İnsanın genetik xüsusiyyətlərinin dərmanların effektivliyinə və təhlükəsizliyinə necə təsir etdiyini öyrənən tibb sahəsidir.
Sinonimlər: Farmakogenomika
Farmakogenetika eyni dərmanın eyni dozada bir insana kömək etdiyini, digərinə təsir etmədiyini, üçüncüsündə isə ağır reaksiya yaratdığını izah edir. Səbəb çox vaxt preparatların mübadiləsinə, daşınmasına və orqanizmdəki hədəflərinə cavabdeh genlərin variantlarında olur. Yaxın termin olan farmakogenomika eyni məsələləri bütün genom səviyyəsində araşdırır.
Mahiyyəti
Əsas rolu qaraciyərin sitoxrom P450 sistemi fermentlərinin genləri (CYP2D6, CYP2C19, CYP2C9 və digərləri) oynayır. Fermentin aktivliyinə görə insanlar şərti olaraq «yavaş», «normal» və «sürətli» (ultrasürətli) metabolizatorlara bölünür. Yavaş metabolizatorlarda preparat toplanır və daha tez-tez əlavə təsir yaradır; sürətlilərdə isə çox tez xaric olur və ya dərman qaraciyərdə aktivləşirsə, aktiv formaya həddindən artıq çevrilir.
Fermentlərdən başqa, preparat hədəflərinin genləri (məsələn, varfarin üçün VKORC1) və ağır allergik reaksiyalarla əlaqəli immun sistemin HLA genləri də əhəmiyyət daşıyır.
Klinik əhəmiyyəti
Klinik praktikada qəbul edilmiş nümunələr:
- HLA-B*57:01 — HİV-infeksiyası zamanı abakavir təyin edilməzdən əvvəl hiperhəssaslıq reaksiyası riskinə görə test mütləqdir;
- HLA-B*15:02 — Asiyanın bəzi ölkələrindən olan insanlarda karbamazepin qəbulu zamanı Stivens-Conson sindromu riski ilə bağlıdır;
- CYP2C19 — aktivlik azaldıqda klopidoqrel aktiv formaya pis çevrilir;
- CYP2C9 və VKORC1 — varfarinə fərdi həssaslığa təsir edir;
- DPYD və TPMT — bəzi şişəleyhinə və immunosupressiv vasitələrin ağır toksikliyi riskini müəyyən edir.
Test qan və ya yanağın selikli qişasından götürülən yaxma üzrə bir dəfə aparılır, nəticəsi ömür boyu keçərlidir. Lakin dərmanların əksəriyyəti üçün rutin genotipləşdirmə tələb olunmur: müalicənin seçimi əvvəlki kimi diaqnoza, yaşa, böyrək və qaraciyər funksiyasına, digər preparatlara əsaslanır. Nəticələri həkim şərh etməli və terapiyanı o dəyişməlidir — kommersiya testi əsasında qəbulu özbaşına dəyişmək olmaz.
Nə ilə əlaqəlidir
Farmakogenetika dərmanlara qarşı hiperhəssaslıq, antikoaqulyantlar zamanı qanaxma, antiaqreqant terapiyanın effektsizliyi, kimyaterapiyanın toksikliyi risklərini azaltmağa, həmçinin bir sıra antidepressant və ağrıkəsicilərin (məsələn, kodein) təsir xüsusiyyətlərini nəzərə almağa kömək edir.
