Toksik şok sindromu əsasən Staphylococcus aureus və ya Streptococcus pyogenes toksinləri ilə əlaqəli, qızdırma, hipotenziya və çoxorqanlı zədələnmə ilə gedən həyati təhlükəli vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Toksik şok
- stafilokok toksik şok sindromu
- streptokok toksik şok sindromu
Xəstəlik haqqında
Toksik şok sindromu (TŞS) bəzi bakteriyaların hasil etdiyi toksinlərə qarşı orqanizmin kəskin, ifrata varan reaksiyası nəticəsində yaranan nadir, lakin həyati təhlükəli vəziyyətdir. Əsas törədicilər qızılı stafilokok (Staphylococcus aureus) və A qrupu streptokokdur (Streptococcus pyogenes). Bu bakteriyalar çox vaxt dəridə, burun-udlaqda və ya uşaqlıq yolunda heç bir xəstəlik yaratmadan yaşayır, lakin müəyyən şəraitdə güclü toksinlər hasil etməyə başlayır.
Bu toksinlər “superantigen” kimi təsir göstərir: immun sisteminin hüceyrələrini qeyri-spesifik şəkildə, kütləvi surətdə fəallaşdırır. Nəticədə qana çoxlu iltihab mediatorları buraxılır, damarlar genişlənir və keçiriciliyi artır, arterial təzyiq kəskin düşür, böyrək, qaraciyər, ağciyər və digər orqanların funksiyası pozulur. Xəstəlik bir neçə saat ərzində ağırlaşa bilər. Klinik olaraq TŞS septik və anafilaktik şoka bənzəyir, lakin müalicə yanaşması fərqli olduğundan dəqiq diaqnoz vacibdir.
Keçmişdə TŞS əsasən yüksək hopdurma qabiliyyətli menstrual tamponlardan istifadə edən gənc qadınlarla əlaqələndirilirdi. Bu gün halların əhəmiyyətli hissəsi menstruasiya ilə bağlı deyil: cərrahi yaralar, yanıqlar, dəri infeksiyaları, doğuşdan sonrakı dövr, burun tamponadası. TŞS kişilərdə və uşaqlarda da yarana bilər. Erkən tanınma və intensiv terapiya sağ qalma şansını həlledici dərəcədə artırır.
Səbəbləri
Xəstəliyin inkişafı üçün toksin hasil edən bakteriya ştammı, onun çoxalması üçün əlverişli ocaq və toksinə qarşı kifayət qədər qoruyucu anticisimlərin olmaması lazımdır. Yetkinlərin çoxunda belə anticisimlər var, buna görə bakteriya daşıyıcılığı əksər hallarda təhlükəsizdir. Risk yaradan əsas vəziyyətlər bunlardır:
- Menstrual tamponlar – xüsusilə yüksək hopdurma qabiliyyətli olanlar və uzun müddət dəyişdirilmədən saxlananlar. Menstrual kasalar, kontraseptiv diafraqma və süngərlər də nadir hallarda səbəb ola bilər.
- Cərrahi və travmatik yaralar – o cümlədən kiçik kəsiklər, cızıqlar və həşərat dişləmələrindən sonra infeksiyalaşmış dəri.
- Yanıqlar, çibanlar və abseslər – irinli ocaqlarda bakteriyalar toksin hasil etmək üçün əlverişli şərait tapır.
- Doğuşdan sonrakı dövr – təbii doğuş, qeysəriyyə əməliyyatı, abort və ya düşükdən sonra uşaqlıqda və yaralarda infeksiya.
- Burun tamponadası – burun qanaxması zamanı qoyulan tamponlar və burun əməliyyatları.
- Uşaqlarda su çiçəyi – səpgilərin bakterial infeksiyalaşması streptokok TŞS-i üçün xarakterik fondur.
- Yumşaq toxumaların dərin infeksiyaları – nekrotik fassiit və miozit streptokok TŞS-inin ən təhlükəli mənbələrindəndir.
- Virus infeksiyalarından sonra – qripdən sonra inkişaf edən bakterial pnevmoniya.
- Yanaşı xəstəliklər – şəkərli diabet, xroniki alkoqolizm, immun çatışmazlığı və ahıl yaş xüsusilə streptokok forması üçün risk amilləridir.
Menstruasiya ilə bağlı stafilokok TŞS-i keçirmiş qadınlarda xəstəliyin təkrarlanma ehtimalı var, çünki toksinə qarşı qoruyucu anticisimlər bəzən formalaşmır.
Təsnifat
- Stafilokok toksik şok sindromu. Menstrual (tampon və digər intravaginal vasitələrlə bağlı) və qeyri-menstrual (yaralar, əməliyyatlar, doğuşdan sonrakı dövr, burun tamponadası) formaları ayırd edilir. Qan əkməsi çox vaxt mənfi olur, çünki xəstəliyi bakteriyanın özü deyil, onun toksini yaradır.
- Streptokok toksik şok sindromu. Adətən yumşaq toxumaların dərin infeksiyası fonunda inkişaf edir, güclü yerli ağrı ilə başlayır, qan əkməsi tez-tez müsbət olur, gedişi daha ağırdır.
Bundan başqa, klinik meyarlara görə təsdiqlənmiş və ehtimal olunan hallar ayırd edilir. Hər iki forma həyati təhlükəlidir, lakin streptokok forması daha tez-tez çoxorqanlı çatışmazlıq və ölümlə nəticələnir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik qəfil başlayır və saatlar ərzində sürətlə ağırlaşır. Menstrual formada əlamətlər adətən menstruasiya zamanı və ya onun bitməsindən bir neçə gün sonra, digər formalarda isə əməliyyat, doğuş və ya zədədən sonrakı günlərdə yaranır.
- yüksək hərarət (adətən 39°C və daha yuxarı), üşütmə;
- arterial təzyiqin kəskin düşməsi, ayağa qalxanda başgicəllənmə, huşunu itirmə;
- günəş yanığını xatırladan diffuz qırmızı səpgi, ovuc və ayaqaltıların qızarması;
- gözlərin, ağız boşluğunun və uşaqlıq yolunun selikli qişalarının qızarması;
- qusma və sulu ishal;
- güclü əzələ ağrıları və zəiflik;
- çaşqınlıq, yuxululuq, ətrafa reaksiyanın azalması;
- sidik miqdarının azalması;
- streptokok formasında – yara və ya ətrafın hər hansı nahiyəsində görünən dəyişikliklərə uyğun gəlməyən çox güclü ağrı, şiş, dəri rənginin dəyişməsi.
Xəstəlik başladıqdan təxminən bir-iki həftə sonra ovuc və ayaqaltılarda dəri laylarla soyulur. Sağaldıqdan sonra bir neçə ay ərzində saç və dırnaq tökülməsi, yorğunluq, yaddaş və diqqətin zəifliyi müşahidə oluna bilər.
Uşaqlarda TŞS daha çox yanıq, su çiçəyi və ya dəri infeksiyaları fonunda yaranır. Doğuşdan sonrakı dövrdə qadınlarda ilk əlamətlər adi halsızlıq kimi qəbul edilə bilər, buna görə bu dövrdə yüksək hərarətə xüsusi diqqət lazımdır.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər yüksək hərarət səpgi, qusma, başgicəllənmə, huşun dumanlanması və ya təzyiqin düşməsi ilə birlikdə yaranırsa – xüsusilə tampon istifadəsi, yaxın vaxtlarda əməliyyat, doğuş və ya dəri zədəsi fonunda. Belə halda evdə gözləmək olmaz. Tampon istifadə olunursa, onu dərhal çıxarmaq və həkimə bu barədə məlumat vermək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik əlamətlərə əsaslanır və müalicə laborator nəticələri gözləmədən başlanır. Həkim tamponlardan, əməliyyatlardan, doğuşdan, yaralardan, keçirilmiş infeksiyalardan soruşur, dərini, selikli qişaları və yaraları diqqətlə müayinə edir. Qadınlarda mütləq ginekoloji müayinə aparılır və uşaqlıq yolunda yad cisim olub-olmadığı yoxlanılır. Diaqnozun qoyulmasında yüksək hərarət, hipotenziya, xarakterik səpgi, sonrakı dəri soyulması və ən azı üç orqan sisteminin zədələnməsi əlamətləri nəzərə alınır.
- ümumi qan analizi – leykositoz, trombositlərin azalması;
- biokimyəvi analizlər – kreatinin və sidik cövhəri (böyrək funksiyası), qaraciyər fermentləri və bilirubin, kreatinkinaza (əzələ zədələnməsi), elektrolitlər, laktat;
- koaqulyasiya göstəriciləri – qanın laxtalanma pozğunluğunu – damardaxili yayılmış laxtalanmanı (DDL sindromu) aşkar etmək üçün;
- qan, sidik, yara ifrazatı, uşaqlıq yolu və ya burun-udlaqdan götürülmüş materialın bakterioloji əkilməsi və antibiotiklərə həssaslığın təyini;
- görüntüləmə üsulları (USM, KT, MRT) – gizli irin ocağını, dərin toxuma infeksiyasını axtarmaq üçün; ağciyər zədələnməsi şübhəsində döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası.
Differensial diaqnostika septik şok, meninqokokk infeksiyası, skarlatina, qızılca, leptospiroz, ağır dərman reaksiyaları və uşaqlarda Kavasaki xəstəliyi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- davamlı şok və çoxorqanlı çatışmazlıq;
- kəskin böyrək çatışmazlığı, bəzən müvəqqəti dializ tələb edən;
- kəskin respirator distress sindromu;
- DDL sindromu – eyni zamanda qanaxmalar və tromblar;
- qaraciyər funksiyasının pozulması;
- yumşaq toxumaların nekrozu, streptokok formasında bəzən ətrafın amputasiyası;
- sağaldıqdan sonra uzunmüddətli yorğunluq, saç və dırnaq tökülməsi, yaddaş pozğunluqları;
- xəstəliyin təkrarlanması.
Müalicə
Toksik şok sindromu yalnız stasionarda, əksər hallarda reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Müalicənin uğuru onun nə qədər tez başlanmasından birbaşa asılıdır.
- İnfeksiya ocağının aradan qaldırılması. Tampon, burun tamponu və ya digər yad cisim dərhal çıxarılır, irinli ocaqlar açılır və drenaj edilir, cərrahi yaralar yoxlanılır. Nekrotik fassiit zamanı ölü toxumaların təcili cərrahi çıxarılması həyat qurtarıcı ola bilər. Doğuşdan sonra uşaqlıq boşluğunda qalıqlar olduqda onlar çıxarılır.
- Antibakterial müalicə. Venadaxili olaraq stafilokok və streptokoklara qarşı təsirli antibiotiklər, onlarla birlikdə bakteriyaların toksin hasil etməsini ləngidən, zülal sintezini bloklayan antibiotik təyin edilir. Əkmə nəticələri alındıqdan sonra müalicə dəqiqləşdirilir.
- Şokla mübarizə. Dövran edən qanın həcmini bərpa etmək üçün venadaxili infuziyalar, təzyiq aşağı qaldıqda damar daraldıcı preparatlar (vazopressorlar) tətbiq olunur.
- Orqan funksiyalarının dəstəklənməsi. Lazım olduqda süni ağciyər ventilyasiyası, böyrək əvəzedici terapiya (dializ), qanın laxtalanma pozğunluğunun korreksiyası aparılır.
- Venadaxili immunoqlobulin. Ağır hallarda, xüsusilə streptokok formasında, toksinləri neytrallaşdıran anticisimləri ehtiva edən immunoqlobulin preparatları tətbiq edilə bilər.
Evdə müalicə və ya “gözləyib baxmaq” qəbuledilməzdir. Hərarətsalıcı preparatlarla əlamətləri basdırmaq, özbaşına antibiotik qəbul etmək diaqnozu gecikdirir və həyat üçün təhlükəlidir.
Taburcu olunduqdan sonra pasiyent zəiflik keçənə qədər fiziki yükü tədricən artırmalı, həkimin tövsiyə etdiyi nəzarət analizlərini verməli, yaraların sağalmasını izləməlidir. Qadınlar menstruasiya zamanı hansı gigiyena vasitələrindən istifadə edəcəklərini ginekoloqla müzakirə etməlidirlər.
Profilaktika
- menstruasiya zamanı ehtiyac üçün kifayət edən ən aşağı hopdurma qabiliyyətli tamponları seçmək;
- tamponu istehsalçının təlimatına uyğun olaraq müntəzəm dəyişmək, gecə və axıntı az olan günlərdə gigiyenik bezlərə üstünlük vermək;
- tamponu yerləşdirməzdən və çıxarmazdan əvvəl əlləri yumaq;
- menstrual kasanı təlimata uyğun təmizləmək və tövsiyə olunandan uzun müddət saxlamamaq;
- doğuşdan, abortdan və ya ginekoloji əməliyyatdan sonra həkim icazə verənə qədər tamponlardan istifadə etməmək;
- TŞS keçirmiş qadınların tamponlardan və intravaginal kontraseptiv vasitələrdən imtina etməsi;
- yaraları, yanıqları və cızıqları təmiz saxlamaq, infeksiya əlamətlərində (qızartı, şiş, irin, hərarət) həkimə müraciət etmək;
- uşaqları su çiçəyinə qarşı peyvənd etdirmək və səpgilərin qaşınıb infeksiyalaşmasının qarşısını almaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Şübhə olduqda dərhal 103 çağırılmalıdır; müalicəni reanimatoloq, infeksionist, ginekoloq və cərrah birgə aparır. Sağaldıqdan sonrakı nəzarəti ginekoloq və ya terapevt həyata keçirir.
Yadda saxla!
- Toksik şok sindromu nadir, lakin saatlar ərzində həyati təhlükəli hala gələ bilən təcili vəziyyətdir.
- Yüksək hərarət, səpgi, qusma və başgicəllənmə birlikdə olduqda – xüsusilə tampon istifadəsi, doğuş və ya əməliyyatdan sonra – dərhal 103-ə zəng edin.
- Tamponu dərhal çıxarın və həkimə ondan istifadə etdiyinizi mütləq deyin.
- Tamponları müntəzəm dəyişmək və ən aşağı hopdurma qabiliyyətlisini seçmək riski azaldır.
- TŞS keçirmiş qadınlar tamponlardan imtina etməlidir.
Suallar və cavablar
Tamponlarla bağlı TŞS nadirdir və düzgün istifadə zamanı risk aşağıdır. Ehtiyac üçün kifayət edən ən aşağı hopdurma qabiliyyətli tamponu seçmək, onu təlimata uyğun olaraq müntəzəm dəyişmək və gecələr gigiyenik bezlərə üstünlük vermək tövsiyə olunur.
Bəli, çox nadir hallarda belə hallar təsvir edilib. Kasanı təlimatda göstəriləndən uzun müddət saxlamamaq, təmizləmə qaydalarına riayət etmək və əlləri yumaq lazımdır. Yüksək hərarət və səpgi yarandıqda kasa dərhal çıxarılmalı və təcili yardım çağırılmalıdır.
Bəli. Menstruasiya ilə bağlı olmayan TŞS yaralar, yanıqlar, əməliyyatlar, dəri infeksiyaları və burun tamponadası fonunda yarana bilər. Uşaqlarda su çiçəyi zamanı səpgilərin infeksiyalaşması streptokok TŞS-inə səbəb ola bilər.
Bəli, xüsusilə menstruasiya ilə bağlı stafilokok formasını keçirmiş qadınlarda, çünki onlarda toksinə qarşı qoruyucu anticisimlər bəzən formalaşmır. Buna görə belə qadınlara tamponlardan və intravaginal kontraseptiv vasitələrdən imtina etmək tövsiyə olunur.
Vaxtında müalicə alan pasiyentlərin çoxu tam sağalır. Lakin bir neçə ay ərzində yorğunluq, saç və dırnaq tökülməsi, diqqət və yaddaşın zəifliyi müşahidə oluna bilər. Ağır hallarda böyrək funksiyasının bərpası və ya toxuma itkisindən sonra reabilitasiya daha uzun çəkir.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng edin, tampon və ya menstrual kasa istifadə olunursa, onu çıxarın. Uzanıb ayaqları bir qədər qaldırmaq başgicəllənməni azalda bilər. Hərarətsalıcı və ya antibiotik qəbul edərək həkimə müraciəti təxirə salmaq olmaz.
Ginekologiya üzrə xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
