Axilles vətərinin qırılması

Axilles vətərinin qırılmaları ən çox idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.) gərgin məşqlər və ya idman yarışları zamanı baş verir. Yaranma mexanizminə görə mütəxəssislər açıq və qapalı zədələri fərqləndirirlər.

Açıq qırılmalar təsadüfi zərbə zamanı, məsələn, topuğa zərbə nəticəsində, dərinin də zədələnməsi ilə baş verir. Belə yara çox vaxt qanayır və gözlə görünür. Qapalı və ya dərialtı qırılmalar isə pəncəyə və baldıra həddindən artıq yük düşdükdə, bir qayda olaraq, tullanan idmançının təkan verməsi və uğursuz yerə enməsi anında baş verir. Oyun və ya məşq zamanı qəfil, kəskin hərəkətlər vətərin güclü dartılmasına gətirib çıxara bilər.

Qırılmanın növündən asılı olmayaraq, bu zədə həmişə baldırın aşağı hissəsində kəskin ağrı və ətrafın ödemi ilə müşayiət olunur. Zərərçəkmiş ilk vaxtlar fiziki narahatlıq səbəbindən normal hərəkət edə bilmir.

İdmanla bağlı zədələrdən başqa, bəzi insanlarda spontan, yəni heç bir güclü zərbə olmadan vətər qırılmaları da baş verə bilər. Bunun əsas səbəbi vətər toxumasının yaşla möhkəmliyini və elastikliyini itirməsidir. Orqanizmdə kollagen zülalının çatışmazlığı vətəri zəiflədir, bu halda istənilən qeyri-iradi hərəkət vətər liflərinin qırılması üçün kifayət edir.

• uzun müddət davam edən vətər iltihabı (tendinit) və mikrotravmalar;
• bəzi dərmanların, məsələn, antibiotiklərin və kortikosteroidlərin uzun və nəzarətsiz qəbulu;
• revmatik, metabolik xəstəliklər, böyrək xəstəlikləri, şəkərli diabet;
• artıq çəki və qeyri-bərabər fiziki yük, nadir məşq edən insanlarda qəfil yük;
• yaşlılıq və əzələ-vətər sisteminin zəifləməsi.

Dərmanların yan təsir mexanizmi əzələ toxumalarında, o cümlədən vətərdə kollagen və elastin ehtiyatlarının azalması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən həkim təyinatı olmadan dərman qəbul etmək və dozanı artırmaq olmaz.

Axilles vətəri qırıldıqda xarakterik əlamətlər yaranır. Bəzən pasiyent arxadan zərbə və ya «çırtma» səsi eşitdiyini deyir.

• baldırın aşağı hissəsində və daban nahiyəsində kəskin ağrı;
• qırılma anında çırtma və ya partlayış səsi;
• topuq nahiyəsində şişkinlik, göyərmə, hematoma;
• ayaq barmaqlarının ucunda dayanmağın mümkünsüzlüyü;
• vətərin üzərindən əl ilə yoxlandıqda boşluğun (çökəkliyin) hiss olunması;
• ayaq pəncəsini aşağı basmaqda çətinlik, yerimədə lənglik.

Bu əlamətlər olduqda ayağa yük vermək olmaz. Ayağı hərəkətsiz vəziyyətə gətirib travmatoloqa müraciət etmək lazımdır.

Axilles vətərinin qırılması qabarıq simptomlarla seçilir, ona görə travmatoloq həkim çox vaxt klinik müayinə ilə diaqnoz qoya bilir. Lakin bağların dərialtı qırılması halında bəzən əlavə diaqnostika təyin edilir.

1. Klinik müayinə. Həkim baldırı və topuğu yoxlayır, vətərdə çökəklik olub-olmadığını qiymətləndirir. Baldırın sıxılması (Tompson) sınağında pəncənin hərəkəti yoxlanılır.
2. Ultrasəs müayinəsi. Vətərin zədələnmə dərəcəsini və qırılma yerini göstərir.
3. Maqnit-rezonans tomoqrafiya. Mənşəyi dəqiqləşdirilməmiş zədələrdə və planlı əməliyyatdan əvvəl informativ üsuldur.
4. Rentgen. Sümük zədələnməsini istisna etmək üçün lazım ola bilər.

Müalicə üsullarına konservativ terapiya (gips və ya ortez qoyulması) və cərrahi müdaxilə daxildir. Hansı variantın uyğun olduğuna ortoped ilkin müayinə və diaqnostikadan sonra qərar verir.

Konservativ və cərrahi müalicənin seçimi pasiyentin yaşından, fiziki fəallığından, ümumi vəziyyətindən və zədənin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Aşağıdakı cədvəl ümumi fərqləri göstərir.

Bu gün bir çox mütəxəssis müasir cərrahi üsullara üstünlük verir. Onların konservativ müalicədən əsas fərqi təkrar qırılmaların azlığı və daha qısa bərpa dövrüdür. Lakin yekun qərar həmişə fərdi verilir.

Cərrahi müalicə adətən epidural və ya spinal, bəzən lokal anesteziya altında aparılır. Əməliyyatın ümumi gedişi aşağıdakı kimidir:

1. Hazırlıq. Pasiyent müayinə olunur, anesteziya növü razılaşdırılır, əməliyyat sahəsi hazırlanır.
2. Vətərə çıxış. Kiçik kəsik edilir və qırılmış vətər uçları aşkar olunur. Mini-invaziv üsullarla kiçik kəsiklərdən də istifadə oluna bilər.
3. Vətərin tikilməsi. Vətər uçları xüsusi tikiş materialı ilə birləşdirilir.
4. Yaranın bağlanması. Yara qatlarla tikilir və steril sarğı qoyulur.
5. İmmobilizasiya. Ayaq ortez və ya gips ilə müəyyən vəziyyətdə sabitləşdirilir.

Bərpa uzun və mərhələli prosesdir. Müddət müalicə üsulundan, yaşdan və fiziki hazırlıqdan asılıdır. Mərhələləri həkim və reabilitoloq müəyyən edir.

• İlk həftələrAyaq ortez və ya gips ilə qorunur, yükləmə məhdud və ya yoxdur. Ağrı və şişkinliyə nəzarət edilir.
• Növbəti həftələrOrtez vəziyyəti mərhələli dəyişir, yüngül hərəkətlər və tədricən yükləmə başlanır.
• Bir neçə ayFizioterapiya, əzələ gücləndirmə və hərəkət dairəsinin bərpası məşqləri aparılır.
• İdmana qayıdışYalnız həkimin icazəsi ilə, vətər kifayət qədər möhkəmləndikdə mümkündür.

Reabilitasiya proqramına əməl etmək, tələsməmək təkrar qırılmanın qarşısını almaq üçün vacibdir.

Axilles vətərini qorumaq üçün aşağıdakı qaydalar kömək edir:

• məşqdən əvvəl qızınma və dartılma hərəkətləri edin;
• yükü tədricən artırın, uzun fasilədən sonra qəfil intensiv məşqdən çəkinin;
• idman üçün düzgün ayaqqabı seçin;
• baldır və topuq əzələlərini müntəzəm möhkəmləndirin;
• topuqda ağrı və tendinit əlamətlərini ignor etməyin;
• artıq çəkini normallaşdırın;
• dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin.

Axilles vətərinin qırılması şübhəsində vaxt itirmədən ilk yardım göstərmək lazımdır. Düzgün hərəkətlər əlavə zədənin qarşısını alır və həkim müayinəsinə hazırlıq görür.

1. İstirahət. Ayağa yük verməyin, pasiyenti rahat vəziyyətdə oturdun və ya uzandırın.
2. Soyuq tətbiqi. Şişkinliyi azaltmaq üçün topuq nahiyəsinə dəri ilə birbaşa təmasda olmayan soyuq kompres qoyun.
3. Ayağın qaldırılması. Ayağı ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlayın.
4. Sabitləşdirmə. Pəncəni yüngül aşağı vəziyyətdə sabitləşdirin, sıx sarğı ilə qan dövranını pozmayın.
5. Müraciət. Mümkün qədər tez travmatoloqa və ya təcili yardıma müraciət edin.

Masaj etmək, isti tətbiq etmək və ya zədələnmiş ayaqla yeriməyə çalışmaq olmaz. Ağrıkəsici dərmanları yalnız həkim tövsiyəsi ilə qəbul edin.