Uşaqlığın disfunksional qanaxmaları yumurtalıq hormonlarının istehsalının pozulması nəticəsində yaranır. Məqalədə onların hansı yaş dövrlərində rast gəlindiyi və necə müalicə edildiyi izah edilir.
Uşaqlığın disfunksional qanaxmaları yumurtalıq hormonlarının istehsalı və tənzimlənməsi pozulduqda yaranan, uşaqlıqda üzvi (anatomik) xəstəlik olmadan baş verən anormal uşaqlıq qanaxmalarıdır. Onlar qızlarda yeniyetməlik dövründə, doğuş yaşında olan qadınlarda və klimakterik dövrdə baş verə bilər.
Yeniyetmə qızlarda səbəb adətən hipotalamus-hipofiz-yumurtalıq sisteminin hələ tam yetişməməsi ilə bağlıdır. Doğuş yaşında olan qadınlarda cinsiyyət orqanlarının iltihabı, stress, endokrin pozğunluqlar və digər amillər rol oynaya bilər. Klimakterik dövrdə isə menstrual funksiyanın tənzimlənməsinin yaşla əlaqəli pozulması qabaqcıl səbəbdir. Bu məqalədə vəziyyətin mexanizmi, əlamətləri, diaqnostika və müalicə yanaşmaları ümumi şəkildə izah olunur.
Disfunksional qanaxma nədir
Normal menstrual tsikl hormonların ardıcıl və tarazlı təsiri ilə tənzimlənir: yumurtalıqda follikul yetişir, ovulyasiya baş verir, sarı cisim əmələ gəlir və uşaqlığın selikli qişası (endometrium) dəyişir. Bu ardıcıllıq pozulduqda endometrium qeyri-bərabər və nizamsız şəkildə qopur, nəticədə anormal qanaxma yaranır.
«Disfunksional» ifadəsi o deməkdir ki, qanaxmanın səbəbi hormonal tənzimləmənin pozulmasıdır, uşaqlıqda şiş, polip, iltihab və ya hamiləlik kimi üzvi səbəb yoxdur. Bu diaqnoz yalnız digər səbəblər istisna edildikdən sonra qoyulur.
Mexanizm: anovulyasiya
Xəstəliyin əsasında çox vaxt ovulyasiyanın baş verməməsi, yəni anovulyasiya durur. Follikul ya yetişir, lakin yarılmır (persistensiya), ya da inkişafını dayandırır (atreziya). Nəticədə sarı cisim formalaşmır, hormon balansı pozulur.
Estrogenlərin uzunmüddətli və progesteronla tarazlaşdırılmamış təsiri endometriumun həddindən artıq böyüməsinə (hiperplaziya) gətirib çıxarır. Belə qalın, zəif möhkəmlənmiş selikli qişa uzun müddət ərzində qeyri-bərabər qopur və bu zaman uzunmüddətli, bəzən güclü qanaxma baş verir. Qanaxma bütün endometrium qopana qədər bir neçə gün, bəzən həftələr ərzində davam edə bilər.
Yaş dövrlərinə görə xüsusiyyətlər
| Dövr | Əsas xüsusiyyətlər |
|---|---|
| Yeniyetməlik (yuvenil) dövr | İlk menstruasiyalardan sonra bir neçə il ərzində tsikl nizamsız ola bilər. Qanaxma güclü olduqda anemiya riski artır və həkim nəzarəti vacibdir. |
| Doğuş yaşı | Stress, çəki dəyişiklikləri, endokrin pozğunluqlar, iltihabi proseslər və digər səbəblər nəzərə alınmalıdır. Mütləq hamiləlik və üzvi səbəblər istisna edilir. |
| Klimakterik dövr | Yumurtalıq funksiyası azaldıqca tsikl nizamsızlaşır. Bu yaşda qanaxmalar ciddi yoxlama tələb edir, çünki uşaqlıq selikli qişasının xərçəngi istisna edilməlidir. |
Əlamətlər və gedişat
Disfunksional qanaxmaların tipik təzahürləri bunlardır:
- menstruasiyanın bir neçə həftə gecikməsindən sonra güclü və ya uzun qanaxma;
- tsiklin nizamsızlığı: qısa və uzun fasilələrin növbələşməsi;
- müxtəlif intensivlikdə və müddətdə qanaxma;
- qanaxmalararası dövrdə «ləkə» şəklində axıntılar;
- zəiflik, halsızlıq, baş gicəllənməsi, dərinin solğunluğu, nəfəs darlığı (anemiya əlamətləri);
- qarın aşağısında yüngül ağrı və ya ağırlıq hissi.
Uzunmüddətli və güclü qanaxmalar zamanı posthemorragik anemiya inkişaf edə bilər. Qanaxmadan kənar dövrdə uşaqlıq ölçüsü adətən normal və ya bir qədər böyümüş ola bilər, yumurtalıqlarda kistoz dəyişikliklərə rast gəlinə bilər.
Diaqnostika
Diaqnoz qoyulması və digər səbəblərin istisna olunması üçün ginekoloq kompleks müayinə təyin edir:
- Anamnez və baxış. Menstrual tsiklin xarakteri, qanaxmanın müddəti və həcmi, qəbul olunan dərmanlar, stress və çəki dəyişiklikləri soruşulur, ginekoloji baxış aparılır.
- Hamiləliyin istisnası. Hamiləlik testi və ya xorionik qonadotropin təyini ilə düşük və uşaqlıqdankənar hamiləlik kimi hallar yoxlanılır.
- Laborator analizlər. Hemoglobin və dəmir mübadiləsi, laxtalanma sistemi, qalxanabənzər vəzi və cinsi hormonların səviyyəsi qiymətləndirilir.
- Ultrasəs müayinəsi. Uşaqlığın, endometriumun qalınlığının və yumurtalıqların vəziyyəti öyrənilir.
- Endometriumun qiymətləndirilməsi. Göstəriş olduqda histeroskopiya, uşaqlıq selikli qişasından nümunənin histoloji müayinəsi və ya diaqnostik qaşınma aparılır.
Digər səbəblərin istisna olunması
Qanaxma disfunksional olduğunu söyləmək üçün həkim aşağıdakı vəziyyətləri yoxlayır:
- başlayan və ya natamam düşük, uşaqlıqdankənar hamiləlik;
- uşaqlıq əlavələrinin iltihabı və digər iltihabi xəstəliklər;
- uşaqlıq mioması, polip, adenomioz və endometrioz;
- uşaqlıq cisminin və uşaqlıq boynunun xərçəngi;
- yumurtalığın hormonal fəal şişləri;
- qan xəstəlikləri və laxtalanma pozğunluqları;
- qalxanabənzər vəzi, böyrəküstü vəzi və digər endokrin pozğunluqlar;
- bəzi dərmanların (məsələn, hormonal vasitələr, qan durulaşdıranlar) təsiri.
Müalicə: iki əsas məqsəd
Müalicə iki mərhələdən ibarətdir: qanaxmanın dayandırılması və təkrarlanmanın qarşısının alınması. Müalicə taktikası yaşdan, qanaxmanın şiddətindən, anemiyanın dərəcəsindən, həmçinin pasiyentin hamiləlik planlarından asılıdır. Dərman seçimini, dozasını və müddətini yalnız ginekoloq müəyyən edir.
| Mərhələ | Əsas yanaşmalar |
|---|---|
| Qanaxmanın dayandırılması | Hormonal preparatlar (kombinə edilmiş estrogen-gestagen və ya gestagen vasitələr), qanaxmanı azaldan qeyri-hormonal dərmanlar. Ağır qanaxmada stasionar şəraitdə infuziya və ya uşaqlığın qaşınması. |
| Anemiyanın düzəldilməsi | Dəmir preparatları və lazım olduqda digər dəstək; ağır anemiyada stasionar müalicə. |
| Təkrarlanmanın qarşısının alınması | Menstrual tsiklin hormonal tənzimlənməsi, ovulyasiyanın bərpası, ümumi möhkəmləndirici və iltihabəleyhinə tədbirlər, yanaşı xəstəliklərin müalicəsi. |
| Qaşınma (kuretaj) | Klimakterik dövrdə və ya qanaxma güclü olduqda, endometrium xərçəngini istisna etmək üçün; yeniyetmələrdə yalnız həyati göstərişlə. |
Diqqət!
Hormonal preparatları özbaşına təyin etmək və ya dozasını dəyişmək təhlükəlidir. Bəzi vasitələr xüsusilə anemiya və ya tromboz riski olduqda qanaxmanı gücləndirə və ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Anemiya və ümumi vəziyyət
Uzunmüddətli və ya təkrarlanan qanaxmalar orqanizmin dəmir ehtiyatlarını azaldır və dəmir çatışmazlığı anemiyasına gətirib çıxarır. Anemiya halsızlıq, tez yorulma, diqqətin dağılması, saç tökülməsi, dırnaqların kövrəkləşməsi, nəfəs darlığı və ürək döyünməsi ilə özünü göstərə bilər. Yeniyetmə qızlarda isə bu vəziyyət məktəbdə nəticələrə və ümumi inkişafa da təsir edə bilər.
Buna görə qanaxmanı dayandırmaqla yanaşı, anemiyanın səbəbi və dərəcəsi də müəyyən edilməli, dəmir ehtiyatları bərpa olunmalıdır. Dəmir preparatlarının dozasını və müddətini həkim təyin edir; onların özbaşına, nəzarətsiz qəbulu mədə-bağırsaq şikayətlərinə səbəb ola bilər.
Yeniyetmə qızlarda müayinənin xüsusiyyətləri
Yeniyetmə qızlarda müayinə yumşaq və dəstəkləyici yanaşma tələb edir. Çox vaxt ginekoloji baxış əvəzinə qarın ultrasəs müayinəsi, laborator analizlər və anamnez kifayət edir. Valideynlərin iştirakı və həkimin sakit, məxfi söhbəti qızın vəziyyəti dəqiq təsvir etməsinə kömək edir.
Gənc qızlarda uzunmüddətli qanaxma olduqda laxtalanma sistemi pozğunluqları (məsələn, fon Villebrand xəstəliyi) da nəzərə alınır, çünki bəzən ağır menstrual qanaxmanın səbəbi hormonal deyil, qan xəstəliyi olur. Belə hallarda hematoloq məsləhəti lazım gələ bilər.
Müalicədən sonra bərpa və izləmə
- İlk günlərQanaxma azalır və dayanır, xüsusi hallarda stasionar müşahidə aparılır.
- İlk həftələrAnemiyanın müalicəsi, gün rejiminin və qidalanmanın qaydaya salınması.
- Növbəti aylarMenstrual tsiklin tənzimlənməsi üçün müalicə kursu, bazal hərarət və ya ultrasəs vasitəsilə ovulyasiyanın izlənməsi.
- UzunmüddətliMüntəzəm ginekoloq nəzarəti, lazım olduqda təkrar ultrasəs və analizlər.
Müalicə kursunun sayı və müddəti fərdi olaraq müəyyən edilir. Planlaşdırılmış hamiləlik olduqda ovulyasiyanı bərpa edən müalicə də həkimlə müzakirə edilir.
Profilaktika
- menstrual təqvim aparmaq: tsiklin müddəti, qanaxmanın həcmi və müddəti;
- balanslı qidalanma, dəmirlə zəngin qidalar, kəskin çəki dəyişikliklərindən çəkinmək;
- stressin azaldılması, kifayət qədər yuxu;
- cinsiyyət orqanlarının iltihabi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- endokrin xəstəliklərinə (qalxanabənzər vəzi, diabet, polikistoz) nəzarət;
- ildə ən azı bir dəfə ginekoloq müayinəsi, yeniyetmə qızlarda tsikl pozğunluğu olduqda erkən müraciət.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Anormal uşaqlıq qanaxması hər zaman həkim müayinəsi tələb edir. Aşağıdakı hallarda gecikməyin:
Təcili müraciət edin
- qanaxma çox güclüdür, bir saat ərzində bir neçə gigiyenik bez islanır;
- baş gicəllənməsi, huşun itməsi, nəbzin tezləşməsi, dərinin solğunluğu;
- qarında güclü ağrı, hərarət yüksəlməsi;
- hamiləlik ehtimalı olduqda hər hansı qanaxma;
- menopauzadan sonra yenidən qanaxma yaranıb;
- qanaxma bir neçə gündən çox davam edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Uşaqlıq qanaxması
Uşaqlıq qanaxması menstrual qanaxmanın həcmi, müddəti və ya vaxtının normadan kənar olmasıdır. Struktur və qeyri-struktur səbəblər mövcuddur.
İstiqamət: Ginekologiya
Tez-tez Verilən Suallar
Özü adətən ciddi xəstəlik deyil, lakin güclü və uzun sürən qanaxma anemiyaya səbəb ola bilər. Klimakterik dövrdə eyni əlamətlər başqa, daha ciddi xəstəliklərin əlaməti ola bilər, buna görə həkim müayinəsi vacibdir.
İlk menstruasiyadan sonra bir neçə il ərzində müəyyən nizamsızlıq ola bilər. Lakin güclü və ya uzun qanaxma, halsızlıq və solğunluq olduqda ginekoloqa müraciət edilməlidir.
Hər zaman yox. Müalicə qanaxmanın şiddətindən, yaşdan, anemiyadan və hamiləlik planlarından asılıdır. Seçimi həkim edir.
Ovulyasiya bərpa olunduqda hamiləlik mümkündür. Plan varsa, həkimlə müalicə strategiyasını əvvəlcədən müzakirə edin.
Xeyr. O, yalnız göstərişlər olduqda, məsələn güclü qanaxma, klimakterik dövrdə diaqnostika məqsədilə və ya hormonal müalicə təsirsiz olduqda aparılır.
Güclü qanaxma olduqda özbaşına dərman qəbul etməyin, istiləşdirici prosedurlardan və aspirin kimi qanı durulaşdıran vasitələrdən çəkinin və dərhal həkimə müraciət edin.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.