Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» qadınlarda kişilərdən qat-qat tez-tez rast gəlinir. Məqalədə deformasiyanın nə üçün yarandığı və hansı korreksiya üsullarının mövcud olduğu izah edilir.
Ayağın baş barmağındakı «sümükciyin» deformasiyası qadınların ən çox rast gəldiyi problemlərdən biridir. Kişilərdə bu xəstəlik qadınlara nisbətən xeyli az rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur və qadınları zərif ayaqqabılardan imtina etməyə məcbur etmir, həm də ağrılara, iltihablara, irinləmələrə və döyənəklərə səbəb olur.
Ayaqdakı «çıxıntılar» pəncənin birinci barmağının yana meyl etməsi nəticəsində yaranan deformasiya şəklində özünü göstərir. Birinci barmaq kiçik barmaqlara doğru nə qədər çox meyl edirsə, deformasiya bir o qədər güclənir, «çıxıntılar» ağrılı olur və oynaqda hərəkət məhdudiyyəti getdikcə artır. Hallux valgus – birinci barmağın həm çölə, həm də içəri meyl etməsini əhatə edən termindir.
Deformasiya necə inkişaf edir
Pəncənin birinci daraq sümüyü ilə baş barmağın birinci falanqası arasındakı oynaq normada düz xətt üzrə yerləşir. Hallux valgus zamanı daraq sümüyü içəri, baş barmaq isə çölə, kiçik barmaqlara doğru meyl edir. Oynağın yan səthi irəli çıxır və ayaqqabı ilə sürtünməyə məruz qalır. Zamanla bu nahiyədə dərinin qalınlaşması, bursit adlanan iltihab və ağrı yaranır.
Deformasiya tədricən inkişaf edir və adətən bir neçə mərhələdə qiymətləndirilir. Mərhələ nə qədər erkəndirsə, konservativ üsulların köməyi bir o qədər çox olur.
| Mərhələ | Xarakteristikası | Taktika |
|---|---|---|
| Erkən | Barmağın yüngül meyli, ayaqqabıda zəif narahatlıq | Düzgün ayaqqabı, altlıq, məşqlər, müşahidə |
| Orta | Daha çox ifadə olunmuş meyl, bursit, döyənəklər, yeriyərkən ağrı | Konservativ müalicə, ortopedik vasitələr, cərrahi məsləhət |
| İfadəli | Barmaqların üst-üstə düşməsi, oynaq hərəkətinin məhdudlaşması, daimi ağrı | Çox vaxt cərrahi müdaxilə müzakirə olunur |
Ayaqda «çıxıntıların» yaranma səbəbləri
- Oynaq xəstəlikləri, müxtəlif artrozlar, ekzostozlar, bursit, yastıpəncəlik və bir çox başqa hallar pəncədəki sümükciyin böyüməsinə gətirib çıxara bilər;
- Genetika: bir çox hallarda bu xəstəlik irsi yolla ötürülür;
- Endokrin sistemin fəaliyyətinin pozulması;
- Dar və ya düzgün seçilməmiş ayaqqabı (bu risk qrupuna öz sağlamlığına laqeyd yanaşaraq hündürdaban ayaqqabılara üstünlük verən qadınlar daxildir);
- Pəncənin və ya baldırın müxtəlif travmaları, anadangəlmə qüsurlar, həmçinin çıxıqların və ya sınıqlardan sonra sümüklərin düzgün bitişməməsinin nəticələri;
- Bəzi fəaliyyət növləri (məsələn, balet) pəncənin ön hissəsinə artıq təzyiq göstərir və deformasiyanın yaranma ehtimalını artıra bilər.
Əlamətlər və nə zaman narahat olmaq lazımdır
Əvvəlcə insan yalnız zahiri dəyişikliyi və ya ayaqqabı geyinərkən narahatlığı qeyd edir. Sonra aşağıdakı şikayətlər yarana bilər:
- baş barmağın oynağı nahiyəsində çıxıntı və qızartı;
- yeriyərkən və ya uzun müddət ayaq üstə qalarkən ağrı;
- çıxıntı üzərində dərinin qalınlaşması, döyənək, bəzən iltihab və şişkinlik;
- birinci barmağın ikinci barmağın üstünə və ya altına keçməsi;
- oynaqda hərəkətin məhdudlaşması, pəncənin forması ilə bağlı çətinliklər;
- ayaqqabı seçməkdə çətinlik, dar ayaqqabıya sığmamaq.
Ağrı yalnız çıxıntı nahiyəsində deyil, pəncənin ön hissəsinin altında da ola bilər. Bunun səbəbi yükün düzgün paylanmamasıdır.
Müayinə üsulları
Ortoped həkim pəncəyə baxır, oynağın hərəkətini yoxlayır, yeriş xüsusiyyətlərini qiymətləndirir. Deformasiyanın dərəcəsini və müalicə taktikasını müəyyən etmək üçün əlavə müayinələr aparıla bilər:
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Ortopedik baxış | Barmağın meylini, oynağın hərəkətliliyini, dəridə dəyişiklikləri |
| Yükləmə ilə pəncənin rentgenoqrafiyası | Sümüklər arasındakı bucaqları və oynağın vəziyyətini |
| Plantoqrafiya və ya yeriş analizi | Pəncənin forması və yükün paylanmasını |
| Laborator və digər müayinələr (lazım olduqda) | Oynaq xəstəlikləri və yanaşı səbəbləri |
«Çıxıntıların» müalicəsində konservativ yanaşmalar
- Pəncədəki sümükciyin nahiyəsinə düşən təzyiqi azaltmaq üçün müxtəlif parçaların (məsələn, keçənin) qoyulması.
- Fizioterapevtik müalicə: lazer və ultrasəs xəstəliyin iltihabi və distrofik təzahürlərini aradan qaldırmaq məqsədilə tətbiq olunur.
- Ağrı mənbəyi olan bütün döyənəklər və dəri sürtülmələri mütləq müalicə olunmalıdır.
- Pəncənin birinci barmağının meyl etməsinin profilaktikası məqsədilə fizioloji, düzgün seçilmiş ayaqqabı geyinmək tövsiyə olunur.
- Əgər barmağın deformasiyası nəzərəçarpandırsa, ayaqqabının, xüsusən də burun hissəsinin yaxşı genişlənməsi vacibdir – bu, sümükciyə düşən təzyiqi azaltmağa imkan verir.
- Yeriyərkən və qaçarkən pəncəyə düşən yükü düzgün paylamağa kömək edən fərdi ortopedik altlıqların istifadəsi tövsiyə olunur.
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi və pəncə masajı hesabına hərəkət diapazonunu yaxşılaşdırmaq lazımdır.
Düzgün ayaqqabı və gündəlik tövsiyələr
Məsləhətdir
- geniş burunlu, yumşaq və əyilən altlıqlı ayaqqabı;
- aşağı və ya orta hündürlükdə, sabit daban;
- ayağın ölçüsünə və formasına uyğun ayaqqabı: axşam ölçüb almaq daha düzgündür;
- pəncə və baldır əzələləri üçün müntəzəm məşqlər;
- həkim məsləhəti ilə fərdi ortopedik altlıqlar.
Məsləhət deyil
- dar burunlu və hündürdaban ayaqqabıları gündəlik geyinmək;
- çıxıntını özbaşına yonmaq, kəsmək və ya sancmaq;
- ağrıya baxmayaraq uzun müddət ayaq üstündə qalmaq;
- ağrıkəsicilərlə ağrını susdurub müayinəyə getməməyi gecikdirmək.
Pəncə məşqləri barmaqları hərəkətdə saxlamağa, əzələ tonusunu qorumağa kömək edir, lakin mövcud deformasiyanı tam aradan qaldırmır. Məşq kompleksini ortoped və ya reabilitasiya mütəxəssisi seçir.
Cərrahi müalicə üsulları
Bu əməliyyatlar deformasiyadan xilas olmağa və oynağı qorumağa imkan verir. Yalnız «çıxıntını» yonmaq kifayət deyil, I daraq sümüyünün deformasiyasını aradan qaldırmaq və fraqmentləri xüsusi vint-sancaqlarla fiksasiya etmək lazımdır.
Pasiyentlər əməliyyatdan sonrakı gün xüsusi əməliyyatdansonrakı ayaqqabıda müstəqil yeriməyə başlayırlar. Əməliyyatdan sonra pasiyent stasionarda qısa müddət qalır. Bu müddət ərzində adekvat ağrıkəsmə, antibiotikoterapiya, sarğılar, müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioprosedurlar həyata keçirilir.
Əməliyyata hazırlıq və prosedur necə keçir
Cərrahi müdaxilə yalnız konservativ üsullar kifayət etmədikdə, ağrı və deformasiya gündəlik həyatı məhdudlaşdırdıqda müzakirə olunur. Əməliyyatın növü deformasiyanın dərəcəsinə görə seçilir. Prosedur adətən aşağıdakı ardıcıllıqla gedir:
- Müayinə və hazırlıq. Ortoped həkim rentgen şəkillərinə baxır, anesteziyaya hazırlıq müayinələri aparılır. Pasiyent qəbul etdiyi dərmanlar, allergiya və xroniki xəstəliklər barədə həkimə məlumat verir.
- Anesteziya. Əməliyyat nahiyəyə görə yerli, regionar və ya ümumi anesteziya altında aparıla bilər. Seçimi anestezioloq pasiyentlə birlikdə edir.
- Sümüyün düzəldilməsi. Cərrah birinci daraq sümüyünün deformasiyasını aradan qaldırır, lazım gəldikdə sümüyü kəsib yenidən düzgün vəziyyətə gətirir və fraqmentləri xüsusi vint və ya sancaqlarla bərkidir.
- Yumşaq toxumaların tarazlanması. Oynaq ətrafındakı bağlar və vətərlər uyğunlaşdırılır ki, barmaq düzgün vəziyyətdə qalsın.
- Sarğı və erkən aktivləşmə. Pəncə sarğı ilə fiksasiya olunur, pasiyentə xüsusi ayaqqabı verilir. Həkim hərəkət rejimini izah edir.
Əməliyyatın müddəti və uyğun üsul hər halda fərdi olaraq müəyyən edilir.
Nəticə və bərpa
Bərpa dövrü əməliyyatın növündən, sümüyün bitişmə sürətindən və pasiyentin həkim tövsiyələrinə əməl etməsindən asılıdır. Bərpanın ümumi gedişi aşağıdakı kimi ola bilər:
- İlk günlərAğrıkəsici müalicə, ayağın yuxarı vəziyyətdə saxlanması, sarğılar. Pasiyent həkimin icazəsi ilə xüsusi ayaqqabıda müstəqil yeriməyə başlaya bilər.
- İlk həftələrTikişlər çıxarılır, şişkinlik tədricən azalır. Yük rejimi həkimin göstərişinə əsasən genişləndirilir.
- Növbəti aylarFiziki müalicə, pəncə məşqləri və yük artımı. Rentgen nəzarəti ilə sümüyün bitişməsi qiymətləndirilir.
- Uzunmüddətli dövrRahat ayaqqabıya keçid və ortopedik altlıqlar. Şişkinlik bir müddət saxlanıla bilər, tam nəticəni qiymətləndirmək üçün vaxt tələb olunur.
Mümkün ağırlaşmalar
Cərrahi müdaxilə, hər hansı digər əməliyyat kimi, bəzi risklər daşıyır. Ağırlaşma ehtimalı pasiyentin vəziyyətindən və əməliyyatın növündən asılıdır:
- uzunmüddətli şişkinlik və ya ağrı;
- yara nahiyəsində infeksiya, tikişlərin yaxşı sağalmaması;
- sümüyün gec bitişməsi və ya düzgün bitişməməsi;
- barmağın yenidən meyl etməsi (residiv);
- barmaq hərəkətinin məhdudlaşması, bəzən nahiyədə keyimə;
- venalarda laxta yaranması: nadir, lakin ciddi ağırlaşma.
Ağırlaşma riskini azaltmaq üçün həkimin yük, sarğı və fiziki fəaliyyət barədə tövsiyələrinə dəqiq əməl etmək vacibdir.
Kimə uyğun deyil
Diqqət!
Cərrahi müalicə hər kəsə uyğun gəlmir. Kəskin iltihab, ayaqda dəri infeksiyası, qan dövranının ağır pozulması, nəzarətsiz şəkərli diabet və ağır ümumi xəstəliklər zamanı əməliyyat təxirə salınır və ya başqa üsul seçilir. Böyüməkdə olan yeniyetmələrdə də qərar xüsusi diqqətlə verilir. Yalnız estetik məqsədlə, ağrı və funksiya pozulması olmadıqda əməliyyat adətən tövsiyə edilmir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- baş barmağın oynağında ağrı gündəlik həyatı çətinləşdirirsə;
- çıxıntı üzərində qızartı, şişkinlik, hərarət və ya irinli ifrazat yaranıbsa;
- barmaqlar üst-üstə düşür, yeriş dəyişir;
- əməliyyatdan sonra ağrı güclənirsə, baldırda şişkinlik və qızartı yaranırsa, nəfəs darlığı olarsa, dərhal tibbi yardım alın;
- şəkərli diabeti olan şəxslərdə ayaqda hər hansı yara və ya qızartı olarsa.
Əlaqəli Xəstəliklər
Ayaq baş barmağının valqus deformasiyası (Hallux valgus)
Hallux valgus — ayağın birinci barmağının xaricə doğru deviasiyasıdır. Valqus deformasiyası ən çox rast gəlinənlərdən biridir.
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Tez-tez Verilən Suallar
Dərmanlar deformasiyanı aradan qaldırmır, yalnız ağrı və iltihabı azalda bilər. Konservativ tədbirlər prosesin sürətini azaltmağa kömək edir, düzəldici təsir isə cərrahi üsullara aiddir.
Çox hallarda pasiyent həkimin icazəsi ilə xüsusi ayaqqabıda qısa müddətdən sonra müstəqil yeriməyə başlayır. Dəqiq rejim əməliyyatın növündən asılıdır və həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Müdaxilə anesteziya altında aparılır. Əməliyyatdan sonra ağrıkəsici müalicə təyin olunur. Hisslərin şiddəti fərdidir.
Bəli, residiv mümkündür, xüsusən əməliyyatdan sonra dar ayaqqabı geyinildikdə və ya həkim tövsiyələrinə əməl olunmadıqda. Düzgün ayaqqabı və reabilitasiya riski azaldır.
Ortopedik altlıqlar yükü düzgün paylayır, ağrını azaldır və deformasiyanın inkişafını ləngidə bilər, lakin oynağın formasını tam düzəltmir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.