Os

Dayaq-hərəkət sisteminin bərk canlı orqanı: bədənin karkasını yaradır, daxili orqanları qoruyur, kalsium ehtiyatı saxlayır və qan hüceyrələrinin yarandığı sümük iliyini daşıyır.

Sümük skeletin sadəcə «tikinti materialı» deyil, qan damarları, sinirləri olan və daim yenilənən canlı toxumadır. Yetkin insanda təxminən 206 sümük var. Onlar oynaqlar, bağlar və əzələlərlə birlikdə dayaq və hərəkəti təmin edir, beyni, ürəyi və ağciyərləri qoruyur, kalsium və fosfor mübadiləsində və qanyaratmada iştirak edir.

Quruluşu və funksiyası

Sümüyün üstü sümükətrafı qişa (periost) ilə örtülüdür. Bu sıx qişa damar və sinirlərlə zəngindir: zərbə zamanı məhz o ağrıyır və sınığın bitişməsi üçün hüceyrələr verir. Onun altında sıx (kortikal) maddə, içəridə isə nazik arakəsmələrdən ibarət süngəri maddə yerləşir. Boşluqlarda sümük iliyi olur: qırmızı ilik eritrositləri, leykositləri və trombositləri yaradır, sarı ilik əsasən yağdan ibarətdir.

Sümük toxuması elastiklik verən kollagen liflərindən və bərklik verən minerallardan (əsasən kalsium və fosfor birləşmələrindən) təşkil olunub. Osteoblast hüceyrələri yeni sümük qurur, osteoklastlar köhnəni sorur. Bu remodelləşmə prosesi ömür boyu davam edir və paratireoid hormon, vitamin D, kalsitonin, cinsi hormonlar və mexaniki yüklə tənzimlənir. Sümük kütləsi təxminən 25–30 yaşa qədər maksimuma çatır, sonra tədricən azalır.

Formasına görə borulu (bud, bazu), yastı (kəllə sümükləri, kürək, çanaq), qısa (bilək sümükləri) və qarışıq (fəqərələr) sümüklər ayırd edilir.

Klinik əhəmiyyəti

Sümüklərin vəziyyəti rentgenoqrafiya, kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiya, densitometriya (mineral sıxlığın ölçülməsi), həmçinin kalsium, fosfor, vitamin D, paratireoid hormon və qələvi fosfataza analizləri ilə qiymətləndirilir. Sümük sağlamlığı üçün kifayət qədər kalsium və zülal, vitamin D, skeletə yük düşən müntəzəm fiziki fəallıq, siqaretdən imtina və spirtli içkilərdə mötədillik vacibdir.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

travmalar — sınıqlar, çatlar, sümükətrafı qişanın əzilməsi;
mineralizasiya pozğunluqları — osteoporoz, osteopeniya, osteomalyasiya, uşaqlarda raxit;
infeksiyalar — osteomielit;
qan təchizatının pozulması — osteonekroz, uşaq və yeniyetmələrdə osteoxondropatiyalar;
şişlər — sümüyün birincili şişləri və digər şişlərin metastazları;
endokrin xəstəliklər — hiperparatireoz, sümük itkisini sürətləndirən qlükokortikoidlərin uzunmüddətli qəbulu.

Travma olmadan sümükdə davamlı, xüsusilə gecə və sakitlikdə baş verən ağrı həkim müayinəsi tələb edir.