Dayaq-hərəkət aparatının travma və xəstəliklərinin müalicəsi son onilliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Məqalədə müasir üsulların nədən ibarət olduğu və onların nə verdiyi izah olunur.
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində xeyli irəliləyiş əldə edib. Yeni cərrahi üsullar, daha dəqiq diaqnostika və reabilitasiya yanaşmaları meydana çıxır. Buna baxmayaraq, pasiyentlər çox vaxt problemlərinin hansı həll variantlarının mövcud olduğunu bilmir və müalicə ənənəvi, həmişə effektiv olmayan üsullarla məhdudlaşır.
Halbuki müasir üsullardan düzgün göstərişlə istifadə həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra, bərpa dövrünü rahatlaşdıra və bir sıra ağırlaşmaların riskini azalda bilər. Bu yazıda travmatologiya-ortopediyada tətbiq olunan əsas yanaşmaları, onların nə zaman düşünülə biləcəyini və bərpa dövründə nəyə diqqət etmək lazım olduğunu izah edirik.
Qısa xülasə
Müalicə üsulu zədənin növünə, yaşa, ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və fəaliyyət səviyyəsinə görə fərdi seçilir. Heç bir üsul hamı üçün eyni nəticəni vəd etmir, qərarı travmatoloq-ortoped müayinədən sonra verir.
Travmatoloq-ortopedə nə vaxt müraciət etmək lazımdır
Dayaq-hərəkət sistemi ilə bağlı şikayətləri gözləmək çox vaxt vəziyyəti ağırlaşdırır. Aşağıdakı əlamətlər müayinə üçün əsas ola bilər:
- travmadan sonra güclü ağrı, şişkinlik, hərəkət məhdudluğu və ya görünən deformasiya;
- oynaqda ağrı, qıcırtı, “bloklanma” hissi və ya yeriş zamanı etibarsızlıq;
- yüklə artan və ya gecələr narahat edən sümük, oynaq ağrıları;
- yeriş pozğunluğu, ayaq və ya ayaqaltı deformasiyası;
- idman zədəsindən sonra uzun müddət keçməyən ağrı və ya zəiflik;
- əvvəl keçirilmiş sınıq və ya əməliyyatdan sonra qalan şikayətlər.
Travmadan sonra hərəkət edə bilməmək, ətrafın deformasiyası, uyuşma və ya rəngin dəyişməsi kimi əlamətlər olduqda gecikmədən təcili yardıma müraciət etmək lazımdır.
Sümük sınıqlarında osteosintez
Sınıq zamanı məqsəd sümük hissələrinin düzgün vəziyyətdə birləşməsini təmin etmək və ətrafın funksiyasını mümkün qədər bərpa etməkdir. Bəzi sınıqlar gips və ya ortez ilə müalicə olunur, bəziləri isə cərrahi sabitləşdirmə tələb edir.
Osteosintez dedikdə sümük fraqmentlərinin lövhə, vint, mismar və ya digər fiksatorlarla bərkidilməsi nəzərdə tutulur. Cərrahi sabitləşdirmə uyğun hallarda erkən hərəkətə başlamağa, özünəqulluq imkanının daha tez bərpasına və bəzi ağırlaşmaların riskinin azalmasına kömək edə bilər. Lakin üsul hər sınıq üçün uyğun deyil və nəticə sınığın növündən, sümük keyfiyyətindən, yaşdan və qulluq qaydalarına riayətdən asılıdır.
Əməliyyatdan sonra yük rejimi, hərəkətlərin həcmi və nəzarət şəkilləri həkim tərəfindən fərdi müəyyən edilir. Tövsiyələrə əməl etməmək fiksatorun sabitliyini pozub nəticəni pisləşdirə bilər.
Diqqət!
Sınıqdan sonra sümüyün birləşmə sürəti hər pasiyentdə fərqlidir. Yük vermə vaxtını özünüz müəyyən etməyin, bunu yalnız müalicə edən həkim şəkillərə və klinik vəziyyətə əsasən deyir.
Oynaqların endoprotezləşdirilməsi
Endoprotezləşdirmə ağır zədələnmiş oynağın süni implantla əvəz edilməsidir. Bud-çanaq, diz, çiyin və aşıq-baldır oynaqlarında tətbiq oluna bilər. Əsas göstəriş artroz və ya travmadan sonrakı dəyişikliklər nəticəsində oynağın funksiyasının itirilməsi və başqa üsulların kifayət etməməsidir.
Düzgün seçilmiş pasiyentlərdə əməliyyat ağrını azalda, hərəkət imkanını və müstəqilliyi yaxşılaşdıra bilər. Bu, xüsusilə hərəkəti məhdud olan və gündəlik işlərdə başqalarından asılı qalan yaşlı insanlar üçün vacibdir.
Lakin əməliyyatdan əvvəl ürək-damar sistemi, şəkər, sümük keyfiyyəti, infeksiya ocaqları və yanaşı xəstəliklər qiymətləndirilməlidir. Protezin ömrü və nəticə pasiyentin çəkisindən, fəallığından və reabilitasiyaya əməl etməsindən asılıdır, buna görə konkret müddət vəd olunmur.
Artroskopik diaqnostika və müalicə
Artroskopiya oynağa kiçik kəsiklər vasitəsilə nazik kamera və alətlər yeridilərək aparılan minimal invaziv üsuldur. Həkim oynaq daxilini ekranda görür və lazım gəldikdə müdaxilə edir.
Bu üsulla menisk zədələnmələri, bağ zədələri, qığırdaq problemləri və oynaq daxilində sərbəst fraqmentlər aşkarlana və müalicə oluna bilər. Müdaxilənin travmatizmi ənənəvi açıq əməliyyata nisbətən az ola bilər və bərpa çox vaxt daha rahat keçir.
Bununla belə, artroskopiya hər oynaq problemi üçün həll deyil. Bəzi vəziyyətlərdə konservativ müalicə, fizioterapiya və ya başqa növ əməliyyat daha uyğun olur.
Əzələlərin elektrik stimulyasiyası və funksional korreksiya
Əzələlərin elektrik stimulyasiyası bəzi pozulmuş hərəkət nümunələrinin korreksiyası üçün reabilitasiya proqramına əlavə edilə bilər. Bu üsul əzələ tonusunu və hərəkətin koordinasiyasını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər, lakin tək başına həll deyil.
Patoloji yeriş, ayaq deformasiyası və əzələ zəifliyi olan hallarda həkim stimulyasiyanı məşq, fizioterapiya və lazım gəldikdə ortopedik vasitələrlə birləşdirir. Uzun boruvari sümüklərin deformasiyası və ya ayaq pəncəsi pozğunluqları zamanı korreksiyaedici əməliyyatlar da nəzərdən keçirilə bilər.
Məqsəd ağrını azaltmaq, funksiyanı yaxşılaşdırmaq və oynaqlarda sonrakı yüklənməni azaltmaqdır. Nəticə səbəbdən, yaşdan və məşqlərə əməl etməkdən asılıdır.
Müalicə üsullarının müqayisəsi
Aşağıdakı cədvəl əsas üsulların nə üçün istifadə edildiyini ümumi şəkildə göstərir. Konkret seçimi həkim müayinədən sonra edir.
| Üsul | Nə üçün istifadə olunur | Diqqət tələb edən məqam |
|---|---|---|
| Gips / ortez | Sürüşməyən sınıqlar, bəzi bağ zədələri | Yük rejiminə və nəzarət şəkillərinə əməl |
| Osteosintez | Sürüşmüş və ya qeyri-sabit sınıqlar | Əməliyyatdan sonrakı yük məhdudiyyəti |
| Artroskopiya | Menisk, bağ və qığırdaq problemləri | Bərpa məşqləri və nəzarət |
| Endoprotezləşdirmə | Ağır artroz, travmadan sonrakı oynaq dağılması | Ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi |
| Reabilitasiya | Bütün hallarda bərpa dəstəyi kimi | Müntəzəmlik və fərdi proqram |
Müalicə yolu: addım-addım
Dayaq-hərəkət sistemi problemlərinin müalicəsi adətən ardıcıl mərhələlərdən keçir.
- Müayinə. Həkim şikayətləri dinləyir, vəziyyəti qiymətləndirir və lazım gələrsə rentgen, USM, KT və ya MRT təyin edir.
- Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi. Alınan nəticələr əsasında zədənin xarakteri və ağırlıq dərəcəsi müəyyən edilir.
- Müalicə planı. Konservativ və ya cərrahi variantlar pasiyentlə müzakirə olunur, üstünlük və risklər izah edilir.
- Müalicənin aparılması. Seçilmiş üsul tətbiq edilir, lazım gələrsə əməliyyata hazırlıq aparılır.
- Reabilitasiya. Məşqlər, fizioterapiya və yük rejimi mərhələli şəkildə genişləndirilir.
- Nəzarət. Planlı baxışlar vasitəsilə sağalma qiymətləndirilir və lazım gələrsə plan dəyişdirilir.
Diaqnostika üsulları
Düzgün diaqnoz müalicənin ən vacib mərhələsidir. Dayaq-hərəkət sistemi problemlərində həkim əvvəlcə şikayətləri dinləyir, ətrafın və oynağın hərəkətini, ağrılı nöqtələri, yeriş və duruşu qiymətləndirir.
Lazım gəldikdə aşağıdakı görüntüləmə üsullarından istifadə olunur: rentgen sümük sınıqlarını və oynaq dəyişikliklərini göstərir, ultrasəs yumşaq toxumaları və bağları qiymətləndirməyə kömək edir, kompüter tomoqrafiyası mürəkkəb sınıqların quruluşunu, maqnit-rezonans tomoqrafiyası isə qığırdaq, bağ, menisk və onurğa toxumalarını daha ətraflı göstərir. Laborator analizlər iltihab və ya əməliyyat öncəsi vəziyyəti qiymətləndirmək üçün təyin edilə bilər.
Hər pasiyentə bütün müayinələr lazım olmur. Həkim yalnız klinik vəziyyətə uyğun olanları seçir, bununla da lazımsız tədqiqatların qarşısı alınır.
Zədələrin qarşısını necə almaq olar
Bütün travmaların qarşısını almaq mümkün deyil, lakin bəzi sadə qaydalar riski azalda bilər. Fiziki məşqdən əvvəl qızınmaq, yükü tədricən artırmaq, uyğun ayaqqabı seçmək və məşqdən sonra dartınma etmək idman zədələrinin riskini azalda bilər.
Yaşlı insanlarda yıxılmanın qarşısını almaq üçün evdə sürüşkən döşəmələrdən və bükülmüş xalçalardan qaçmaq, kifayət qədər işıqlandırma təmin etmək və tarazlığı gücləndirən məşqləri həkimlə razılaşdırmaq faydalıdır. Sümüklərin möhkəmliyini qorumaq üçün balanslı qidalanma və həkimin məsləhət gördüyü hallarda sümük sıxlığının yoxlanması da rol oynaya bilər.
Bədən çəkisini nəzarətdə saxlamaq diz və omba oynaqlarına düşən yükü azaldır. Müntəzəm, mülayim fiziki fəallıq oynaqların hərəkətliliyini və əzələ gücünü saxlayır.
Reabilitasiya və bərpa dövrü
Əməliyyatdan və ya travmadan sonra bərpa müalicənin ayrılmaz hissəsidir. Düzgün reabilitasiya oynaq hərəkətliliyini, əzələ gücünü və tarazlığı bərpa etməyə kömək edir. Bərpa proqramı əməliyyatın növündən, yaşdan və ümumi vəziyyətdən asılı olaraq fərdi tərtib edilir.
Bu dövrdə ağrıya məhəl qoymamaq da, həddindən artıq yüklənmək də ziyanlıdır. Həkim və reabilitoloq tövsiyə etdiyi məşqləri yalnız göstərilən qaydada yerinə yetirin. Qeyri-adi şişkinlik, hərarət, yara nahiyəsində qızartı və ifrazat, ayaqda uyuşma və ya güclənən ağrı olduqda gecikmədən həkimə müraciət edin.
Həkim məsləhəti
Müalicəyə başlamazdan əvvəl bütün xroniki xəstəliklərinizi, qəbul etdiyiniz dərmanları və allergiyalarınızı həkimə bildirin. Müdaxilə seçimi və vaxtı barədə suallarınızı verməkdən çəkinməyin. Ağrıkəsici və ya digər preparatları özbaşına qəbul etməyin.
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Bir çox sınıq gips və ya ortez ilə müalicə olunur. Əməliyyat sınıq sürüşmüş, qeyri-sabit olduqda və ya oynağa təsir etdikdə düşünülür. Qərarı müayinədən sonra həkim verir.
Xeyr. Üsul menisk, bağ və qığırdaq zədələri kimi müəyyən hallarda effektivdir. Bəzi vəziyyətlərdə fizioterapiya və ya başqa müalicə daha uyğun ola bilər.
Xeyr. Protez ağır oynaq zədələnməsi və digər üsulların kifayət etmədiyi hallarda nəzərdən keçirilir. Ümumi sağlamlıq vəziyyəti də qiymətləndirilir.
Müddət zədənin növündən, yaşdan, əməliyyatdan və reabilitasiyaya əməl etməkdən asılıdır. Dəqiq müddəti müalicə edən həkim fərdi izah edir.
Zədənin növünə görə rentgen, USM, KT və ya MRT, bəzən laborator analizlər təyin edilə bilər. Hansı müayinənin lazım olduğunu həkim müəyyən edir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.