Piylənmə öncəsi vəziyyət

«Piylənmə öncəsi vəziyyət» termininin özü tibbi ədəbiyyatda nisbətən yenidir, halbuki artıq bədən kütləsi problemi insanlara qədim zamanlardan məlumdur. Hələ antik dövrdə həkimlər artıq çəki ilə müxtəlif xəstəliklər arasındakı əlaqəni müşahidə edirdilər. Elmi əsaslandırma daha sonra — XIX–XX əsrlərdə, bədən kütləsinin və onun sağlamlığa təsirinin qiymətləndirilməsi üsulları işlənib hazırlanmağa başlayanda meydana gəldi.

1832-ci ildə belçikalı alim Adolf Ketle boy və çəkini müqayisə etmək üçün sonradan bədən kütləsi indeksi (BKİ) kimi tanınan göstəricini təklif etdi. Zaman keçdikcə BKİ artıq bədən kütləsinin və piylənmənin diaqnostikasının əsas alətlərindən birinə çevrildi. XX əsrin sonunda isə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) 25–29,9 kq/m² aralığındakı vəziyyət üçün «piylənmə öncəsi vəziyyət» BKİ terminini rəsmən təsbit etdi.

1997-ci ildə ÜST təsnifat dərc etdi və orada piylənmə öncəsi vəziyyət tibb ictimaiyyətinin diqqət yetirməli olduğu ayrıca kateqoriya kimi seçildi. Səbəb praktik idi: bədən kütləsinin mülayim artıqlığının belə ürək-damar xəstəlikləri, Ⅱ tip diabet və digər metabolik pozğunluqların riskini artırdığına dair məlumatlar toplanmışdı.

Müasir qidalanma və endokrinologiya mütəxəssisləri vurğulayır: bu, sadəcə norma ilə piylənmə arasındakı «aralıq pillə» deyil, profilaktika və lazım gəldikdə müalicə tədbirləri tələb edən vəziyyətdir.

Piylənmə öncəsi vəziyyəti ciddi şəkildə «növlərə» adətən bölmürlər, lakin praktikada həkimlər müxtəlif variantları ayırırlar — belə olduqda riskləri qiymətləndirmək və müşahidə taktikasını seçmək daha asandır.

1. Abdominal tipli piylənmə öncəsi vəziyyət. Artıq çəki əsasən qarın nahiyəsində toplanır. Bu daha təhlükəli variant sayılır, çünki daxili orqanların ətrafındakı visseral piy maddələr mübadiləsinə fəal təsir göstərir və diabet, ateroskleroz, ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır. Ölçü meyarı bel dairəsidir: qadınlarda 80 sm-dən, kişilərdə 94 sm-dən çox.
2. Ginoid tipli piylənmə öncəsi vəziyyət. Çəki daha çox bud və sağrı nahiyəsində paylanır. Metabolik pozğunluqlar baxımından bu variant adətən daha az risklidir, lakin o da diqqət tələb edir: oynaqlara yük yarada və venaların vəziyyətini pisləşdirə bilər.
3. Qadınlarda piylənmə öncəsi vəziyyət. Qadınlar hormonal xüsusiyyətlərə görə bununla daha tez-tez üzləşirlər — məsələn, hamiləlik dövründə, menopauza zamanı və ya yumurtalıqların polikistozunda. Qadınlarda piylənmə öncəsi vəziyyət çox vaxt menstrual siklin pozulması, sonsuzluq, androgenlərin səviyyəsinin artması ilə müşayiət olunur.
4. Kişilərdə piylənmə öncəsi vəziyyət. Kişilərdə daha çox abdominal tipə rast gəlinir, bu isə kişi cinsi hormonlarının təsiri altında piyin paylanma xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bu, metabolik sindrom, arterial hipertenziya və ürəyin işemik xəstəliyi riskini artırır.

Bundan əlavə, piylənmə öncəsi vəziyyət ilkin (daha çox həddindən artıq yemək və az fiziki aktivliklə bağlıdır) və ikincili — endokrin xəstəliklərlə, məsələn hipotireoz, İsenko-Kuşinq sindromu, insulinoma ilə şərtlənən olur. İkinci halda mütləq əsas xəstəlik müalicə olunur.

Piylənmə öncəsi vəziyyət adətən bir səbəbdən deyil, irsi xüsusiyyətlərin, vərdişlərin və xarici amillərin birləşməsindən yaranır. Əsas səbəblər:

• Balanslaşdırılmamış qidalanma. Kalorilərin artıqlığı, çoxlu yağlı qida və sürətli karbohidratlar, tərəvəz, meyvə və lifin çatışmazlığı fonunda çəki artımının tez-tez rast gəlinən əsasıdır. Həddindən artıq yemək, gec axşam yemək vərdişi, fast-fud və şirin içkilər də rol oynayır.
• Azhərəkətli həyat tərzi. Hipodinamiya zamanı enerji sərfi azalır və piy nisbətən mülayim rasionda belə toplanır.
• Genetik meyllilik. Yaxın qohumlarda artıq bədən çəkisi və ya piylənmə olubsa, risk nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir.
• Hormonal pozğunluqlar. İnsulin, leptin, qrelin, kortizol və cinsi hormonların disbalansı iştahaya və maddələr mübadiləsinə təsir edə bilər. Məsələn, insulinrezistentlik piyin toplanmasına, xüsusən qarın nahiyəsində, şərait yaradır.
• Stress və psixoloji səbəblər. Xroniki stress çox vaxt həddindən artıq yeməyə, xüsusən «kalorili» qidaya gətirib çıxarır.
• Yuxu çatışmazlığı. Daimi yuxusuzluq iştahanın hormonal tənzimlənməsini pozur və çəki artımına şərait yaradır. 6–7 saatdan az yatan insanlar bu vəziyyətlə daha tez-tez üzləşir.
• Yaş dəyişiklikləri. Yaşla metabolizm ləngiyir, əzələ azalır, piy toxumasının payı isə artır. Buna görə 40 yaşdan sonra risk yüksəlir.
• Bəzi dərmanların qəbulu. Ayrı-ayrı preparatlar (məsələn, qlükokortikosteroidlər, antidepressantlar, antipsixotiklər) bədən kütləsinin artmasına şərait yarada bilər.

Səbəbləri anlamaq profilaktika və müalicənin daha işlək strategiyasını qurmağa kömək edir — vurğu həqiqətən dəyişdirilə bilənlərin üzərinə düşür.

Piylənmə öncəsi vəziyyət çox vaxt, xüsusən başlanğıcda, demək olar ki, simptomsuz keçir. Bir çox adam özünü «artıq çəkili» saymır, çünki zahiri dəyişikliklər cüzi ola bilər. Lakin özünə diqqətlə yanaşdıqda aşağıdakı əlamətləri görmək mümkündür:

• Belin yoğunlaşması. Ümumi çəki «normal» görünsə belə, bel dairəsinin artması abdominal piylənmə öncəsi vəziyyətə işarə edə bilər.
• Yüklənmə zamanı təngnəfəslik. Pilləkənlə qalxmaq, sürətlə yerimək və ya adi məşqləri etmək çətinləşə bilər.
• Tez yorulma. Yorğunluq, zəiflik, iş qabiliyyətinin azalması çox vaxt maddələr mübadiləsindəki dəyişikliklər və ürək-damarlara düşən əlavə yüklə bağlı olur.
• Tərləmə. Piy toxumasının artması istilik tənzimləməsini poza bilər, buna görə də tərləmə güclənir.
• Oynaqlarda ağrı. Artıq çəki dizlərə, bud-çanaq oynaqlarına və onurğaya düşən yükü artırır.
• Yuxu pozğunluqları. Bəzən xoruldama və apnoe epizodları yaranır, bu isə gündüz yuxululuğa və diqqətin cəmlənməsi ilə bağlı problemlərə gətirib çıxarır.
• Dəri dəyişiklikləri. Ştrixlər, sellülit, dərinin quruluğunun artması və ya əksinə yağlılığı dolayı əlamətlər ola bilər.

Bu simptomlar ciddi şəkildə spesifik deyil və başqa vəziyyətlərdə də rast gəlinə bilər. Lakin onlar təkrarlanırsa və bədən kütləsinin artması ilə üst-üstə düşürsə, BKİ-ni qiymətləndirmək və fərdi korreksiya sxemi seçmək üçün həkimə müraciət etmək daha yaxşıdır.

Piylənmə öncəsi vəziyyətin diaqnostikası adətən BKİ-nin hesablanması ilə başlayır, lakin riskləri qiymətləndirmək üçün çox vaxt bel ölçüsü və digər göstəricilər də əlavə olunur: belin bud dairəsinə nisbəti, piy toxumasının faizi. Belə diaqnostika yalnız piylənmə öncəsi vəziyyəti təsdiqləməyə deyil, həm də onun sağlamlığa nə dərəcədə təsir etdiyini və bundan sonra necə hərəkət etməyin daha yaxşı olduğunu anlamağa imkan verir.

Əsas üsullar:

1. BKİ-nin hesablanması Düstur standartdır: çəki (kq) / (boy (m))². 25–29,9 kq/m² aralığı piylənmə öncəsi vəziyyətə uyğun gəlir. Məsələn, boy 170 sm və çəki 72 kq olduqda BKİ 24,9 kq/m² olacaq — normanın yuxarı həddi. 75 kq olduqda isə BKİ artıq təxminən 26 kq/m²-dir, yəni piylənmə öncəsi vəziyyət.
2. Bel dairəsinin ölçülməsi Bu, piyin hansı paylanma tipinin üstünlük təşkil etdiyini anlamağa kömək edir. Qadınlarda 80 sm-dən, kişilərdə 94 sm-dən çox göstərici daha yüksək metabolik risklə bağlı olan abdominal piylənmə öncəsi vəziyyətin əlamətidir.
3. Belin bud dairəsinə nisbəti Qadınlarda 0,85-dən, kişilərdə 0,9-dan böyük göstərici daha çox piyin abdominal paylanmasından xəbər verir.
4. Bədən tərkibinin analizi Bioimpedans və digər üsullar piy və əzələ toxumasının faizini qiymətləndirməyə imkan verir, bu da diaqnostikanı daha dəqiq edir.
5. Laborator müayinələr Qlükoza, xolesterin, triqliseridlər, qalxanabənzər vəzi hormonları və cinsi hormonlara dair analizlər müşayiətedici metabolik pozğunluqları aşkarlamağa kömək edir.
6. Həyat tərzinin və qidalanmanın qiymətləndirilməsi Həkim vərdişləri, fiziki aktivliyin səviyyəsini, zərərli amilləri dəqiqləşdirir — real olaraq təsir göstərmək mümkün olanı tapmaq üçün.

Aşağıdakı cədvəl əsas üsulları və onların nəyi göstərdiyini qısaca müqayisə edir:

Piylənmə öncəsi vəziyyət «hərəkətdə» olan vəziyyətdir: düzgün yanaşmada azala bilər, diqqətsiz qaldıqda isə tədricən piylənməyə keçir. Korreksiya olunmadıqda metabolik və ürək-damar problemlərinin riski artır.

Bu mərhələdə orqanizmdə çox vaxt aşağıdakı dəyişikliklər formalaşmağa başlayır:

1. Karbohidrat mübadiləsinin pozulması. Piy toxumasının artması insulinrezistentliyə — hüceyrələrin insulinə həssaslığının azalmasına şərait yaradır. Nəticədə qlükoza səviyyəsi qalxır və 2-ci tip diabet riski artır.
2. Dislipidemiya. Lipid profili dəyişir: triqliseridlər və ADLP («pis» xolesterin) daha tez-tez yüksəlir, YSLP («yaxşı») isə azalır. Bu, aterosklerozun və ürək xəstəliklərinin inkişafını sürətləndirir.
3. Arterial təzyiqin yüksəlməsi. Artıq bədən kütləsi damarlara və ürəyə yükü artırır, bu isə hipertenziyanın inkişafına və nəticədə infarkt və insult riskinin yüksəlməsinə şərait yaradır.
4. İltihabi proseslər. Xüsusən visseral piy xroniki iltihabı saxlayan maddələr ifraz edir. Bu, bir sıra xəstəliklərin, o cümlədən onkoloji proseslərin riskinin artması ilə əlaqələndirilir.
5. Qaraciyər funksiyasının pozulması. Çox vaxt qaraciyərin piy distrofiyası (steatoz) yaranır; o, zamanla steatohepatitə, fibroza və sirroza qədər irəliləyə bilər.
6. Dayaq-hərəkət aparatı ilə bağlı problemlər. Artıq çəki oynaqları və onurğanı həddindən artıq yükləyir, bu isə osteoartrozun, onurğaarası disk yırtıqlarının, düz pəncəliliyin riskini artırır.
7. Hormonal pozğunluqlar. Cinsi hormonların disbalansı mümkündür: qadınlarda siklin pozulması, sonsuzluq, yumurtalıqların polikistozu; kişilərdə testosteronun azalması və erektil disfunksiya.

Tədbir görülməzsə, piylənmə öncəsi vəziyyət tədricən piylənməyə keçir, ağır xroniki xəstəliklərin riski isə xeyli yüksəlir.

Piylənmə öncəsi vəziyyət formal olaraq xəstəlik sayılmasa da, əlilliyə gətirib çıxara və ömrü qısalda bilən ağırlaşmaların ehtimalını nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır. Əsasları:

• 2-ci tip şəkərli diabet. İnsulinrezistentlik və diabet riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
• Ürək-damar xəstəlikləri. Hipertenziya, işemik ürək xəstəliyi, infarkt, insult və ürək çatışmazlığı riskləri yüksəlir. Məhz bu xəstəliklər çox vaxt əsas ölüm səbəbinə çevrilir.
• Metabolik sindrom. Abdominal piylənmə, hipertenziya, dislipidemiya və insulinrezistentliyin birləşməsi.
• Qaraciyər xəstəlikləri. Steatoz steatohepatitə, fibroza və sirroza keçə bilər.
• Dayaq-hərəkət aparatının xəstəlikləri. Osteoartroz, onurğaarası yırtıqlar, düz pəncəlilik çox vaxt xroniki ağrı və hərəkət məhdudiyyəti ilə müşayiət olunur.
• Reproduktiv funksiyanın pozulması. Qadınlarda siklin pozulması, polikistoz, sonsuzluq; kişilərdə testosteronun azalması, erektil disfunksiya, sperma keyfiyyətinin pisləşməsi.
• Psixoloji problemlər. Tez-tez həyəcan, depressiya, aşağı özünüqiymətləndirmə rast gəlinir — bu isə çəkinin azaldılmasına mane ola bilər.
• Onkoloji xəstəliklər. Bəzi xərçəng növlərinin riski artır (məsələn, süd vəzisi, yoğun bağırsaq, endometri, prostat vəzi xərçəngi).
• Yuxu pozğunluqları. Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu mümkündür; o, gündüz yuxululuğunu artırır və ürək-damar risklərini əlavə olaraq yüksəldir.
• Ömür müddətinin qısalması. Piylənmə öncəsi vəziyyət, xüsusən müalicəsiz qaldıqda, ömür müddətinin bir neçə il qısalmasına səbəb ola bilər.

Müalicə

Piylənmə öncəsi vəziyyət insanın özünün iştirakını tələb edir və «tez» həll olunmur. Optimal variant çəkini tədricən, bir neçə ay ərzində ilkin çəkinin mülayim hissəsi qədər azaltmaqdır. Belə sürət adətən daha sabit nəticə verir və ağırlaşma riskini hiss ediləcək dərəcədə azaldır.

Müalicə bədən kütləsinin normallaşdırılmasına, maddələr mübadiləsinin yaxşılaşdırılmasına və ağırlaşmaların profilaktikasına yönəlib. Adətən bir neçə istiqamət eyni vaxtda istifadə olunur:

Qidalanmanın korreksiyası. Əsas — daha balanslaşdırılmış rasion və ümumi kaloriliyin azaldılması. Adətən sürətli karbohidratların (şəkər, xəmir məmulatları), heyvan yağlarının, qızardılmış və hisə verilmiş qidanın miqdarını azaltmaq tövsiyə olunur. Prioritet — tərəvəz, meyvə, tam dənli məhsullar, yağsız ət və balıq, bitki yağları. Rejim də vacibdir: gündə 5–6 dəfə kiçik porsiyalar, səhər yeməyini buraxmamaq, axşam yeməyi yatmazdan 2–3 saat əvvəl.

Fiziki fəallığın artırılması. Müntəzəm yüklər artıq enerjini «yandırmağa» kömək edir, maddələr mübadiləsini saxlayır, ürəyi və damarları möhkəmləndirir. Çox vaxt həftədə ən azı 150 dəqiqə aerob yüklərə (gəzinti, üzgüçülük, velosiped, rəqs) və əzələ kütləsini saxlamaq üçün güc məşqlərinə istiqamətlənirlər.

Davranış terapiyası. Psixoloq və ya dietoloqla iş qida vərdişlərini, porsiyalara nəzarəti və «stressli» həddindən artıq yeməyi anlamağa kömək edir.

Yuxunun normallaşdırılması. Sutkada 7–9 saat yuxu hormonal balansı saxlayır, iştahanı azaldır və maddələr mübadiləsinə kömək edir.

Yanaşı xəstəliklərin müalicəsi. Diabet, hipertenziya, hipotireoz və digər vəziyyətlər varsa, onlar həkim nəzarəti altında müalicə olunmalıdır — bunsuz çəkinin korreksiyası çox vaxt pis gedir.

Müntəzəm tibbi nəzarət. Dinamikanı izləmək vacibdir: çəki, BKİ, bel çevrəsi, zərurət olduqda laborator göstəricilər.

Piylənmə öncəsi vəziyyətdə reabilitasiya ilk növbədə artıq əldə olunmuş nəticəni möhkəmləndirmək, sağlam vərdişləri tədricən gündəlik həyata daxil etmək və çəkinin təkrar artmasına yol verməmək üçün lazımdır. Bu, sürətli bir mərhələ deyil, səbir və özünüintizam tələb edən uzunmüddətli prosesdir. Amma məhz o, nəticəni möhkəmləndirməyə və artıq çəkinin qayıtmasının qarşısını almağa kömək edir.

Adətən reabilitasiya bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir:

• Balanslaşdırılmış qidalanmanın davam etdirilməsi. Hədəf çəkiyə çatdıqdan sonra da rasionu «buraxmamaq» vacibdir: sağlam qidalanma prinsiplərinə riayət etməyi davam etdirmək, porsiyaların həcminə nəzarət etmək, həddindən artıq yeməmək və mümkün qədər yüksək kalorili məhsulları məhdudlaşdırmaq.
• Müntəzəm fiziki aktivlik. Hərəkət adi rejimin bir hissəsinə çevrilməlidir. Bir qayda olaraq, dözümlülüyü və əzələ tonusunu qorumaq üçün aerob yükləri güc məşqləri ilə birləşdirərək həftədə 3–4 dəfə məşğul olmaq tövsiyə edilir.
• Psixoloji dəstək. Psixoloqla iş müsbət dəyişiklikləri saxlamağa kömək edir: stressi «yeməklə boğmadan» keçirməyi öyrənmək, öz qida triqqerlərini daha yaxşı başa düşmək və sağlam həyat tərzinə davamlı motivasiyanı qorumaq.
• Müntəzəm özünənəzarət. Çəkini, BKİ-ni, bel dairəsini izləməyi davam etdirmək, həmçinin qidalanma və fiziki aktivlik gündəliyi aparmaq lazımdır. Belə nəzarət kənarlaşmaları vaxtında görməyə və vərdişləri daha tez korreksiya etməyə kömək edir.
• Profilaktik tibbi müayinələr. Həkimə müntəzəm gedişlər ümumi vəziyyəti qiymətləndirməyə, xolesterin, qlükoza, arterial təzyiq göstəricilərinə nəzarət etməyə və lazım gəldikdə müalicəni və ya tövsiyələri korreksiya etməyə imkan verir.
• Dəstək qruplarında iştirak. Piylənmə öncəsi vəziyyətlə üzləşən insanlarla ünsiyyət çox vaxt «yoldan çıxmamağa» kömək edir: təcrübə mübadiləsi aparmaq, dəstək və əlavə motivasiya almaq olar.

Piylənmə öncəsi vəziyyətin profilaktikası normal çəkini saxlamağa və ümumi sağlamlığı qorumağa kömək edən tədbirlər toplusudur. Adətən aşağıdakılar tövsiyə olunur:

• Balanslaşdırılmış qidalanma. Rasionda müxtəliflik və faydalı məhsullar olmalıdır: tərəvəz, meyvə, tam dənli məhsullar, yağsız ət və balıq növləri, bitki yağları. Şəkəri, duzu, heyvan yağlarını, fast-fudu və şirin qazlı içkiləri məhdudlaşdırmaq vacibdir.
• Rasionun kaloriliyinə nəzarət. Daxil olan və sərf olunan kalorilərin balansda olması vacibdir. Qidalanma gündəliyi porsiyaları ayıq qiymətləndirməyə və həddindən artıq yeməyi vaxtında görməyə kömək edir.
• Müntəzəm fiziki fəallıq. Yüklər kalori sərf etməyə kömək edir, əzələləri möhkəmləndirir və maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır. Çox vaxt həftədə 5 dəfə, gündə ən azı 30 dəqiqə tövsiyə olunur. Bu, gəzinti, üzgüçülük, velosiped, rəqs, fitnes ola bilər — əsas odur ki, fəallıq müntəzəm olsun.
• Çəkiyə nəzarət. Kənaraçıxmaları nəzərdən qaçırmamaq üçün çəkini və BKİ-ni izləmək faydalıdır. Adətən həftədə bir dəfə, eyni vaxtda, səhər acqarına çəkilmək məsləhət görülür.
• Sağlam yuxu. Tamdəyərli yuxu (sutkada 7–9 saat) hormonal fonu normallaşdırmağa, iştahanı azaltmağa və maddələr mübadiləsini saxlamağa kömək edir.
• Stressin idarə olunması. Xroniki stress çox vaxt həddindən artıq yeməyə və çəki artımına gətirib çıxarır. Gərginliklə mübarizə üsulları seçmək vacibdir: relaksasiya texnikaları, yoqa, meditasiya, hobbi.
• Zərərli vərdişlərdən imtina. Siqaret və spirtdən sui-istifadə maddələr mübadiləsinə mənfi təsir göstərir və çəki artımına şərait yarada bilər.
• Müntəzəm tibbi baxışlar. Profilaktik gedişlər piylənmə öncəsi vəziyyətin inkişafına şərait yarada bilən amilləri vaxtında aşkarlamağa və korreksiya etməyə kömək edir.

Profilaktika xüsusən irsiyyəti ağır olanlar, azhərəkətli həyat tərzi keçirənlər, həmçinin artıq çəki problemi ilə üzləşmiş insanlar üçün aktualdır.