Sidiyin əmələ gəlməsi damarların, filtrasiya strukturlarının və böyrəklərin kanalcıq sisteminin iştirak etdiyi mürəkkəb, bir-biri ilə bağlı proseslər zənciridir. Bu səhifədə anuriyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Nefroloq Terapevt Ürək-damar cərrahı Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Sidiyin əmələ gəlməsi damarların, filtrasiya strukturlarının və böyrəklərin kanalcıq sisteminin iştirak etdiyi mürəkkəb, bir-biri ilə bağlı proseslər zənciridir. Böyrək toxumasına daxil olan qan özünəməxsus «bioloji filtr»-dən keçir: ondan maye hissə ayrılır, sonra orqanizm lazım olan su həcmini və həyati əhəmiyyətli birləşmələri geri qaytarır. Artıq və ya lazımsız olan hər şey isə xaricə çıxarılır. Bu yolla sutka ərzində əmələ gələn mayenin miqdarına diurez deyilir. Anuriya (lat. Anuria) — sidiyin əmələ gəlməsinin və xaric olunmasının kəskin şəkildə dayanması, yaxud onun sutkalıq həcminin minimuma enərək bir neçə on millilitri keçməməsi vəziyyətidir. Anuriya sidik ifrazının ləngiməsi deyil, sidiyin sidik kisəsinə ümumiyyətlə daxil olmaması vəziyyətidir. Anuriya tibbdə böyrəklərin, sidik-ifrazat sisteminin işində dərin pozğunluqdan və ya ümumi qan dövranının pozulmasından xəbər verən ən narahatedici əlamətlərdən biridir. Sadə dillə desək, anuriya orqanizmin maye və mübadilə məhsullarından təmizlənməni dayandırdığı vəziyyətdir. Bu vəziyyət kəskin — bir neçə saat və ya sutka ərzində — yarana bilər, yaxud tədricən formalaşa bilər. Anuriya kişilərdə və qadınlarda mexanizminə görə əsaslı şəkildə fərqlənmir, lakin səbəbləri və klinik xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. Klinik təcrübədə anuriyanı oliquriyadan fərqləndirmək vacibdir. Oliquriyada sidik əmələ gəlir, lakin azalmış həcmdə, anuriyada isə ifrazat demək olar ki, yoxdur.
Növləri
Anuriyanın bir neçə növü var. Təsnifat pozğunluğun əsasında hansı mexanizmin durduğundan asılıdır. Fərqləndirici yanaşma müalicə taktikasını daha tez müəyyən etməyə kömək edir.
Zədələnmə səviyyəsinə görə aşağıdakılar nəzərə alınır:
- Prerenal anuriya;
- Renal anuriya;
- Postrenal anuriya.
Prerenal forma böyrəklərin qan təchizatının pozulması ilə əlaqələndirilir, renal forma böyrək toxumasının özünün zədələnməsi zamanı yaranır, postrenal forma isə sidiyin axınına maneə ilə şərtlənir. Bu ayrım müalicə strategiyasının seçilməsində prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Gedişat xarakterinə görə fərqləndirilir:
- Kəskin forma;
- Xroniki forma.
Klinik dinamikanı nəzərə alaraq:
- Diurezin tam dayanması;
- Oliquriyadan anuriyaya keçid.
Səbəbləri
Anuriyanın səbəbləri müxtəlifdir. Onların əsasında həmişə böyrəklərin işinin həyati əhəmiyyətli mərhələlərindən birinin pozulması durur. Ya orqan kifayət qədər qan həcmi almağı dayandırır, ya filtrasiyaya cavabdeh olan struktur zədələnir, ya da əmələ gəlmiş sidik böyrəyi tərk edə bilmir. Vəziyyətdən asılı olmayaraq, anuriya zamanı böyrək toxumasının, qan damarlarının və sidik yollarının uzlaşmış işi pozulur.
Əsas səbəb amilləri:
- Kəskin böyrək çatışmazlığı. Böyrəklərin funksiyası qəfil zəiflədikdə inkişaf edir, bu zaman onlar daxil olan qanı emal etmək qabiliyyətini itirir. İntoksikasiya, ağır infeksiya və ya güclü qan itkisi şəraitində böyrək qan dövranı qeyri-sabit olur, filtrasiya kəskin azalır və diurez bir gün ərzində tamamilə dayana bilər.
- Xroniki böyrək çatışmazlığının terminal mərhələsi. Böyrək xəstəliklərinin uzun sürən gedişində orqanın funksional elementləri tədricən həyat qabiliyyətini itirir. Qalan nefronlar artıq yüklə işləyir, lakin zaman keçdikcə kompensasiya imkanları tükənir. Bu anda böyrəklər ifrazat funksiyasını yerinə yetirməyi dayandırır və anuriya prosesin məntiqi yekunu olur.
- Kəskin qlomerulonefrit. Kələcik aparatının immun zədələnməsi filtrasiya funksiyasını kəskin pozur. Nəticədə ilkin sidik ya minimal miqdarda əmələ gəlir, ya da ümumiyyətlə əmələ gəlmir.
- Ağır gedişli kəskin pielonefrit. Güclü iltihab böyrək toxumasının şişməsi ilə müşayiət olunur, bu da kanalcıqları və xırda damarları sıxır. Həm qan təchizatı, həm də orqan daxilində mayenin hərəkəti pozulur. İki tərəfli prosesdə bu, sidik əmələgəlməsinin kəskin dayanmasına səbəb ola bilər.
- Obstruksiya ilə müşayiət olunan sidik-daş xəstəliyi. Sidik axarının lümenini və ya böyrək ləyəninin çıxışını tutan daş sidik axınına mexaniki maneə yaradır. İki böyrəyin və ya yeganə işləyən böyrəyin zədələnməsində sidik sidik kisəsinə çatmır, bu da klinik olaraq anuriya ilə özünü göstərir.
- Sidik sisteminin şiş prosesləri. Həcmli yeni törəmələr təkcə sidik yollarını deyil, qidalandırıcı damarları da sıxa bilir. Bu birgə təsir eyni zamanda böyrəklərin qan təchizatının pisləşməsinə və sidik axınının pozulmasına gətirib çıxarır ki, bu da anuriyanın inkişafına şərait yaradır.
- Şok vəziyyətləri. Arterial təzyiq kəskin düşdükdə orqanizm qan axınını həyati vacib orqanların xeyrinə yenidən bölüşdürür. Böyrəklər bu anda minimal qan təchizatı alır və filtrasiya müvəqqəti dayanır. Hipotenziya davam edərsə, anuriya davamlı hala gəlir.
Diaqnostika
Anuriya zamanı diaqnostik axtarış yalnız diurezin dayanması faktının qeydə alınması ilə məhdudlaşmır. Həkimin əsas vəzifəsi fizioloji zəncirin hansı mərhələdə qırıldığını müəyyən etməkdir: böyrəklərə qan axını pozulubmu, onların işlək toxuması zədələnibmi, yoxsa sidiyin axını yolunda ciddi maneə yaranıbmı. Bütün müayinələr mümkün qədər operativ aparılır, çünki anuriya elə vəziyyətlərdəndir ki, gecikmə ağır, bəzən isə geri dönməz nəticələrin riskini birbaşa artırır.
Laboratoriya və instrumental diaqnostika üsulları:
- Ümumi sidik analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Klinik qan analizi;
- Elektrolitlərə görə qan analizi;
- Reberq sınağı;
- Böyrəklərin ultrasəs müayinəsi;
- Sidik kisəsinin ultrasəs müayinəsi;
- Böyrək damarlarının dopplerografiyası;
- Sidik-ifrazat sisteminin kompüter tomoqrafiyası;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Klinik təcrübədə diaqnostikanın başlanğıc nöqtəsi mübadilə məhsullarının toplanma dərəcəsini və su-elektrolit tarazlığının vəziyyətini göstərən laboratoriya qan analizləridir. Bu göstəricilər dolayı yolla böyrək disfunksiyasının dərinliyini əks etdirir. Böyrəklərin və sidik kisəsinin ultrasəslə vizuallaşdırılması sidiyin əmələ gəlib-gəlmədiyini və onun axınının bloklanıb-bloklanmadığını tez qiymətləndirməyə imkan verir. Anuriyanın səbəbi aydın olmadıqda və ətraflı anatomik təhlil tələb olunduqda daha mürəkkəb görüntüləmə üsullarından istifadə edilir.
Müalicə
Anuriyanın müalicəsi həmişə səbəbin dəqiqləşdirilməsi ilə başlayır, çünki universal yanaşma mövcud deyil. Terapiya proqramı yalnız pozğunluğun hansı səviyyədə yarandığı (qan təchizatı, böyrək toxuması və ya sidik axını) müəyyən edildikdən sonra qurulur. Anuriyanın müalicəsi təkcə diurezin bərpasına deyil, həm də ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlib.
Əsas vəzifə əsas xəstəliyə təsir göstərməkdir. Prerenal formada dövr edən qanın həcmi tənzimlənir, təzyiq sabitləşdirilir, şok vəziyyəti aradan qaldırılır. Renal formada diqqət qalan böyrək funksiyasının qorunmasına və zədələyici amillərin məhdudlaşdırılmasına yönəldilir. Postrenal anuriya sidik axınının bərpasını tələb edir, ilk növbədə cərrahi üsullarla (stentləmə, daşın və ya şişin çıxarılması).
Anuriya zamanı köməyin əsas istiqamətləri bunlardır:
- Böyrək funksiyasının dəstəklənməsi. Toksik yükün azaldılmasına yönəlik tədbirlər görülür: su balansının korreksiyası, elektrolitlərin nəzarəti, intoksikasiyanı gücləndirən maddələrin qəbulunun məhdudlaşdırılması. Bu, müstəqil diurez bərpa olunana qədər vəziyyəti sabitləşdirməyə imkan verir.
- Sidik ifrazının bərpası. Sidik axınının pozulduğu hallarda sidiyin sidik kisəsinə daxil olmasını və ya xaricə yönləndirilməsini təmin edən drenaj üsullarından istifadə olunur. Bu, böyrək sistemində təzyiqi azaldır və toxumanın sonrakı zədələnməsinin qarşısını alır.
- Mübadilə pozğunluqlarının nəzarəti. Anuriya turşu-qələvi tarazlığının və kalium səviyyəsinin dəyişməsi ilə müşayiət olunur. Onların korreksiyası ürək ritmi pozğunluqlarının, əzələ zəifliyinin və tənəffüsün zəifləməsinin qarşısını almaq üçün zəruridir.
- Dializ və dəstəkləyici texnologiyalar. Böyrəklər qanı təmizləmə qabiliyyətini müvəqqəti və ya dönməz şəkildə itirdikdə əvəzedici terapiya üsulları tətbiq edilir. Dializ orqanizmdən toksinlərin və artıq mayenin çıxarılması funksiyasını öz üzərinə götürür, bu da xroniki böyrək çatışmazlığında vəziyyətin bərpası və ya sabitləşməsi üçün vaxt qazandırır.
Anuriyanı necə müalicə etmək sualının cavabı həmişə fərdidir. Lakin müalicəyə nə qədər tez başlanarsa, diurezin bərpası və böyrək funksiyasının qorunması ehtimalı bir o qədər yüksək olur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Anuriya təkcə özü ilə deyil, vaxtında kömək göstərilmədikdə inkişaf edən nəticələrlə də təhlükəlidir. Bu vəziyyət nə qədər uzun sürərsə, həyati vacib orqanlarda dönməz dəyişikliklərin riski bir o qədər yüksək olur.
Əsas ağırlaşmalar:
- Uremik intoksikasiya. Toplanan mübadilə məhsulları beynə, ürəyə və mədə-bağırsaq traktına toksik təsir göstərir. Uremiya zəiflik, şüurun qarışması, ürəkbulanma və qusma ilə özünü göstərir.
- Elektrolit balansının pozulması. Anuriya zamanı duzlar və ionlar qanda toplanmağa başlayır. Xüsusilə kalium və natrium konsentrasiyasının dəyişməsi təhlükəlidir. Bu, ürəyin keçirici sisteminin işinə təsir edir, ritm pozğunluqları, ifadəli əzələ zəifliyi yaradır və ağır hallarda qəfil həyat üçün təhlükəli aritmiyalara gətirib çıxara bilər.
- Ağciyərlərdə maye yığılması. Böyrəklər tərəfindən çıxarılmayan artıq su toxumalara, o cümlədən alveollara yayılır. Tənəffüs səthi və çətinləşmiş olur, hava çatışmazlığı hissi yaranır, bu hiss uzanmış vəziyyətdə xeyli güclənir və çox vaxt narahatlıqla müşayiət olunur.
- Ürək fəaliyyətinin dekompensasiyası. Artıq mayenin və toplanmış toksik maddələrin birgə təsiri miokard üzərinə yükü artırır. Ürək qanı effektiv vurma qabiliyyətini itirir, bu da arterial təzyiqin düşməsi, sürətli yorulma və orqanların qan təchizatının kifayət qədər olmaması əlamətləri ilə özünü göstərir.
- Böyrək funksiyasının davamlı dağılması. Anuriya uzun müddət davam edərsə, böyrəklərin funksional elementləri dönməz şəkildə zədələnir. Nefronların əhəmiyyətli hissəsinin itirilməsi orqanın müstəqil işinin bərpasını mümkünsüz edir və müntəzəm əvəzedici böyrək dəstəyinin aparılmasını tələb edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Anuriya gecikməyə yer olmayan vəziyyətlərə aiddir. Sidik ifrazının qısamüddətli olsa belə olmaması böyrəklərdə və ya sidik yollarında sürətlə irəliləyən pozğunluqlardan xəbər verə bilər. Sidiyin bir neçə saat ərzində tamamilə kəsildiyi hallarda vaxt itirmədən təcili yardım xidmətinə müraciət edilməlidir. İlkin müraciət təkcə anuriyanı təsdiqləməyə deyil, həm də zədələnmə səviyyəsini və təcili tədbirlərin zəruriliyini operativ müəyyən etməyə imkan verir. Bəzi hallarda müayinə və müalicə paralel aparılır.
Diaqnostika və müalicədə iştirak edən həkim ixtisasları:
Yadda saxla!
Anuriya nefrologiya və urologiyada ən təhlükəli klinik vəziyyətlərdən biridir, çünki birbaşa həyat üçün təhlükə yaradır. Sidik ifrazının olmaması orqanizmin mübadilə məhsullarından, artıq mayedən və elektrolitlərdən təmizlənməyi dayandırdığı deməkdir. Bu maddələr qanda tez toplanaraq ürəyin, sinir sisteminin və ağciyərlərin işini pozur. Diurez vaxtında bərpa edilməzsə, hətta qısamüddətli anuriya belə ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. Sidik ifrazında hər hansı dəyişiklik (sidik həcminin azalması, gecikmə, tam kəsilmə) zamanı dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır, sidiyin tam kəsilməsi zamanı isə təcili yardım çağırılmalıdır. Bu vəziyyətdə özbaşına müalicə və ya gözləmə yolverilməzdir.
Suallar və cavablar
Anuriya zamanı sidik ya ümumiyyətlə əmələ gəlmir, ya da sidik kisəsinə çatmır. Orqanizm mayedən və mübadilə məhsullarından təmizlənmə imkanını itirir. Sidik ləngiməsinin mexanizmi fərqlidir – böyrəklər sidik istehsal etməyə davam edir, lakin insan sidik kisəsi səviyyəsindəki maneə və ya onun yığılma funksiyasının pozulması səbəbindən onu xaric edə bilmir. Bu vəziyyətləri fərqləndirmək vacibdir, çünki müalicələri fərqlidir.
Bəli, ağır vəziyyətlərdə – kütləvi qan itkisi, dehidratasiya, şok və ya kəskin zəhərlənmə zamanı. Xroniki xəstəliyi olmayan insanda belə böyrəklərin qan təchizatının kəskin pozulması qısa müddətdə diurezin dayanmasına gətirib çıxara bilər.
Bu vəziyyətlərin hər biri (kütləvi qan itkisi, şok, ağır zəhərlənmə) həyat üçün təhlükəlidir: huşun tutulması, təzyiqin kəskin düşməsi, güclü qanaxma və ya soyuq tər kimi əlamətlər yaranıbsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Hamiləlik dövründə anuriya ağır preeklampsiya formaları, kütləvi qan itkisi və ya böyrək xəstəliklərinin kəskinləşməsi ilə əlaqəli ola bilər. Bu vəziyyət yalnız anaya deyil, körpəyə də təhlükə yaratdığı üçün dərhal təcili yardım çağırmağı və təcili hospitalizasiyanı tələb edir.
Proqnoz vəziyyətin səbəbindən və müddətindən asılıdır. Kəskin formanın vaxtında müalicəsi zamanı böyrək funksiyası tam bərpa oluna bilər. Uzun sürən gedişdə və ya böyrək toxumasının ciddi zədələnməsində bərpa qismən ola bilər və ya mümkün olmaya bilər.
Narahatedici əlamət sidik həcminin sutkada bir neçə damlaya qədər azalması və ya tamamilə kəsilməsidir. Diurez kəskin azalır və maye qəbulundan sonra artmırsa, dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
