Premenopauza (premenopauza dövrü)

Premenopauza menopauzadan əvvəl gələn və yumurtalıqların işinin tədricən azalması ilə bağlı təbii dövrdür. Sadə desək, bu, orqanizmin «yenidən qurulmağa» və reproduktiv mərhələni başa çatdırmağa hazırlaşdığı vaxtdır. Hormonal fon dəyişir: estrogenlərin və progesteronun ifrazı tədricən düşür. Bu fonda menstruasiyalar daha az proqnozlaşdırılan olur və bu dövr üçün tipik əlamətlər yaranır.

Ən çox premenopauza 40-cı illərin ortalarında başlayır, lakin bəzən daha erkən və ya 50 yaşa yaxın başlaya bilər. Müddəti fərdidir və bir neçə il çəkə bilər. Başa çatması menopauzanın başlanması sayılır: bu, ardıcıl 12 ay menstruasiyanın olmadığı andır.

Premenopauza xəstəlik deyil, fizioloji prosesdir. Lakin təzahürləri özünühissetməyə və həyat keyfiyyətinə nəzərəçarpan təsir göstərə bilər, buna görə bəzən həkim diqqəti və dəstəkləyici müalicə tələb olunur.

Premenopauza perimenopauza adlanan daha geniş dövrün bir hissəsidir. O, premenopauzanın özünü və menopauzadan sonrakı birinci ili əhatə edir. Perimenopauza bir neçə il davam edə bilər və məhz bu vaxt hormonal yenidənqurulma ən güclü hiss olunur.

Premenopauzanın gedişi hər qadında fərqli olur. Ümumi şəkildə üç variant ayırd etmək olar:

• Fizioloji. Hormonlar tədricən azalır, sikl hamar uzanır. Əlamətlər mülayimdir və, bir qayda olaraq, xüsusi müalicə tələb etmir. Bu, ən çox yayılmış variantdır.
• Patoloji. Əlamətlər güclü ifadəlidir və həyat keyfiyyətinə nəzərəçarpan təsir göstərir. Müşahidə və müalicə tələb olunur.
• Erkən. 40 yaşa qədər başlayır. Səbəbin aydınlaşdırılması üçün mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.

Menstrual siklin pozğunluqları

İlk əlamətlər adətən məhz siklə aid olur: menstruasiyalar qeyri-müntəzəm olur — sikl qısala və ya uzana bilər, qanitirmənin həcmi dəyişir (çox az olandan bol olana qədər). Bəzən premenopauzada uzunmüddətli menstruasiyalar olur — bu, hemoqlobinin azalmasına və anemiyaya gətirib çıxara bilər. Menstruasiyalar arasındakı intervallar uzana bilər.

Vegetativ-damar təzahürləri

• Qaynarlıq — bədənin yuxarı hissəsində qəfil istilik hissi, çox vaxt dərinin qızarması, tərləmə və ürək döyüntüsünün tezləşməsi ilə. Gündə bir neçə dəfə təkrarlana və yuxunu poza bilər.
• Gecə tərləməsi — gecə bol tərləmə; qadın oyanır və pis yatır.
• Başgicəllənmələr, baş ağrıları, arterial təzyiqin dəyişkənliyi.

Emosional dəyişikliklər

• qıcıqlanma, əhval dəyişikliyi, ağlağanlıq;
• yuxu ilə bağlı problemlər: yuxuya getmək çətinləşir, yuxu səthi olur;
• həyəcan, depressiv vəziyyətlər;
• diqqətin azalması, «başda duman» hissi, yaddaşın pisləşməsi.

Fiziki dəyişikliklər

• uşaqlıq yolunda quruluq və qaşınma, cinsi əlaqə zamanı xoşagəlməz hisslər;
• libidonun azalması;
• dərinin quruluğu, dırnaqların kövrəkliyi, saçların tökülməsi;
• çəki artımı və fiqurun dəyişməsi (çox vaxt qarın nahiyəsində piy toplanması);
• əzələ və oynaq ağrıları.

Uzunmüddətli dəyişikliklər

• sümük sıxlığının azalması (osteoporoz riski);
• ürək-damar risklərinin artması.

Anamnezin toplanması. Həkim yaşı, siklin xarakterini, tipik əlamətlərin olub-olmadığını, həmçinin ailə tarixçəsini — yaxın qohum qadınlarda menopauzanın nə vaxt başladığını dəqiqləşdirir.

Ginekoloji baxış. Uşaqlıq yolunun və uşaqlıq boynunun selikli qişasının qiymətləndirilməsi, uşaqlığın və artımların palpasiyası.

Laborator müayinələr. Hormonlara qan analizi:

• FSH — yumurtalıqların funksiyası söndükcə adətən yüksəlir;
• LH — həmçinin yüksəlir;
• estradiol — azalır;
• progesteron — azalır, xüsusən siklin ikinci fazasında;
• ingibin B — azalır, ovarial ehtiyatın azalmasını əks etdirir;
• antimüller hormonu (AMH) — ovarial ehtiyatı qiymətləndirməyə kömək edir.

Kiçik çanaq orqanlarının USM-i. Uşaqlığın və yumurtalıqların ölçüsü və quruluşu qiymətləndirilir, kistalar, miomalar istisna edilir.

Əlavə müayinələr: mammoqrafiya, osteodensitometriya (sümük sıxlığının və osteoporoz riskinin qiymətləndirilməsi), lipid profili.

Differensial diaqnostika. Oxşar əlamətlər verə bilən digər vəziyyətləri istisna etmək vacibdir: qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, depressiya və həyəcan pozğunluqları, anemiya, hipofiz və ya yumurtalıq şişləri.

Başlanğıc mərhələ

• sikl qeyri-sabit olur — menstruasiyalar arasındakı aralıqlar gah qısalır, gah uzanır;
• uzunmüddətli menstruasiyalar qısa sikllərlə növbələşə bilər;
• ilk vegetativ təzahürlər yaranır: qaynarlıq, gecə tərləməsi, yuxunun pisləşməsi.

Estrogenlər azalmağa başlayır, lakin ovulyasiya hələ saxlanıla bilər. Buna görə «premenopauzada hamilə qalmaq olarmı?» sualına cavab belədir: bəli, ehtimal qalır, hərçənd əvvəlkindən aşağıdır.

İnkişaf etmiş mərhələ

• menstruasiyalar daha nadir gəlir, interval bir neçə aya qədər arta bilər;
• qaynarlıq və tərləmə güclənir;
• emosional dəyişkənlik və həyəcan daha çox narahat edir;
• selikli qişaların quruluğu artır;
• metabolik dəyişikliklər mümkündür — çəki artımı, lipid profilində dəyişikliklər.

Ovulyasiya hər sikldə baş vermir, lakin hələ mümkündür — deməli, hamiləlik şansı azalır, lakin tamamilə itmir.

Gec mərhələ

• menstruasiyalar çox nadir olur (aylarla fasilələr);
• əlamətlər maksimuma çatır;
• uzunmüddətli risklər artır — sümük sıxlığı azalır, ürək və damar xəstəlikləri riski yüksəlir;
• estrogenlər minimal qiymətlərə düşür, ovulyasiya demək olar ki, olmur.

Premenopauzanın müddəti fərdidir. Müddətə irsiyyət, həyat tərzi və ümumi sağlamlıq təsir göstərir.

• Osteoporoz. Estrogenlərin azalması səbəbindən sümük sıxlığını daha tez itirir, sınıq riski artır. Osteoporoz artıq premenopauzada başlaya bilər.
• Ürək-damar xəstəlikləri. Estrogenlər damarları qismən qoruyur, buna görə defisitləri zamanı hipertoniya, ateroskleroz, ürəyin işemik xəstəliyi və insult riski artır.
• Metabolik sindrom. Çox vaxt artıq çəki yaranır, qlükozaya dözümlülük pisləşir, «pis» lipidlər artır — bu, 2-ci tip diabet ehtimalını artırır.
• Uroginital pozğunluqlar. Uşaqlıq yolunun və sidik yollarının selikli qişasının quruluğu və atrofiyası cinsi əlaqə zamanı ağrıya, sidik yollarının infeksiyalarının riskinin artmasına və sidik saxlaya bilməməyə gətirib çıxarır.
• Psixoemosional pozğunluqlar. Hormonal dəyişkənlik depressiyanı, həyəcanı və davamlı yuxu problemlərini qızışdıra bilər.
• Koqnitiv funksiyaların pisləşməsi. Bəzi qadınlar yaddaşın və diqqətin pisləşdiyini qeyd edir.
• Onkoloji risklər. Bu dövrdə hormonasılı şişlərin (məsələn, süd vəzisi və endometri) riski arta bilər, xüsusən əlavə risk amilləri olduqda.

Müntəzəm baxışlar və bazis profilaktika belə problemlərin ehtimalını azaltmağa kömək edir.

Dərmansız üsullar

Həyat tərzinin dəyişdirilməsi. Qidalanma: daha çox tərəvəz, meyvə, tam dənli məhsullar, balıq, qoz; daha az yağlı, qızardılmış, acı yeməklər, həmçinin kofein və spirt. Fiziki fəallıq: gəzinti, üzgüçülük, yoqa, pilates — müntəzəm yüklər çox vaxt həm qaynarlığa, həm əhvala, həm ürək-damar sisteminin dəstəklənməsinə kömək edir. Çəkiyə nəzarət.

Psixoloji dəstək. Relaksasiya, tənəffüs praktikaları, meditasiya. İfadəli emosional pozğunluqlarda psixoloq və ya psixoterapevt konsultasiyaları.

Vitaminlər və əlavələr. Çox vaxt D vitamini (osteoporozun profilaktikası), kalsium, maqnezium, B qrupu vitaminləri, omeqa-3 tövsiyə olunur. Fitoestrogenlər (soya, kətan toxumu, qırmızı yonca) bəzi əlamətləri yüngülləşdirə bilər.

Tibbi üsullar

Hormonal terapiya. İfadəli əlamətlər və/və ya ağırlaşma riski yüksək olduqda həkim tərəfindən təyin edilir. Sxem vəziyyətdən asılı olaraq estrogenləri, gestagenləri və ya onların kombinasiyalarını əhatə edə bilər. Hormonal terapiya çox vaxt qaynarlıqda, gecə tərləməsində, uşaqlıq yolunun quruluğunda yaxşı kömək edir, həmçinin osteoporozun profilaktikası üçün istifadə olunur.

Qeyri-hormonal terapiya. Aşağı dozalarda antidepressantlar bəzən qaynarlığı azaltmağa və əhvalı sabitləşdirməyə kömək edir. Bifosfonatlar — osteoporozun profilaktikası və müalicəsi üçün. Statinlər — lipid mübadiləsinin korreksiyası üçün.

Konkret sxemi həkim sizin vəziyyətinizi, yanaşı xəstəlikləri və risk amillərini nəzərə alaraq seçir.

Təhsil proqramları. Premenopauzanın necə keçdiyi, hansı vərdişlərin həqiqətən kömək etdiyi barədə məlumat. Sadə özünənəzarət bacarıqlarının öyrədilməsi: süd vəzilərinin özünümüayinəsi, arterial təzyiqin ölçülməsi, qanda qlükoza səviyyəsinə nəzarət.

Fiziki reabilitasiya. Fərdi seçilmiş məşq proqramları (yoqa, pilates, akvaaerobika) — formanı saxlamağa, əlamətlərin ifadəliliyini azaltmağa kömək edir və osteoporozun profilaktikası rolunu oynayır. Göstərişə görə fizioterapiya.

Psixoloji reabilitasiya. Psixoloqla fərdi və ya qrup görüşləri; stressin idarə olunması, yuxu ilə iş və emosional vəziyyətin sabitləşdirilməsi üzrə treninqlər.

Nutritiv dəstək. Dietoloq konsultasiyaları: kifayət qədər vitamin və mineralla balanslaşdırılmış rasionun seçilməsi.

Sosial adaptasiya. Həyatın yeni mərhələsinin planlaşdırılması üzrə konsultasiyalar: maraqların, hobbinin, özünüreallaşdırma variantlarının axtarışı.

Tibbi müşahidə. Ginekoloqda, endokrinoloqda, kardioloqda müntəzəm baxışlar; vacib göstəricilərin dinamik nəzarəti — hormonların səviyyəsi, sümük toxumasının sıxlığı, lipid profili.

Sağlam həyat tərzi

• müntəzəm fiziki fəallıq — gəzinti, üzgüçülük, yoqa, rəqs; hərəkət çəkini nəzarətdə saxlamağa kömək edir, ürəyi və damarları dəstəkləyir, əhvalı yaxşılaşdırır;
• balanslaşdırılmış qidalanma — daha çox tərəvəz və meyvə, tam dənli məhsullar, balıq, qoz; yağlı, qızardılmış və şirin məhsulları məhdudlaşdırmaq;
• siqaretdən imtina və spirtdə mülayimlik — siqaret menopauzanın başlanmasını sürətləndirə və əlamətləri gücləndirə bilər.

Kontrasepsiya barədə

Bu, çox vaxt nəzərdən qaçırılan məqamdır. Premenopauzada ovulyasiya hər sikldə olmasa da davam edir, deməli hamiləlik mümkündür. Menstruasiyaların qeyri-müntəzəm olması qorunmadan imtina etmək üçün əsas deyil.

Kontrasepsiya ardıcıl 12 ay menstruasiya olmayanadək lazımdır. Hansı üsulun sizin yaşınıza və sağlamlıq vəziyyətinizə uyğun olduğunu ginekoloqla müzakirə edin — bu dövrdə bəzi üsulların öz xüsusiyyətləri var.

Vitaminlər və əlavələr

D vitamini, kalsium, maqnezium və B qrupu vitaminləri bu dövrdə tez-tez tövsiyə olunur. Lakin dozaları özbaşına seçməyin: D vitamini üçün doza qanda onun səviyyəsinə görə müəyyən edilir, kalsium isə ürək-damar risklərini və böyrəklərin vəziyyətini nəzərə alaraq təyin edilir. Analiz verin və dozanı həkimə seçdirin.

Fitoestrogenlər (soya, kətan toxumu, qırmızı yonca, mərcimək) bəzi qadınlarda ayrı-ayrı təzahürləri yumşalda bilər.

Müntəzəm tibbi baxışlar

• ginekoloqa ildə bir dəfə planlı gedişlər;
• mammoqrafiya — 40 yaşdan sonra;
• sitoloji yaxma;
• təzyiqə, xolesterin və qlükoza səviyyəsinə nəzarət;
• osteodensitometriya — sümük toxumasının sıxlığının qiymətləndirilməsi.

Skrininqlərin dəqiq tezliyi ölkəyə və sizin risk amillərinizə görə fərqlənir — həkiminizlə dəqiqləşdirin.

Psixoloji rifah

Rahatlama texnikaları: meditasiya, tənəffüs məşqləri, yoqa. Yaxınların dəstəyi və oxşar dövrdən keçən rəfiqələrlə ünsiyyət — bu, çox vaxt dəyişiklikləri daha sakit yaşamağa kömək edir. Hobbi, yaradıcılıq və özünüinkişaf emosional tarazlığı saxlamağın üsulu kimi.