Hər böyrəyin yuxarı qütbü üzərində yerləşən cüt endokrin vəz; kortizol, aldosteron, androgenlər, həmçinin adrenalin və noradrenalin hasil edir.
Sinonimlər: Böyrəküstü vəzilər
Böyrəküstü vəzilər qarın boşluğunun arxasında, böyrəklərin üstündə yerləşən iki kiçik vəzidir. Sağ vəz adətən üçbucaq, sol isə yarımay formasındadır. Kiçik ölçülərinə baxmayaraq, onlar təzyiqin, su-duz balansının, maddələr mübadiləsinin və orqanizmin stresə cavabının tənzimlənməsində iştirak edir.
Quruluşu və funksiyası
Hər böyrəküstü vəz mənşəyi və vəzifəsi fərqli olan iki qatdan ibarətdir.
- Qabıq qatı üç zonadan ibarətdir. Yumaqcıq zonası natrium və suyu saxlayan, kaliumu isə xaric edən aldosteron hasil edir. Dəstəli zona əsas stres hormonu olan kortizolu istehsal edir; o, qlükoza səviyyəsini artırır, immunitetə və damar tonusuna təsir göstərir. Torlu zona zəif androgenləri, məsələn DHEA-sulfatı sintez edir.
- Beyin qatı «vuruş və ya qaçış» reaksiyasını təmin edən adrenalin və noradrenalin ifraz edir: nəbz sürətlənir, təzyiq qalxır, enerji səfərbər olunur.
Qabıq qatının işini hipofiz adrenokortikotrop hormon (AKTH) vasitəsilə, aldosteron hasilatını isə böyrəklərin renin-angiotenzin sistemi və kalium səviyyəsi idarə edir.
Klinik əhəmiyyəti
Böyrəküstü vəzlərin funksiyası kortizol, AKTH, aldosteron və renin, metanefrinlər, DHEA-sulfat analizləri, həmçinin funksional sınaqlarla qiymətləndirilir. Vizuallaşdırma üçün KT və MRT tətbiq edilir; başqa səbəbdən edilmiş KT zamanı tez-tez təsadüfi törəmələr tapılır — onlar mütləq hormonal fəallığa görə yoxlanılmalıdır. Uzun müddət qəbul edilən qlükokortikoidlərin qəfil dayandırılması vəzin öz kortizol hasilatını zəiflədə bilər, ona görə belə dərmanlar həkimin sxemi ilə tədricən dayandırılır.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
- böyrəküstü vəz çatışmazlığı, o cümlədən Addison xəstəliyi;
- Kuşinq sindromu — kortizolun artıqlığı;
- birincili hiperaldosteronizm — ikincili arterial hipertenziya və hipokaliemiyanın tez-tez rast gəlinən səbəbi;
- feoxromositoma — təzyiq tutmaları ilə müşayiət olunan beyin qatı şişi;
- böyrəküstü vəz qabığının anadangəlmə disfunksiyası, adenomalar və nadir adrenokortikal xərçəng.
Böyrəküstü vəz xəstəliyi olan insanda qəfil güclü zəiflik, qusma, təzyiqin düşməsi və huşun qarışması təcili tibbi yardım (103) çağırmaq üçün səbəbdir.
Əlaqəli terminlər
- Böyrəküstü vəz çatışmazlığı
- Addison xəstəliyi
- Feoxromositoma
- Kuşinq sindromu
- Hiperaldosteronizm
- Böyrəküstü vəzin insidentaloması
- Kortizol
- Aldosteron
