağır qusma və ishal zamanı mayeni bərpa edin; içə bilmirsinizsə və ya vəziyyət pisləşirsə, 103-ə zəng edin.
- Ağrıkəsiciləri və sidikqovucuları özbaşına qəbul etməyin.
- Böyrəklərinizdə problem olubsa, bunu hər yeni həkimə və əczaçıya bildirin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Kəskin böyrək çatışmazlığı
Böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin funksional qabiliyyətinin ağır pozğunluqları nəticəsində inkişaf edən sindromdur.
İstiqamət: Nefrologiya
Suallar və cavablar
Əksər hallarda səbəb aradan qaldırıldıqdan sonra funksiya qismən və ya tam bərpa olunur. Lakin bəzi insanlarda xroniki böyrək xəstəliyi qalır, ona görə xəstəxanadan çıxdıqdan sonra analizlərin təkrarlanması və həkim müşahidəsi vacibdir.
Kəskin böyrək zədələnməsində dializ çox vaxt müvəqqətidir – böyrəklər bərpa olunana qədər aparılır. Bərpa olmadıqda isə nefroloq uzunmüddətli müalicə üsullarını pasiyentlə müzakirə edir.
Qeyri-steroid iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər, bəzi antibiotiklər, kontrast maddələr və bəzi digər preparatlar, xüsusən susuzlaşma fonunda. Böyrək xəstəliyi olan və ya risk qrupuna daxil olan insanlar dərmanları həkimlə razılaşdırmalıdır.
Kifayət qədər maye qəbulu susuzlaşmanın qarşısını alır. Lakin artıq maye, xüsusən böyrək funksiyası azaldıqda və ya ürək çatışmazlığında, ödemlərə və nəfəs darlığına səbəb ola bilər. Maye həcmini həkim fərdi tövsiyə edir.
Bəli, ağır ishal və qusma zamanı susuzlaşma uşaqlarda böyrəklərə qan axınını azalda bilər. Uşaq az sidik ifraz edirsə, süstdürsə, içməkdən imtina edirsə, təcili həkimə müraciət etmək lazımdır.
Həkimə böyrək xəstəliyi, diabet, ürək çatışmazlığı və qəbul etdiyiniz dərmanlar barədə məlumat verin. Lazım olduqda həkim əvvəlcədən kreatinini yoxlayacaq, maye rejimini və dərmanların müvəqqəti dayandırılmasını tövsiyə edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəskin böyrək çatışmazlığı
Böyrək çatışmazlığı — böyrəklərin funksional qabiliyyətinin ağır pozğunluqları nəticəsində inkişaf edən sindromdur.
İstiqamət: Nefrologiya
Aqoniya
Aqoniya — terminal, ölümqabağı vəziyyətdir; bu zaman orqanizm sözün həqiqi mənasında son ehtiyatlarını «işə salır» və həyati vacib…
İstiqamət: Anesteziologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
