Kalsium insan orqanizmində təkcə sümüklər və dişlər üçün «tikinti» rolunu oynamır, həm də əzələlərin işini, sinir impulslarının ötürülməsini, qanın laxtalanmasını tənzimləyir. Bu səhifədə kalsiumun azalmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Nefroloq Qastroenteroloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Kalsium insan orqanizmində təkcə sümüklər və dişlər üçün «tikinti» rolunu oynamır, həm də əzələlərin işini, sinir impulslarının ötürülməsini, qanın laxtalanmasını tənzimləyir. Onun səviyyəsi daim qalxanətrafı vəzilər, qalxanabənzər vəz və böyrəklər tərəfindən nəzarətdə saxlanılır, onlar elementin nə qədərinin sorulacağını, xaric olunacağını və ya toxumalarda toplanacağını idarə edir. Qanda kalsium ionlarının konsentrasiyası aşağı düşdükdə həkimlər hipokalsemiyadan danışırlar (səviyyə mmol/l ilə ölçülür). Bu vəziyyət bir çox prosesin balansını pozur: əzələlər həddən artıq oyanıqlı olur, qıcolmalar yaranır, ürək və sinir sisteminin işi pisləşir. Aşağı kalsium zamanı sümük toxumasının möhkəmliyi azalır ki, bu da sınıq riskini artırır. Simptomların yaranması müayinə tələb edir: çatışmazlığı özbaşına aradan qaldırmaq həmişə mümkün olmur, çünki səbəblər daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri və ya mübadilə pozğunluqları ilə bağlı ola bilər. Əgər boğazda güclü qıcolma nəfəsalmanı çətinləşdirirsə və ya üzdə, ətraflarda kəskin keyimə hissi ilə birlikdə tənəffüs pozulursa, dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır — bu, ağır hipokalsemiyanın həyat üçün təhlükəli əlaməti ola bilər.
Növləri
Kalsiumun aşağı düşməsi müxtəlif şəkildə özünü göstərə bilər, ona görə də tibdə bir neçə təsnifat istifadə olunur. Çoxfaktorlu ayırd etmə həkimə pozğunluğun nə ilə əlaqəli olduğunu və onu necə düzəltmək lazım olduğunu daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verir.
Hipokalsiemiyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Kalsium səviyyəsinin kəskin aşağı düşməsi;
- Kalsiumun xroniki aşağı düşməsi;
- Nisbi hipokalsiemiya (qanın zülal balansının pozulması ilə əlaqəlidir);
- Həqiqi hipokalsiemiya (ionlaşmış kalsium səviyyəsinin aşağı düşməsi).
Səbəbləri
Kalsium səviyyəsi daxili sekresiya vəzilərinin, böyrəklərin, bağırsağın və sümük toxumasının işindən asılıdır. Buna görə də onun aşağı düşməsinə səbəb ola biləcək amillərin spektri kifayət qədər genişdir.
İonlaşmış və ümumi kalsiumun aşağı düşməsinə səbəb olan əsas amillər:
- Hipoparatireoz. Paratqormonun çatışmazlığında kalsium və fosfor mübadiləsinin tənzimlənməsi pozulur: kalsium sümüklərdən zəif azad olunur və qanda zəif saxlanılır. Bu, qida ilə normal qəbul olunduqda belə onun aşağı düşməsinə səbəb olur.
- Xroniki böyrək çatışmazlığı. Xəstə böyrəklər mineralları saxlamaq qabiliyyətini itirir, həmçinin D vitamininin aktiv formaya çevrilməsini pozur. Nəticədə sidikdə kalsium aşağı olur, qanda da onun konsentrasiyası düşür.
- Raxit. Uşaqlarda D vitamini çatışmazlığı kalsiumun bağırsaqda normal sorulmasına mane olur. Bu, sümük toxumasının düzgün formalaşmamasına və qanda mineral səviyyəsinin normadan aşağı olmasına gətirib çıxarır.
- Osteomalyasiya. Böyüklərdə buna bənzər proses müşahidə oluna bilər: sümüklərin minerallaşması pisləşir, kalsium mübadiləni saxlamaq üçün intensiv sərf olunur, bu da orqanizmdə onun səviyyəsinin xroniki aşağı düşməsinə səbəb olur.
- Pankreatit. Mədəaltı vəzinin iltihabı kalsiumu bağlayan fermentlərin aktivləşməsi ilə müşayiət olunur. Nəticədə onun qandakı miqdarı kəskin şəkildə düşür.
- İltihabi proseslər. Eyni zamanda onun zülallarla birləşməsi pozulur ki, bu da aktiv formanın çatışmazlığına səbəb olur.
- Malabsorbsiya sindromu. Bağırsaq qida maddələrini tam mənimsəyə bilmədikdə, məhsullardakı kalsium orqanizmə kifayət qədər miqdarda daxil olmur. İonlaşmış kalsiumun konsentrasiyası normadan aşağı olur.
- Alkoqolizm. Alkoqoldan həddindən artıq istifadə zamanı vitamin ehtiyatı azalır, qaraciyər və bağırsağın işi pisləşir. Bu, kalsiumun mənimsənilməsini azaldır və mübadiləsini pozur, nəticədə hipokalsiemiya inkişaf edir.
Diaqnostika
Kalsium miqdarının dəqiq qiymətləndirilməsi üçün yalnız qan analizi kifayət etmir. Həkimlər həm elementin səviyyəsini, həm də onun azalma səbəbini müəyyən etmək üçün bir neçə üsuldan istifadə edirlər.
Kalsium səviyyəsinin araşdırılması:
- Qanda ümumi kalsium;
- Ionlaşmış kalsium;
- Zülallarla bağlı kalsium.
Hipokalsemiyanın səbəbini aşkar etmək üçün tətbiq olunur:
- Fosfor analizi;
- Paratireoid hormonunun müəyyən edilməsi;
- Qanda D vitamini;
- Sutkalıq sidikdə kalsium.
Belə mərhələli sxem lazımdır, çünki ümumi kalsium ümumi ehtiyatı göstərir, lakin o, zülalların miqdarından asılıdır, ionlaşmış forma isə mineralın aktiv hissəsini əks etdirir. Paratireoid hormonunun və D vitamininin yoxlanılması kalsiumun niyə aşağı olduğunu aşkar etməyə kömək edir: hormonların çatışmazlığından, sorulma pozğunluqlarından və ya böyrək disfunksiyasından. Sutkalıq sidik analizi kalsiumun nə dərəcədə aktiv xaric olunduğunu və gizli filtrasiya pozğunluqlarının olub-olmadığını göstərir.
Müalicə
Aşağı kalsiumun müalicəsinə yanaşma həmişə fərdidir və səbəbdən asılıdır. Korreksiyaya başlamazdan əvvəl həkim məhz nəyin aşağı düşməyə səbəb olduğunu müəyyən etməlidir: vəzilərin işinin pozulması, böyrək xəstəlikləri, iltihab və ya D vitamini çatışmazlığı. Yalnız bundan sonra problemin mənbəyini aradan qaldırmağa yönəlmiş etiopatogenetik müalicə təyin olunur.
Müalicənin əsas prinsipləri:
- Çatışmazlığın kompensasiyası. Müxtəlif formalarda kalsium preparatları, bəzən onun mənimsənilməsini yaxşılaşdıran D vitamini ilə birlikdə tətbiq olunur.
- Səbəbə təsir. Paratiroid vəzilərinin işinin pozulmasında əvəzedici terapiya, böyrək patologiyasında nefroloji profilli müalicə, iltihabi proseslərdə isə iltihabəleyhinə dəstək təyin olunur.
- Qidalanmaya nəzarət. Rasionun korreksiyası əsas rol oynayır.
Kalsium aşağı olduqda qidalanma:
- Tövsiyə olunan məhsullar: süd məhsulları, bərk pendir, yoqurt, yaşıl tərəvəzlər (brokkoli, ispanaq), qoz-fındıq, küncüt, paxlalılar, sümüklü balıq (sardin). Onlar asan mənimsənilən kalsium tərkibli olur.
- Məhdudlaşdırılan məhsullar: qazlı içkilər, qəhvə, qatı çay, alkoqol, həddindən artıq duzlu qida — onlar mineralın mənimsənilməsinə mane olur və itkisini artırır.
- Suyun rolu. Nəzərə almaq lazımdır ki, tərkibində kalsium az olan su çatışmazlığı aradan qaldırmağa kömək etmir, buna görə optimal minerallaşmaya malik mineral suya üstünlük vermək daha məqsədəuyğundur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Aşağı kalsium müalicəsiz qalarsa, orqanizmdə tədricən ciddi pozğunluqlar formalaşır. Çatışmazlıq ürəyin, sinir sisteminin, sümüklərin işinə və maddələr mübadiləsinə təsir edir. Nəticələr hipokalsiemiyanın dərinliyindən və müddətindən asılıdır.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Qıcolma tutmaları. Sinir hüceyrələrinin artmış oyanıqlığı nəticəsində inkişaf edir və huşun itirilməsi ilə müşayiət oluna bilər.
- Aritmiyalar. Aşağı kalsium ürəyin elektrik fəaliyyətini pozur, bu da ritm pozğunluqlarına səbəb olur.
- Katarakta. Uzunmüddətli hipokalsiemiya göz büllurunun bulanmasına və görmənin pisləşməsinə şərait yaradır.
- Osteoporoz. Mineral çatışmazlığı sümük toxumasını nazikləşdirərək sınıq riskini artırır.
- Böyümənin ləngiməsi. Uşaqlarda hipokalsiemiya böyüməni və sümük toxumasının formalaşmasını pozur.
Qadınlarda qanda aşağı kalsium xüsusilə hamiləlik və əmizdirmə dövründə təhlükəlidir — çatışmazlıq sümüklərin kövrəkləşməsinə və dişlərlə bağlı problemlərə səbəb ola bilər.
Əgər sizdə və ya yaxınınızda qıcolma tutması baş verirsə, xüsusilə huşun itirilməsi ilə müşayiət olunursa, dərhal təcili yardım çağırın.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qanda kalsium ionlarının konsentrasiyası aşağı olduqda mütəxəssisə müraciəti gecikdirməmək vacibdir. Səbəbi anlamadan mineralı özbaşına bərpa etmək cəhdləri zərər verə bilər. Həkim müayinələri seçir və aşkarlanan patogenetik amilləri nəzərə alaraq kalsium səviyyəsini korreksiya edir.
Yadda saxla!
Kalsiumun müxtəlif laboratoriya analiz növləri həkimə mineral mübadiləsinin vəziyyətini obyektiv qiymətləndirməyə kömək edir. Ümumi kalsium qandakı maddənin ümumi miqdarını əks etdirir, lakin nəticə zülal səviyyəsindən asılıdır — əgər zülal azdırsa, göstərici süni şəkildə aşağı görünə bilər. Buna görə ionlaşmış kalsiumun təyini daha dəqiq hesab olunur: məhz bu forma aktivdir və sinir və əzələ sisteminin işinə cavabdehdir. Diaqnostikanın obyektivliyini artırmaq üçün əlavə olaraq zülallarla birləşmiş kalsium da ölçülə bilər. Beləliklə, əgər insanın qanında ionlaşmış kalsium aşağıdırsa, bu, ümumi göstəricinin aşağı düşməsindən daha etibarlı hipokalsiemiya əlamətidir. Vəziyyəti hərtərəfli qiymətləndirmək üçün həkim adətən bir neçə müayinəni eyni vaxtda təyin edir.
Suallar və cavablar
Qadınlarda kalsium səviyyəsi hormonal amillər — hamiləlik, əmizdirmə, menopauza — səbəbindən daha güclü dəyişir. Bu dövrlər daha çox mineral tələb edir və çatışmazlıq olduqda defisit daha tez inkişaf edir.
Bu, böyrəklərin mineralı saxladığını və demək olar ki, xaricə çıxarmadığını göstərir. Bu mənzərə D vitamini çatışmazlığında, xroniki böyrək xəstəliklərində və ya endokrin pozğunluqlarda müşahidə oluna bilər.
Yüngül formada — bəli: süd məhsulları, qoz-fındıq, balıq, göyərti kömək edir. Lakin ionlaşmış kalsium əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdırsa, təkcə qidalanma kifayət etmir — tibbi müdaxilə tələb olunur.
Böyüyən orqanizm sümük və dişlərin formalaşması üçün çox mineral tələb edir. D vitamininin çatışmazlığında və ya kalsiumun mənimsənilməsinin pozulmasında uşaqlarda hipokalsiemiya riski böyüklərə nisbətən daha yüksək olur.
Bu birləşmə mineralın bağırsaqda zəif sorulduğunu və ya orqanizmdə bölüşdürülməsinin pozulduğunu göstərir. Bu, malabsorbsiya sindromunun əlaməti ola bilər.
