Eritrositlər mühüm funksiya yerinə yetirir – onlar oksigeni bütün orqanizmə daşıyır. Bu səhifədə eritrositlərin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hematoloq Kardioloq Nefroloq Onkoloq Pulmonoloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Eritrositlər mühüm funksiya yerinə yetirir – onlar oksigeni bütün orqanizmə daşıyır. Bu hüceyrələrin tərkibində xüsusi maddə – oksigen molekullarını özünə birləşdirə bilən hemoqlobin vardır. Bu mübadilə ağciyər kapilyarlarında baş verir. Bundan sonra oksigenlə zənginləşmiş qırmızı qan hüceyrələri damarlarla hərəkət edərək oksigeni orqan və toxumalara çatdırır. Əvəzində onlar karbon qazını tutur, o, sonra nəfəs verərkən ağciyərlərdə xaric olunur – beləliklə fasiləsiz tənəffüs dövranı həyata keçirilir. Qanda dövr edən eritrositlərin miqdarı orqanizmin oksigenlə doymuşluq dərəcəsi və ümumi sağlamlıq vəziyyəti haqqında təsəvvür yaradır. Bu hüceyrələrin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi ümumi qan analizi çərçivəsində aparılır. Qanda eritrositlər yüksəkdirsə, həkimlər eritrositoz haqqında danışırlar – qırmızı qan hüceyrələrinin miqdarının normanı üstələdiyi vəziyyət. Çox vaxt bu, orqanizmin oksigen çatışmazlığına – həm müvəqqəti, həm də xroniki xarakterli – reaksiyasıdır. Bəzən səbəb maye itkisi və ya qanyaranma sisteminin işindəki pozğunluqlardır. Eritrositlərin yüksək səviyyəsi həmişə xəstəliyin olmasına dəlalət etməsə də, belə dəyişiklik diqqət və əlavə diaqnostika tələb edir.
Növləri
Qanda eritrositlərin artması müxtəlif formalara və səbəblərə malik ola bilər, bu da bu vəziyyəti bir neçə tipə ayırmağa imkan verir. Ətraflı təsnifat dəyişikliyin xarakterini müəyyən etməyə və müayinə ilə müalicənin optimal taktikasını seçməyə kömək edir.
Eritrositozun növləri:
Yaranma mexanizminə görə:
- Birincili — sümük iliyi səviyyəsində disfunksiya, sümük iliyi çoxlu eritrosit istehsal etdikdə;
- İkincili — orqanizmin hipoksiyaya (toxumalarda oksigen çatışmazlığına) kompensator cavabı.
Səbəb amillərinə görə:
- Fizioloji — idmançılarda, dağçılarda və dağlıq ərazi sakinlərində eritrosit sayının keçici artması;
- Patoloji — xəstəliyin əlamətidir.
Kəmiyyət xarakteristikasına görə:
- Mütləq tip — orqanizmdə eritrositlərin ümumi sayı həqiqətən artıb, bu da bu hüceyrələrin istehsalının real artdığını göstərir;
- Nisbi tip — eritrositlərin sayı əvvəlki səviyyədə qalır, lakin qanın maye hissəsinin (plazmanın) həcminin azalması hesabına onların qatılığı artır, məsələn, dehidratasiya zamanı.
Qadınlarda, kişilərdə və ya uşaqlarda sidikdə eritrositlərin artmasına gəlincə, mütəxəssislər iki əsas klinik variant ayırır:
- Makrohematuriya — çoxlu miqdarda eritrosit sidiyə cihazsız görünən qırmızımtıl və ya qonur çalar verir;
- Mikrohematuriya — sidiyin rəngi adi qalır, lakin eritrositlərin olması mikroskopik analizdə aşkar edilir.
Səbəbləri
Qanda eritrositlərin səviyyəsinin artmasının səbəbləri müxtəlif ola bilər və bir çox amildən asılıdır. Onları müəyyən etmək həkimə düzgün diaqnoz qoymağa və terapiya seçməyə kömək edir. Qadınlarda, kişilərdə, uşaqlarda səbəbləri aşkar etmək xüsusilə vacibdir, çünki hər bir halda öz xüsusiyyətləri ola bilər.
- Orqanizmin dehidratasiyası. Bu, qanın qatılaşmasına və eritrositlərin səviyyəsinin nisbi artmasına gətirib çıxarır (mütləq say əvvəlki kimi qalır). Belə vəziyyət istidən, qusmadan, bağırsaq pozğunluğundan və ya az miqdarda su qəbulundan qaynaqlana bilər.
- Uzunmüddətli oksigen çatışmazlığı. Ağciyərlərdə və ürəkdə gedən patoloji proses toxumaların oksigenlə doymasını azalda bilər. Orqanizm bu çatışmazlığı kompensasiya etməyə çalışaraq qan yaranmasını aktivləşdirir.
- Artan fiziki əmək və stress. Eritrositoz maddələr mübadiləsinin sürətlənməsi və oksigenin intensiv istehlakı ilə əlaqədardır. Eyni səbəbdən hematuriya da yarana bilər.
- Yüksək dağlıq ərazilərdə yaşamaq. Dağlıq ərazidə havada oksigen daha az əlçatandır. Toxumaların oksigenlə təminatını yaxşılaşdırmaq üçün qırmızı qan yaranması artır.
- Hormonal pozğunluqlar. Bəzi xəstəliklər qırmızı qan hüceyrələrinin əmələ gəlməsini stimullaşdıran eritropoetin hormonunun artıq istehsalına səbəb ola bilər.
- Böyrək xəstəlikləri. Bu cüt orqan eritrositlərin əmələ gəlməsinin tənzimlənməsində əsas rol oynayır, çünki məhz böyrəklərdə eritropoetin hormonu sintez olunur. Onların işində müxtəlif pozulmalar — iltihab, yeni törəmələr və ya digər patologiyalar — olduqda bu hormonun səviyyəsi arta bilər, bu da qanda qırmızı qan hüceyrələrinin sayının artmasına gətirib çıxarır. Bundan əlavə, böyrək strukturları zədələndikdə eritrositlər sidiyə düşə bilər, bu da laboratoriya analizlərində aşkar olunur.
- Polisitemiya. Bu vəziyyətdə sümük iliyində qan yaranması təkcə eritrosit deyil, leykosit rüşeyminin də həddindən artıq aktivləşməsi ilə müşayiət olunur. Polisitemiya şiş prosesidir.
Hematuriya aşağıdakı amillərlə əlaqədar ola bilər:
- Qlomerulonefrit. Böyrək qlomerullarının iltihabı kapillyarlarda hüceyrələrarası boşluqları artırır, buna görə eritrositlər böyük miqdarda sidiyə keçir.
- Sistit. İltihablanmış sidik kisəsi selikli qişasında damarlar genişlənir. Onların divarındakı məsamələrdən eritrositlər sidiyə keçə bilər.
- Böyrək və ya sidik kisəsinin zədələnmələri. Sidik-cinsiyyət sisteminin orqanları zədələndikdə onların daxili qişasının bütövlüyü pozulur. Nəticədə qırmızı qan hüceyrələri asanlıqla sidiyə keçir, bu da laboratoriya müayinələrində müşahidə olunur.
Diaqnostika
Qanda və ya sidikdə eritrositlərin yüksək səviyyəsi aşkar edildikdə səbəb amilini dəqiqləşdirmək üçün kompleks müayinə aparmaq vacibdir. Hər bir üsul müəyyən diaqnostik məlumat daşıyır.
Ümumi qan analizi əsas göstəriciləri qiymətləndirməyə imkan verir və eritrositozu aşkar edir, biokimya daxili orqanların işi haqqında təsəvvür yaradır, qazın tərkibi isə toxumalara kifayət qədər oksigen daxil olub-olmadığını əks etdirir. Neçiporenko üsulu ilə sidik analizi sidikdə qan hüceyrələrinin miqdarının təsdiqi və qiymətləndirilməsi üçün xüsusilə vacibdir. Alət üsulları böyrəklərdə, ürəkdə və ya ağciyərlərdə struktur dəyişikliklərini aşkar etməyə kömək edir.
Diaqnostik plan bir sıra müayinə üsullarını əhatə edə bilər.
Müalicə
Eritrositlər yüksəldikdə terapiya yanaşması bu simptoma səbəb olan əsas amildən asılıdır. Qırmızı qan hüceyrələrinin sayının artması özlüyündə xəstəlik deyil, dəqiqləşdirmə tələb edən əlamətdir. Müalicənin məqsədi qan və sidik göstəricilərini normallaşdırmaq, mümkün ağırlaşmaların qarşısını almaq və pasiyentin ümumi vəziyyətini yaxşılaşdırmaqdır.
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi
Fizioloji amillərlə əlaqəli kiçik və müvəqqəti artımda tövsiyə olunur:
- Su balansına riayət etmək — dehidratasiyanın qarşısını almaq üçün kifayət qədər maye qəbul etmək;
- Toxumaların oksigen aclığına səbəb olan siqaretdən imtina etmək;
- Stress vəziyyətlərini və fiziki həddindən artıq yüklənmələri minimuma endirmək;
- Mümkünsə, hündürlükdə uzunmüddətli qalmağı məhdudlaşdırmaq.
Əsas xəstəliklərin müalicəsi
Əsas vəziyyətin terapiyası onun xarakterindən asılıdır:
- Ağciyər xəstəliklərində bronxları genişləndirən preparatlar və oksigen terapiyası təyin olunur;
- Ürək çatışmazlığında ürəyin işini yaxşılaşdıran və ona yükü azaldan dərmanlar tətbiq olunur;
- Böyrək xəstəliklərində — iltihab əleyhinə vasitələr və nefroprotektorlar;
- Şişlərdə — mərhələdən və yerləşmədən asılı olaraq cərrahi müdaxilə, şüa və ya kimyaterapiya.
Dərman təsiri
Bəzi hallarda həkim təyin edə bilər:
- Qanın özlülüyünü azaldan və tromboz riskini aşağı salan preparatlar;
- Xüsusilə polisitemiyada eritrosit istehsalını tənzimləyən vasitələr;
- Eritropoetin sintezini optimallaşdırmaq üçün hormonal preparatlar.
Sidikdə eritrositlərin korreksiyası
Sidikdə qan aşkar edildikdə müalicə səbəbin aradan qaldırılmasına yönəlir:
- Sidik infeksiyalarında — antibakterial, iltihab əleyhinə və spazmolitik vasitələr göstərişdir;
- Sidik daşı xəstəliyində — daşların əridilməsinə və çıxarılmasına yönəlmiş terapiya;
- Travmalarda — toxumaların bütövlüyünün bərpası və ağırlaşmaların qarşısının alınması üçün tədbirlər.
Dəstəkləyici terapiya
Ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün vitamin kompleksləri, antioksidantlar, qan dövranını optimallaşdıran və müşayiət edən xəstəlikləri nəzarətdə saxlamağa imkan verən preparatlar tətbiq olunur. Arterial təzyiqin dinamik ölçülməsi və analizlərin monitorinqi də göstərişdir.
Yadda saxlamaq lazımdır ki, eritrositlər yüksəldikdə özbaşına müalicə yolverilməzdir. Yalnız tam müayinədən sonra həkim pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq adekvat terapiya təyin edə bilər.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qırmızı qan hüceyrələrinin artan qatılığı qanın özlülüyünü artırır, bu da onun damarlarda hərəkətini yavaşladır. Bu, müəyyən ağırlaşmalara meyillik yaradır:
- Trombotik risklər. Qanın sıxlığı artdıqda trombositlər bir-birinə yapışaraq laxta əmələ gətirir. Onlar qan axınını tutaraq həyati vacib orqanların işini poza bilər (insult, infarkt, ağciyər tromboemboliyası).
- Hipertenziya (yüksək arterial təzyiq). Eritrositlərin artıq miqdarı damarlara yükü artırır. Genetik meyillik olduqda bu, təzyiqin davamlı yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər.
- Ürək işinin pozulması. Sıx qanın nasosla vurulması daha çox enerji tələb edir. Zaman keçdikcə bu, miokardın funksiyasını tükəndirə bilər.
- Mikrosirkulyasiya pozğunluqları. Eritrositoz oksigen çatışmazlığına səbəb olur, bu da baş ağrılarına, yaddaşın pisləşməsinə və tez yorulmaya gətirib çıxarır.
- Yuxu və konsentrasiyanın pozulması. Beynin zəif qanla təchizatı səbəbindən yuxunun keyfiyyəti pisləşir, baş gicəllənmə, əsəbilik və diqqətin azalması yaranır.
- Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi. Qanın tərkibinin dəyişməsi xroniki xəstəliklərin — diabetin, varikoz genişlənmənin və digərlərinin — gedişatını ağırlaşdırır.
Sidikdə eritrositlərin olması sidik-ifrazat sisteminin mümkün zədələnmələrinə işarə edir, bu da diqqət tələb edir. İltihab və ya şişlər səbəbindən böyrəklər zədələndikdə onların funksiyasının tədricən pozulması mümkündür, bu da süzülmənin azalması və ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə özünü göstərir (böyrək çatışmazlığı inkişaf edir).
Hansı həkimə müraciət etməli
Qanda və ya sidikdə eritrositlərin yüksək səviyyəsi aşkar edildikdə həkimə müraciəti təxirə salmaq lazım deyil. Heç nə narahat etməsə belə, klinik vəziyyəti aydınlaşdırmaq vacibdir.
Eritrositlər yüksək olduqda aşağıdakı həkimlərin köməyi tələb oluna bilər:
Yadda saxla!
Qanda eritrositlərin yüksək səviyyəsi müstəqil xəstəlik deyil, orqanizmdəki dəyişikliklərdən xəbər verə bilən dəyərli diaqnostik göstəricidir. Bu əlamət diqqətli yanaşma tələb edir, çünki tez-tez toxumaların oksigenlə təminatı ilə bağlı problemlərin və ya sümük iliyinin işində pozulmaların ilk siqnalı olur. Uşaqlarda, hamilə qadınlarda və yaşlı pasiyentlərdə analiz nəticələrinə xüsusilə diqqətli yanaşmaq vacibdir, çünki hətta kiçik yayınmalar da ciddi əhəmiyyət kəsb edə bilər.
Sidikdə eritrositlərin artması çox vaxt sidik-ifrazat sisteminin iltihabları, travmaları və ya yeni törəmələri ilə əlaqədardır. Analizlərin düzgün toplanması və hazırlanması böyük rol oynayır, çünki səhvlər yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Suallar və cavablar
Bu göstərici laboratoriya analizi zamanı qırmızı hüceyrələrin probirkanın dibinə tez çatdığını göstərir. Belə vəziyyət iltihab proseslərində (eritrositlər onlara yapışan iltihab zülalları hesabına daha ağır olur) və ya anemiyada (eritrositlər azaldığı üçün onlar demək olar ki, maneəsiz dibə çatır — sürət yüksəlir) müşahidə olunur.
Bu əlamət qırmızı hüceyrələrin normadan böyük olduğunu göstərir (makrositlər). Tez-tez orqanizmdə sianokobalamin çatışmazlığında rast gəlinir.
Bu əlamət qan dövranında müxtəlif diametr və genişlikdə eritrositlərin dövr etdiyini göstərir. Anemiya, talassemiya və digər pozğunluqlara işarə edə bilər.
Bu halda həkimlər ümumi qan və sidik analizini, Neçiporenko üsulu ilə analizi yoxlamağı, arterial qanın qaz tərkibini və plazmanın biokimyəvi spektrini təyin etməyi tövsiyə edir.
