Ovarium

Kiçik çanaqda yerləşən cüt qadın cinsiyyət vəzisi; burada yumurta hüceyrələri yetişir, estrogenlər, progesteron və az miqdarda androgenlər hasil olunur.

Yumurtalıqlar uşaqlığın hər iki tərəfində yerləşən və ona xüsusi bağlarla birləşən badamşəkilli iki kiçik vəzidir. Onların yanında uşaqlıq boruları yerləşir; boruların qıfları yumurtalıqdan çıxan yumurta hüceyrəsini tutur. Yetkin qadında yumurtalığın uzunluğu orta hesabla təxminən 3–4 sm-dir; menopauzadan sonra o kiçilir.

Quruluşu və funksiyası

Yumurtalığın xarici tərəfi qişa ilə örtülüdür, onun altında follikulları olan qabıq maddəsi, mərkəzdə isə damar və sinirləri olan beyin maddəsi yerləşir. Follikul ehtiyatı hələ doğuşdan əvvəl formalaşır və ömür boyu yalnız azalır. Yumurtalıq iki əsas funksiyanı yerinə yetirir:

generativ — hər ay follikulstimullaşdırıcı hormonun təsiri ilə follikullar böyüyür, onlardan biri dominant olur və lüteinləşdirici hormonun zirvəsində partlayaraq yumurta hüceyrəsini azad edir (ovulyasiya);
endokrin — böyüyən follikullar estradiol, partlamış follikulun yerində əmələ gələn sarı cisim isə progesteron hasil edir; bundan başqa, yumurtalıqlar az miqdarda androgenlər və Anti-Müller hormonu sintez edir.

Bu hormonlar menstrual sikli tənzimləyir, erkən hamiləliyi dəstəkləyir, sümük toxumasına, damarlara, dəriyə və maddələr mübadiləsinə təsir göstərir.

Klinik əhəmiyyəti

Yumurtalıqların vəziyyəti transvaginal USM (ölçü, antral follikulların sayı, törəmələr) və hormon analizləri ilə qiymətləndirilir: follikulstimullaşdırıcı hormon, lüteinləşdirici hormon, estradiol, Anti-Müller hormonu. Sonuncu, follikulların sayı ilə birlikdə yumurtalıq ehtiyatını əks etdirir və ekstrakorporal mayalanmanın planlaşdırılmasında istifadə olunur. Yaşla ehtiyat azalır, yumurtalıq funksiyasının sönməsi isə orta hesabla 50 yaş ətrafında menopauzaya gətirib çıxarır.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir

funksional kistalar (follikulyar kista, sarı cismin kistası) və endometrioid kistalar;
polikistoz yumurtalıq sindromu;
artımların iltihabı (ooforit, salpinqooforit);
yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığı;
xoşxassəli şişlər və yumurtalıq xərçəngi;
yumurtalığın burulması və apopleksiyası (qansızma) — təxirəsalınmaz vəziyyətlər.

Qarının aşağı hissəsində bir tərəfdə qəfil kəskin ağrı, xüsusən qusma və ya zəifliklə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardım (103) çağırılmalıdır.