Rabdomioliz skelet əzələlərinin sürətli parçalanması və hüceyrədaxili maddələrin, o cümlədən mioqlobinin qana çıxmasıdır. Kəskin böyrək zədələnməsi kimi ciddi ağırlaşma yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Əzələ parçalanması sindromu
Xəstəlik haqqında
Rabdomioliz eninəzolaqlı əzələlərin zədələnməsidir ki, bu da miositlərin tərkibinin qan plazmasına daxil olması ilə əlaqədar klinik və laborator təzahürlərə səbəb olur.
Rabdomioliz nə xəstəlikdir? Bu vəziyyət qana böyük miqdarda hüceyrədaxili maddələrin daxil olması ilə xarakterizə olunur ki, bunlar endogen intoksikasiya sindromunu işə salır. Bu fonda böyrəklərin və digər həyati vacib daxili orqanların zədələnmə riski artır, qanın laxtalanması pozulur.
Rabdomioliz travmatik və qeyri-travmatik ola bilər. Birinci variant daha çox rast gəlinir. Zolaqlı əzələlər işemiyaya davamlı orqandır. Lakin oksigen defisiti 4 saatdan çox davam edərsə, əzələ hüceyrələrinin dağılması başlayır (rabdomioliz işə düşür).
Patogenezin əsas başladıcı mexanizmi skelet əzələsinin destruksiyasıdır (dağılmasıdır). Əzələ hüceyrəsinə təsir həm birbaşa, hüceyrə membranının dağılması yolu ilə, həm də dolayı, enerji daxilolmasının və ya istehsalının azalması yolu ilə ola bilər. Sərbəst ionlaşmış kalsium hüceyrələrarası sahəyə daxil olur və proteazaları, həmçinin proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü prosesini aktivləşdirir.
Əzələlərin dağılması zamanı hüceyrədaxili mayenin sızması və onun hüceyrələrarası sahədə toplanması baş verir. Mayenin zədələnmiş miositlərə keçməsi bir tərəfdən hipovolemiyaya səbəb olur, digər tərəfdən isə yaranan ödem fassial sahələr sindromuna səbəb ola bilər və əzələ zədələnmələrini ağırlaşdıra bilər.
Rabdomioliz kompleks müalicə tələb edir. Zərurət olduqda konservativ terapiya cərrahi müdaxilə ilə tamamlanır.
Səbəbləri
Rabdomiolizin səbəbləri travmatik və qeyri-travmatik mənşəli ola bilər. Birincilərə kraş-sindrom, pozision işemiya sindromu, qıcolmalar, həddindən artıq fiziki fəallıq aiddir. Travma zamanı əzələlərin bilavasitə zədələnməsi baş verir. Qeyri-travmatik səbəblərə əzələ distrofiyaları, elektrolit pozğunluqları (hipokaliemiya), əzələlərin iltihabi xəstəlikləri (dermatomiozit, polimiozit) və müxtəlif sistem infeksiyaları (leqionellyoz, leptospiroz, qrip və s.) aiddir.
Əsas risk qrupları:
- patoloji piylənməsi olan xəstələr;
- daim qanda lipid səviyyəsini azaldan preparatlar qəbul edən xəstələr;
- əməliyyatdan sonrakı dövrdə olan xəstələr.
Uzunmüddətli sıxılma sindromu uçqunlar və şaxta travmaları nəticəsində yaranan yumşaq toxuma strukturlarının sıxılması ilə müşayiət olunan ağır travmalar sırasına aiddir.
Pozision işemiya sindromunda huşsuz vəziyyətdə olan xəstənin öz bədəninin ağırlığı altında əzələlərin sıxılması baş verir.
Fassial sahələr sindromu ekstremitin sümük-fassial sahələrindəki təzyiq ödem və ya qanaxma nəticəsində perfuziya təzyiqini keçdikdə yaranır və əzələlərin işemik nekrozuna gətirib çıxarır. Bu sindrom tipik olaraq baldır sınıqlarında inkişaf edir, həmçinin uzunmüddətli sıxılma sindromunu ağırlaşdıra bilər. Bu xəstələrdə qan dövranına mioqlobinin kütləvi daxil olması nəticəsində kəskin böyrək çatışmazlığının inkişaf riski mövcuddur.
Arterial jqut əzələlərin işemik zədələnməsinə səbəb ola bilər, bu zaman jqut çıxarıldıqdan sonra hipermioqlobinemiya və sistem pozğunluqları inkişaf edir. Jqut nə qədər uzun müddət qoyulmuş olarsa, mioqlobinemiya bir o qədər ifadəli olar.
Gips immobilizasiyası qanda mioqlobin səviyyəsinin, həmçinin kreatinfosfokinaza (KFK), laktatdehidrogenaza (LDH) fəallığının yüksəlməsinə səbəb olur. Çoxlu sayda dərman və zəhərlər metabolizmin genetik defektləri olduqda reallaşan miolitik fəallığa malikdir. Onlar tez-tez subklinik gedişə malikdir və xoşxassəli xarakter daşıyır. Kəskin alkoqol zəhərlənmələri rabdomioliz və mioqlobinemiya ilə müşayiət oluna bilər. Rabdomioliz idmançılarda həddindən artıq güclü fiziki yüklənməni ağırlaşdıra bilər.
Təsnifat
Etioloji baxımdan rabdomiolizin 2 növü fərqləndirilir:
- travmatik – daha çox rast gəlinən variant;
- qeyri-travmatik.
Klinik mənzərə
Rabdomiolizin klinik nəticələri yerli zədələnmələrin (məsələn, əzələ travması, əzələ ödemi, kompressiya) və çoxsaylı biokimyəvi toksinlərin, müxtəlif mediatorların, həmçinin hipoksiyanın sistemli təsirlərinin nəticəsidir.
Rabdomiolizin əsas simptomları sidiyin əhəmiyyətli dərəcədə tündləşməsi və əzələ ağrıları hesab olunur. Klinik mənzərə nekrozlaşmış əzələ toxumasının həcmindən asılıdır. Belə ki, zolaqlı əzələlərin minimal zədələnməsi simptomsuz gedişlə fərqlənir və yalnız laboratoriya göstəricilərindəki dəyişikliklərə görə diaqnostika edilir. Əzələ toxumasının əhəmiyyətli defektlərində tipik klinik simptomatika aşkar edilir: mialgiya, əzələ zəifliyi və ödemi. Əzələ ödeminin sürətlə güclənməsi zamanı arterial təzyiqin düşməsi, taxikardiya, xəstədə dəri örtüklərinin solğunluğu, ürəkbulanma və şüur pozğunluğu kimi əlamətlər müşahidə olunur. Zədələnmiş əzələ zonasında qan dövranının bərpası anında və elektrolit dissbalansının yaranması zamanı ürəkbulanma, qusma, ürək fəaliyyətinin ritmsizliyi kimi pozğunluqlar aşkar edilə bilər. Bundan başqa, xəstələrdə müxtəlif dərəcəli şüur pozğunluqları – artmış yuxululuqdan komaya qədər – müşahidə olunur.
Xəstələrdə sidiyin rəngi dəyişir, tünd rəng alır. Bu, sidikdə mioqlobinin toplanması nəticəsində baş verir. Kəskin böyrək çatışmazlığının inkişafı ilə diurezin azalması hətta sidiyin tam olmamasına qədər müşahidə olunur. Xəstələrdə ödemlər yaranır, arterial təzyiq yüksəlir, nəbz sürətlənir. Sonradan aritmiyanın proqressivləşməsi və ya ürək ritmi pozğunluqlarının yaranması qeyd olunur. Uremiya tənəffüsün sürətlənməsinə, ürəkbulanma və qusmanın artmasına səbəb olur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Rabdomiolizin spesifik diaqnostikası laboratoriya məlumatlarına əsaslanır (xüsusi biokimya analizləri aparılır):
- Miositlərin dağılmasını göstərən mioqlobin səviyyəsinin təyini.
Mioqlobin, yaxud əzələ hemoqlobini, hemoqlobindən 6 dəfə çox oksigenlə yaxınlığa malik tənəffüs piqmentidir. Onun əsas funksiyası oksigenlə birləşmə qabiliyyətindən asılı olan miositlərin tənəffüsünü təmin etməkdir. Hipermioqlobinemiya nə qədər ifadəli olarsa, əzələ dağılması bir o qədər ciddi olar.
- Kreatinfosfokinaza (KFK) səviyyəsinin təyini.
Mioqlobinlə yanaşı, KFK fermenti əzələ hüceyrəsinin komponenti və enerji mübadiləsinin əsas fermentlərindən biridir. Onunla yüksək enerjili kreatinfosfat birləşməsinin əmələ gəlməsi bağlıdır. Rabdomiolizdə onun skelet əzələlərindən azad olması baş verir və KFK, xüsusilə yüksəlmə əhəmiyyətli olduqda, bu zədələnmələrin spesifik markeri hesab olunur. KFK-nın fəallığı əzələ zədələnməsindən sonra ilk 12 saat ərzində tədricən artır, 1-3-cü gündə maksimuma çatır və 6-10 gün ərzində ilkin səviyyəyə qayıdır.
Xidmətlər
Müalicə
Klinik tövsiyələrə görə, əsas ilkin xəstəliyin və çoxüzvi çatışmazlığın uğurlu müalicəsidir.
Rabdomiolizin müalicəsinə ümumi və zərurət olduqda lokal müalicə vasitələri kompleksi daxildir. Ümumi müalicəyə əzələlərdə və böyrəklərdə perfuziyanı yaxşılaşdıran duz məhlulları ilə infuzion terapiya vasitəsilə hipovolemiyanın qarşısının alınması və müalicəsi daxildir.
Əsas terapevtik tədbirlər böyrək funksiyasının saxlanılmasına və qorunmasına yönəldilib. Bunun üçün adekvat diurez sürətinə nail olmaq üçün mümkün qədər tez başlanmalı olan (əzələ zədələnməsindən 6 saat ərzində) infuzion terapiya aparılır.
Terapiyanın digər ən vacib istiqaməti əzələ hüceyrələrinin parçalanma məhsullarının çıxarılmasıdır. Adekvat maye qəbulu və diurezin stimulyasiyası toksinlərin eliminasiyasını sürətləndirir.
Qandan mioqlobinin çıxarılmasının optimal üsulu hemofiltrasiya hesab olunur. Böyrək-əvəzedici terapiyanın tətbiqi aparılan infuzion terapiyaya refrakter olan kəskin böyrək çatışmazlığının inkişafı nəticəsində yaranan həyat üçün təhlükəli elektrolit pozğunluqlarında əsaslandırılır. Rabdomiolizli xəstə elektrolit pozğunluqlarının (hipo-, hiperkaliemiya, hiperfosfatemiya) korreksiyasını tələb edir.
Cərrahi müalicə
Lokal əzələ nekrozunda nekrektomiya aparılır. Əzələlərdə ifadəli ödem və sıxılma olduqda – fassiotomiya. Bu müdaxilələr endogen intoksikasiyanın dərəcəsini azaltmağa imkan verir və böyrək funksiyasının daha tez bərpasına kömək edir. Əməliyyatdan sonra toxuma defektləri əmələ gəlibsə, rekonstruktiv-plastik əməliyyatlar tövsiyə olunur.
Reabilitasiya
Xəstənin vəziyyəti sabitləşdirildikdən və böyrək funksiyası bərpa olunduqdan sonra kompleks reabilitasiya aparılır. O, orqan və sistemlərin vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir ki, buna müxtəlif üsullarla – fizioprosedurlar, dərman terapiyası, masaj, müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə nail olunur.
Profilaktika
Profilaktika əzələ zədələnməsinin vaxtında aşkarlanmasına və sonrakı müalicəyə yönəldilmişdir. Jqut qoyularkən icazə verilən müddətə riayət edilməlidir.
Yadda saxla!
Skelet əzələləri müəyyən dərəcədə bədən kütləsinin 40%-nə qədərini təşkil edən və müxtəlif patoloji vəziyyətlərin və xəstəliklərin patogenezində iştirak edən böyük, müstəqil orqan kimi nəzərdən keçirilə bilər. Buna görə də əzələ hüceyrələrinin dağılması zamanı orqanizmdə ciddi dəyişikliklər baş verir. Uğurlu müalicənin əsas şərti əzələnin dağılmasına səbəb olan amilin aradan qaldırılmasıdır. Əzələ zədələnmələrinin nəzərə alınması və müalicəsi xəstələr üçün proqnozu yaxşılaşdırmağa imkan verir. Patogenetik həlqələri kəsməyə imkan verən kompleks terapiya aparılır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
