HELLP sindromu: hansı əlamətlərdə təcili yardım lazımdır?

Qarın yuxarısında, xüsusən sağ qabırğa altında ağrı, güclü halsızlıq, ürəkbulanma və qusma ola bilər. Güclü baş ağrısı və görmə pozuntuları da əhəmiyyətlidir. Şikayətləri sadəcə mədə problemi və ya adi toksikoz hesab etmək gecikmə yarada bilər. Bütün əlamətlərin eyni vaxtda olması tələb olunmur. Vəziyyətin sürətlə dəyişməsi xüsusən vacibdir.

Xeyr. Təzyiq mühüm məlumatdır, lakin şübhəli simptomlarda tək ev ölçüsünə güvənmək olmaz. Klinik müayinə və laborator qiymətləndirmə tələb olunur. Qan sayımı, qaraciyər göstəriciləri, böyrək funksiyası və vəziyyətə uyğun başqa testlər araşdırıla bilər. Əvvəlki normal nəticə sonradan yaranan problemi istisna etmir. Təkrar yoxlamanın ehtiyacı tibbi komanda tərəfindən müəyyənləşdirilir.

Trombosit azalması və digər dəyişikliklər qanaxma və orqan fəsadları riskini artıra bilər. Ana və dölün vəziyyəti paralel izlənir. Təzyiqin idarəsi, qıcolmanın qarşısının alınması və digər müdaxilələr klinik vəziyyətə görə seçilir. Doğuşun vaxtı və üsulu da fərdi qərardır. Bəzən hamiləliyi uzatmaq təhlükəsiz olmur; məqsəd ananın və körpənin risklərini düzgün müqayisə etməkdir.

Vəziyyət doğuşdan sonra da yarana və ya izlənmə tələb edə bilər. Yeni ağır baş ağrısı, qarın ağrısı, nəfəs darlığı və ümumi pisləşmədə təcili müraciət edin. Sonrakı qəbulda analizlərin və təzyiqin nəzarət planı dəqiqləşdirilməlidir. Gələcək hamiləlik üçün risk qiymətləndirilməsi aparılır. Profilaktik dərmanlar yalnız konkret göstərişlə başlanır; əvvəlki ağırlaşma barədə sənədlərin saxlanması faydalıdır.

Bu vəziyyətdə bir analiz anlıq məlumat verir. Trombosit və qaraciyər göstəricilərinin sonrakı dəyişməsi müalicə və doğuş planına təsir edə bilər. Pasiyentin özünü necə hiss etməsi də paralel qiymətləndirilir. Rəqəm nisbətən dəyişməz qalsa belə yeni ağır ağrı və nəfəs darlığını bildirin. Əksinə, bir göstəricinin yaxşılaşması bütün nəzarətin bitdiyini göstərməyə bilər.

Sağaldıqdan sonra hadisəni izah edən görüş faydalıdır. Hansı meyarla diaqnoz qoyulub, qanaxma və ya başqa orqan fəsadı olubmu, hansı nəzarət davam etməlidir? Bu məlumat gələcək hamiləlik və ümumi sağlamlıq üçün əhəmiyyətlidir. Sonrakı hamiləlikdə profilaktika ehtiyacı ayrıca qiymətləndirilir. Aspirin və digər preparatlar yalnız uyğun göstərişlə başlanır. Keçmişdə HELLP olması sizi günahkar etmir və gələcək barədə təkbaşına qəti proqnoz vermir; fərdi plan və erkən məsləhətləşmə əsasdır.

Trombositlər qanın laxtalanmasında iştirak edir. Onların azalması müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər və təkbaşına HELLP diaqnozu deyil. HELLP şübhəsində digər qan və qaraciyər göstəriciləri, simptomlar və hamiləlik konteksti birlikdə qiymətləndirilir. Bu fərq vacibdir: hər azalma eyni təcili vəziyyət deyil, amma ağır simptomlarla yanaşı dəyişiklik də kiçildilməməlidir. Klinik komanda səbəbləri ayırmaq və gedişi izləmək üçün uyğun analizləri seçir. Nəticənin sürətlə dəyişməsi və pasiyentin vəziyyəti qərarın əsas hissəsidir.

HELLP preeklampsiya ilə əlaqəli olduğundan onun risk amilləri də oxşardır. Əvvəlki hamiləlikdə preeklampsiya və ya HELLP keçirmiş, xroniki yüksək təzyiqi, diabeti, böyrək xəstəliyi və ya bəzi otoimmün xəstəlikləri olan qadınlarda risk yüksək ola bilər. Çoxdöllü hamiləlik, ilk hamiləlik, yaş və yüksək bədən çəkisi də risk amilləri sırasındadır.

Bu, risk amili olan hər qadında HELLP olacağı mənasına gəlmir. Risk amili olmayan qadında da vəziyyət yarana bilər. Buna görə hər hamiləlikdə təzyiq, sidik və simptomlara planlı nəzarət vacibdir. Risk qrupunda olduğunuzu düşünürsünüzsə, hamiləliyin əvvəlindən bunu həkimlə müzakirə edin.

Əvvəl yüksək təzyiq tarixçəsi olmasa belə, əlamətlər yarana bilər; yəni risk amilinin olmaması təhlükəsizlik zəmanəti deyil.

Dəqiq hədd və tələb olunan müayinələr müəssisə protokoluna görə fərqlənə bilər. Rəqəmləri təkbaşına şərh etməyin: onları simptomlar, təzyiq və hamiləlik həftəsi ilə birlikdə həkim qiymətləndirir. Analizlər tez-tez təkrarlanır, çünki vəziyyət saatlar ərzində dəyişə bilər.

Müqayisə üçün əvvəlki hamiləliklərin analizlərini saxlayın.

1. Hamiləlik həftəsini deyin. Doğuşdan sonrasa, nə vaxt doğduğunuzu bildirin.
2. Əsas şikayəti qısa ifadə edin. Məsələn, sağ qabırğa altında ağrı, görmə dəyişikliyi və ya güclü baş ağrısı.
3. Təzyiq ölçüsü varsa deyin. Ölçmə vaxtını və rəqəmi bildirin.
4. Əvvəlki diaqnozları qeyd edin. Preeklampsiya, təzyiq xəstəliyi, qan xəstəliyi və ya dərman qəbulu.
5. Sənədləri götürün. Hamiləlik kartı, son analiz və USM nəticələri.

Hazırlıq sənəd axtarışına görə yola çıxmağı gecikdirməməlidir. Şikayət ağırdırsa, sürücülük etməyin və yardım çağırın.

Yola çıxmaqda tərəddüd edirsinizsə, təcili yardım xəttinə zəng edib şikayətinizi deyin; operator nə etməli olduğunuzu izah edəcək.

HELLP-in özünün tam qarşısını almaq mümkün deyil, lakin preeklampsiyanın yüksək riskində olan qadınlara həkim hamiləliyin erkən mərhələsində profilaktik yanaşma barədə qərar verə bilər. Bu qərar fərdidir və dərmanı özbaşına qəbul etmək doğru deyil.

• Hamiləlik nəzarətinə vaxtında başlayın və görüşləri buraxmayın.
• Təzyiq və sidikdə zülal yoxlanışını planlı aparın.
• Risk amilləriniz haqqında ilk qəbulda danışın.
• Təhlükə əlamətlərini öyrənin və bunlar olarsa gözləməyin.
• Doğuşdan sonrakı ilk həftələrdə də simptomlara diqqət edin.

Profilaktik tədbirlər HELLP-in hər halda qarşısını almır, ona görə təhlükə əlamətlərini bilmək ən vacib tədbirdir.

Sağ qabırğa altında ağrı, ürəkbulanma və halsızlıq yalnız HELLP üçün xarakterik deyil. Eyni şikayətləri mədə iltihabı, öd daşı, qaraciyərin virus iltihabı, hamiləlik xolestazı və hamiləliyin kəskin piy qaraciyəri kimi vəziyyətlər də yarada bilər. Bəzi qan xəstəlikləri də trombosit sayını azalda bilər. Bu vəziyyətlərin müalicəsi və təcililik dərəcəsi fərqlidir.

Buna görə evdə “mədə ağrısıdır” və ya “yeməkdən zəhərlənmişəm” deyə qərar vermək doğru deyil. Həkim şikayətləri, təzyiq ölçülərini, qan və sidik analizlərini birgə qiymətləndirərək səbəbi müəyyənləşdirir. Hamiləlikdə yeni başlamış və keçməyən qarın yuxarısı ağrısı, xüsusilə baş ağrısı və ya görmə dəyişikliyi ilə birgə olduqda, qiymətləndirməni gecikdirməmək ən təhlükəsiz yoldur. Qiymətləndirmə nəticəsində HELLP təsdiqlənməsə belə, tapılan digər vəziyyət də nəzarət tələb edə bilər.

HELLP və ya preeklampsiya keçirmiş qadınlarda gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri və yüksək təzyiq riski bir qədər artmış ola bilər. Bu, onların mütləq xəstələnəcəyi mənasına gəlmir, lakin hamiləlikdən sonra da sağlamlıq nəzarətinin vacibliyini göstərir. Doğuşdan sonra təzyiq, analizlər və simptomlar planlı izlənir.

• Çıxarış sənədini və analiz nəticələrini saxlayın; sonrakı həkimlərə göstərin.
• Təzyiqi planlı yoxlatdırın və həkimin dediyi qaydada nəzarət edin.
• Siqaretdən imtina, mülayim fiziki aktivlik və çəkinin nəzarəti ürək-damar sağlamlığına kömək edir.
• Yeni hamiləlik planlaşdırarkən əvvəlcədən məsləhətləşmə keçirin.
• Doğuşdan sonrakı ağır baş ağrısı, görmə dəyişikliyi və nəfəs darlığını ciddi qəbul edin.

Əmizdirmə, dərman və emosional dəstək barədə suallarınızı doğuşdan sonrakı görüşlərdə də verin. Ağır hamiləlik keçirdikdən sonra narahatlıq və stress hiss etmək təbiidir, dəstək almağa çəkinməyin.