Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır

Sümük densitometriyası müxtəlif vəziyyətlərdə təyin edilir, lakin xüsusi əhəmiyyəti osteoporozun inkişaf riski yüksək olan insanlar üçündür. Əsas göstərişlər:

• yaşa uyğun gəlməyən, minimal travma zamanı baş vermiş sınıqlar;
• təsdiqlənmiş osteoporoz diaqnozu və ya onun yaranma ehtimalının yüksək olması;
• kalsium mübadiləsinə və sümük toxumasının formalaşmasına təsir edən xroniki xəstəliklər (endokrin, revmatoloji, mədə-bağırsaq);
• bəzi dərman vasitələrinin, xüsusən qlükokortikosteroidlərin uzunmüddətli qəbulu;
• ailə anamnezinin ağır olması: nəsildə tez-tez sınıqlar və ya sümüklərin möhkəmliyinin azalması rast gəlinib;
• əlli yaşdan yuxarı qadınlar — onlarda cinsi hormonların səviyyəsinin təbii azalması sümük kütləsinin itirilməsinə gətirib çıxarır.

Qadınların əksəriyyətində menopauza təxminən 50–52 yaşda başlayır. Bu dövrdə sümük toxumasının «təmiri» üçün açar tənzimləyici olan estrogenlərin istehsalı kəskin azalır. Onların çatışmazlığında yeni sümüyün formalaşması ləngiyir, təbii sorulması isə güclənir; nəticədə mineral ehtiyat azalır və skeletin kövrəkliyi artır.

Erkən menopauzası olan qadınlara xüsusi diqqət yetirilir — onlarda menstruasiya 40 yaşadək dayanır. Klinik tövsiyələr bu qrupu osteoporoz üzrə yüksək risk kateqoriyasına aid edir. Menstruasiyanın kəsilməsindən sonrakı ilk illərdə aparılan rentgen-densitometriya (ən çox DEXA) sümüklərin mineral sıxlığının başlanğıc səviyyəsini qiymətləndirməyə, sınıq riskini hesablamağa və zərurət olduqda vaxtında profilaktikaya və ya müalicəyə başlamağa kömək edir.

Hazırlıq minimaldır: müayinədən bir gün əvvəl kalsium preparatları qəbul etməmək məsləhətdir, qalan hallarda adi həyat tərzini davam etdirmək olar.

Prosedur sadə və tez keçir: insan xüsusi çarpayıya uzanır, aparat tənzimlənir və rentgenoloji datçik sahələri — adətən onurğanı və ya bud nahiyəsini — ardıcıl «işıqlandıraraq» mineral sıxlıq haqqında məlumatları qeyd edir. Ultrasəs müayinəsində ölçmələr başqa cür aparılır: pəncə platformaya qoyulur, qısa ultrasəs impulsları sümüyün vəziyyətini qiymətləndirir, pasiyent isə adətən ayaq üstə dayanır. Müayinə ağrı vermir və anesteziya tələb etmir; standart rentgen-densitometriya təxminən 10–20 dəqiqə, ultrasəs isə cəmi bir neçə dəqiqə (adətən 5-ə qədər) çəkir. Çəkiliş zamanı tərpənməz qalmaq vacibdir — bu, alınan məlumatların dəqiqliyini artırır.

Densitometriya klinikada və ya tibb mərkəzində aparılır, nəticələri isə müayinə günü almaq olar. Vacib məqam: müayinə zamanı şüa yükü minimaldır, buna görə üsul təhlükəsiz sayılır və klinik vəziyyət tələb etdikdə həkimin təyinatı ilə təkrarlana bilər.

Densitometriyadan sonra pasiyent müayinənin rəsmi protokolunu alır. Orada sümüklərin mineral sıxlığı göstəriciləri və ölçmə zonalarının qrafik təsviri (məsələn, onurğanın və ya budun densitometriyası) əks olunur. Rəydə uyğunluq dərəcəsi göstərilir: norma, osteopeniya və ya osteoporoz. Belə sənəd həkimə sınıq riskini qiymətləndirməyə, profilaktikanı planlaşdırmağa və ya müalicə təyin etməyə imkan verir.

1. Hazırlıq. Metal əşyalar çıxarılır, lazım olduqda rahat geyim seçilir; həkim hamiləlik və əvvəlki müayinələr barədə soruşur.
2. Vəziyyətin alınması. Pasiyent xüsusi çarpayıya uzanır, ayaqlar ölçmə üçün düzgün vəziyyətdə yerləşdirilir.
3. Ölçmə. Datçik onurğa və bud nahiyəsi üzərində hərəkət edir; bu zaman tərpənməmək vacibdir.
4. Nəticənin hazırlanması. Proqram sümük sıxlığını hesablayır, həkim protokol tərtib edir.
5. Həkim izahı. Nəticələr şikayətlər və risk amilləri ilə birlikdə müzakirə olunur.

Densitometriyanın şərhində həkim iki əsas meyara — T-score və Z-score göstəricilərinə istinad edir.

T-score ölçülmüş sümük mineral sıxlığının təxminən 30 yaşlı sağlam insanın orta göstəricisindən nə qədər fərqləndiyini göstərir — bu yaşda sümük kütləsi maksimuma çatır. Məhz bu parametr Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının qəbul etdiyi təsnifatın əsasını təşkil edir:

• –1,0 və ondan yuxarı qiymət normal sıxlıq sayılır;
• –1,0 ilə –2,5 arasındakı diapazon osteopeniya, yəni möhkəmliyin ilkin azalması kimi şərh olunur;
• –2,5 və ondan aşağı göstərici mineral komponentin əhəmiyyətli itkisi ilə müşayiət olunan osteoporozdan xəbər verir.

Z-score isə T-score-dan fərqli olaraq konkret pasiyentin sümük sıxlığını onun yaşı, cinsi və bədən quruluşu üzrə orta göstəricilərlə müqayisə edir. Belə təhlil xüsusən uşaqlar, 50 yaşadək kişilər və menopauzadan əvvəlki qadınlar üçün vacibdir: sıxlığın azalmasının təbii yaş prosesi ilə bağlı olduğunu, yoxsa səbəb axtarışı və əlavə müayinə tələb edən patoloji kənaraçıxmaya işarə etdiyini müəyyən etməyə kömək edir.

Beləliklə, ÜST-ün təsnifatı əsasən T-score üzərində qurulur, Z-score isə göstəricilərin yaş normasına uyğunluğunu göstərərək köməkçi funksiya yerinə yetirir.

Densitometriya nəticələrinin şərhi həkimə sınıqların real riskini müəyyən etməyə və müalicə və ya profilaktikaya optimal yanaşma seçməyə kömək edir. Bu zaman təkcə rəqəmlər deyil, klinik xüsusiyyətlər də nəzərə alınır: yaş, xroniki xəstəliklər, həyat tərzi və keçirilmiş travmalar.

Densitometriya məlumatları çox vaxt beynəlxalq FRAX kalkulyatoruna inteqrasiya olunur — bu alət yaxın 10 il ərzində sınıq ehtimalını qiymətləndirmək üçün nəzərdə tutulub. Alqoritm müayinənin rəqəm nəticələrini klinik risk markerləri ilə birləşdirir. Nəzərə aldığı amillər:

• yaş, cins, boy və bədən kütləsi;
• əvvəllər keçirilmiş sınıqlar;
• yaxın qohumlarda osteoporozun olması;
• zərərli vərdişlər — siqaret və müntəzəm spirtli içki qəbulu;
• xroniki xəstəliklər və bəzi preparatların uzunmüddətli qəbulu (o cümlədən qlükokortikosteroidlər);
• rentgen (DEXA) densitometriyasında alınmış T-score — ultrasəs cihazları ilə alınan nəticələr FRAX hesablaması üçün istifadə edilmir.

Nəticədə FRAX riskin faiz qiymətini verir; bu, həkimə dərmansız tədbirlərin kifayət edib-etmədiyinə əsaslı qərar verməyə kömək edir.

FRAX kalkulyatorunun tətbiqi pasiyentin aparılma strategiyasını daha aydın qurmağa imkan verir və proqnozlaşdırılan sınıq ehtimalını bir neçə səviyyəyə ayırır:

• Aşağı ehtimal — burada əsas vurğu dərmansız tədbirlərə edilir: qida və ya əlavələr vasitəsilə kifayət qədər kalsium və D vitamini qəbulu, müntəzəm fiziki fəallıq, zərərli vərdişlərdən imtina.
• Aralıq risk — vəziyyət fərdi yanaşma tələb edir: həkim dinamik müşahidə ilə kifayətlənməyin, yoxsa erkən profilaktik terapiyaya başlamağın məqsədəuyğun olduğunu müəyyən edir.
• Yüksək sınıq təhlükəsi — burada dərman korreksiyasısız keçinmək mümkün deyil; pasiyentə sümük toxumasını möhkəmləndirən preparatlar seçilir və bu, həyat tərzinin dəyişməsi ilə tamamlanır.

Beləliklə, densitometriya məlumatlarının FRAX təhlili ilə birləşməsi sümüklərin möhkəmliyi və sınıqların real ehtimalı barədə kompleks təsəvvür verir. Bu, pozğunluqların başlanğıc mərhələlərini nəzərdən qaçırmamağa və vaxtında tədbir görməyə imkan yaradır.

Densitometriya təhlükəsiz diaqnostika üsuludur, lakin prosedurun rentgen variantı minimal şüa dozası ilə bağlıdır. Adətən bu təhlükə yaratmır, lakin hamilə qadınlara belə müayinə aparılmır.

Ultrasəs densitometriyasının əks göstərişi yoxdur, lakin o daha az dəqiqdir və əsasən skrininq kimi istifadə olunur. Rentgen densitometriyası onurğanın ifadəli deformasiyaları olan, metal implantları olan və ya cərrahi müdaxilə keçirmiş pasiyentlərdə qeyri-dəqiq ola bilər.

Bununla belə, insanların əksəriyyəti üçün prosedur təhlükəsizdir və faydası mümkün məhdudiyyətlərdən xeyli çoxdur.

Densitometriya sümüklərin mineral tərkibinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsinin müasir, yüksəkdəqiqlikli üsuludur; o, sümüklərin nazikləşməsini sınıqlar yaranmamışdan xeyli əvvəl aşkarlamağa imkan verir. Müntəzəm nəzarət xüsusən yaşlı insanlarda və xroniki xəstəlikləri olan pasiyentlərdə əsaslıdır, çünki onlarda sümük kütləsinin itkisi daha sürətli və nəzərəçarpmadan gedir. Erkən diaqnostika vaxtında zəruri tədbirlər görməyə imkan verir — bu isə ciddi ağırlaşma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və skeletin dayaq funksiyasını qoruyur.

Sümükləri möhkəmləndirmək üçün həkim müxtəlif yanaşmalar tövsiyə edə bilər. Mineral çatışmazlığını doldurmağa və mənimsənilməsini yaxşılaşdırmağa kömək edən kalsium və D vitamini preparatlarından istifadə olunur. Daha ifadəli pozğunluqlarda sümük toxumasının dağılmasını ləngidən dərmanlar və ya onun əmələ gəlməsini stimullaşdıran vasitələr təyin edilir. Bəzən hormonal preparatlar, həmçinin sınıq riskini azaltmağa və sümük sıxlığını optimal səviyyədə saxlamağa imkan verən müasir kombinə edilmiş sxemlər tətbiq olunur.

Densitometriya nəticəsindən asılı olmayaraq sümük sağlamlığına dəstək tədbirləri hər yaşda faydalıdır:

• kalsiumla zəngin qidalar: süd məhsulları, bəzi tərəvəzlər, balıq;
• D vitaminin kifayət qədər mənimsənilməsi: günəş şüası və lazım olduqda həkimin tövsiyəsi ilə;
• müntəzəm yük daşıyan fiziki fəallıq: gəzinti, mülayim güc məşqləri;
• siqaretdən və spirtli içkinin sui-istifadəsindən imtina;
• yıxılma riskini azaldan tədbirlər: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən döşəmə, rahat ayaqqabı;
• risk qrupunda olanlarda həkimin təyin etdiyi planlı müayinələr.

Sümük sıxlığının azalması çox vaxt əlamətsiz keçir. Aşağıdakı hallarda müayinə barədə həkimlə məsləhətləşmək məqsədəuyğundur: