Yanıq — dərinin və altındakı toxumaların istilik, qaynar maye, buxar, kimyəvi maddə, elektrik cərəyanı və ya şüa təsirindən zədələnməsidir. Ən vacib ilk yardım addımı yanmış yeri dərhal sərin axar su ilə soyutmaqdır: bu, zədənin dərinləşməsinin qarşısını alır və ağrını azaldır.
Əlamətlər
- Dərinin qızarması, toxunanda kəskin ağrı
- Şəffaf maye ilə dolu qabarcıqlar
- Yanmış nahiyədə şişkinlik
- Dərinin ağ, boz, qəhvəyi və ya qaralmış görünməsi — dərin yanıq əlaməti
- Dərin yanıqda ağrının zəif olması — sinir uclarının zədələndiyini göstərir
- Qapalı yerdə yanğından sonra öskürək, səsin xırıldaması, nəfəs darlığı — tənəffüs yollarının yanığı şübhəsi
Nə etməli
-
Təhlükəni aradan qaldırın
Yanma mənbəyini kəsin: alovu söndürün (paltarı yanan adam yerə uzanıb diyirlənməli, alovu sıx parça ilə örtmək olar), elektrik cərəyanını açarla kəsin. Özünüzü təhlükəyə atmayın.
-
Dərhal sərin su ilə soyudun
Yanmış yeri ən azı 20 dəqiqə sərin (buzlu olmayan) axar su altında saxlayın. Soyutmaya nə qədər tez başlansa, bir o qədər yaxşıdır, amma bir qədər gec başlamaq da faydalıdır.
-
Üzük, saat və sıx paltarı çıxarın
Şişkinlik başlamadan bəzək əşyalarını, qaynar maye ilə islanmış paltarı çıxarın. Dəriyə yapışmış parçanı qoparmayın — onu kənarından kəsin.
-
Yanığı örtün
Soyutduqdan sonra yanığı qida plyonkası ilə (dolamadan, sərbəst qoyaraq) və ya təmiz, tüksüz, steril sarğı ilə örtün. Bu, yaranı çirklənmədən qoruyur və ağrını azaldır.
-
Zərərçəkəni isti saxlayın
Yanmamış bədən hissələrini örtün: geniş yanığın uzun soyudulması zamanı, xüsusən uşaqlarda və yaşlılarda, bədən tez soyuyur.
-
Tibbi yardıma müraciət edin
Kiçik səthi yanıqdan başqa bütün hallarda həkimə görünün. Ağrıkəsici lazımdırsa, təlimata uyğun qəbul edin və ya həkimlə məsləhətləşin.
Nə etmək olmaz
- Buz və ya buzlu su qoymayın — damarlar daralır, toxuma əlavə zədələnir
- Yağ, kərə yağı, xama, diş pastası, yumurta və başqa «xalq vasitələri» sürtməyin
- Qabarcıqları deşməyin və üstündəki dərini qoparmayın
- Dəriyə yapışmış paltarı qoparmayın
- Yanığın üstünə pambıq və ya tüklü parça qoymayın
- Kimyəvi yanığı başqa maddə ilə «neytrallaşdırmağa» çalışmayın — yalnız bol su ilə yuyun
Nə vaxt 103-ə zəng etməli
Aşağıdakı hallarda dərhal 103-ə zəng edin:
- yanıq geniş sahəni tutur (zərərçəkənin ovucundan bir neçə dəfə böyük) və ya dərindir — dəri ağ, boz, qara, ağrısızdır;
- üz, boyun, əllər, ayaqlar, cinsiyyət orqanları və ya böyük oynaqlar yanıb;
- tənəffüs yollarının yanığı şübhəsi var: qapalı yerdə yanğın, burun tüklərinin yanması, his, səsin xırıldaması, öskürək, nəfəs darlığı;
- yanıq elektrik cərəyanından və ya kimyəvi maddədən yaranıb;
- zərərçəkəndə solğunluq, soyuq tər, zəiflik, huşun pozulması var — şok əlamətləri.
Uşaqlarda
Uşağın dərisi nazikdir, ona görə eyni temperatur böyüklərə nisbətən daha dərin yanıq yaradır. Ən çox rast gəlinən səbəb qaynar çay, su və ya şorba ilə yanıqdır.
- Soyutma eyni qaydada aparılır — ən azı 20 dəqiqə sərin axar su, amma uşağın üşüməməsi üçün yanmamış hissələri örtün.
- Uşaqda ovuc ölçüsündə yanıq belə həkim müayinəsi tələb edir.
- Körpədə istənilən yanıq, eləcə də uşağın üz, əl və cinsiyyət nahiyəsinin yanığı — təcili həkimə müraciət üçün əsasdır.
- Qaynar qabları masanın kənarına qoymayın, uşağı qucağınızda saxlayarkən isti içki içməyin.
Yanığın dərəcələri
Yanığın ağırlığı onun dərinliyindən və sahəsindən asılıdır. Dərinliyi ilk saatlarda dəqiq qiymətləndirmək çətindir, ona görə şübhə olduqda həkimə müraciət etmək lazımdır.
| Dərinlik | Necə görünür | Nə etməli |
|---|---|---|
| Səthi | Qızartı, ağrı, qabarcıq yoxdur | Soyutma, adətən evdə sağalır |
| Qismən dərin | Qabarcıqlar, nəm səth, güclü ağrı | Soyutma, sarğı, həkim müayinəsi |
| Dərin | Ağ, boz və ya qara quru dəri, ağrı zəif | Soyutma, sarğı, 103 |
Kimyəvi və elektrik yanığı
Kimyəvi yanıq
- Əlcəkdən istifadə edin, maddəyə toxunmayın.
- Quru toz şəklində maddəni əvvəlcə dəridən silkələyin.
- Yanmış yeri ən azı 20 dəqiqə bol axar su ilə yuyun, çirklənmiş paltarı çıxarın.
- Maddə gözə düşübsə, gözü açıq saxlayaraq bol təmiz su ilə yuyun və dərhal həkimə müraciət edin.
- Maddənin qablaşdırmasını həkimə göstərmək üçün götürün.
Elektrik yanığı
- Cərəyan kəsilənədək zərərçəkənə toxunmayın.
- Dəridəki kiçik yara daxildə ciddi zədəni gizlədə bilər, cərəyan ürək ritmini poza bilər — elektrik zədəsindən sonra mütləq tibbi müayinə lazımdır.
- Nəfəs yoxdursa — 103-ə zəng edin və reanimasiyaya başlayın.
Evdə yanıqların qarşısını almaq
- Qazanların dəstəklərini plitənin içinə tərəf çevirin.
- Qaynar çaydan və termosları uşaq əli çatmayan yerdə saxlayın.
- Uşağı vannaya salmazdan əvvəl suyun temperaturunu yoxlayın.
- Kibrit, alışqan və kimyəvi məişət vasitələrini bağlı yerdə saxlayın.
- Elektrik rozetkalarına qoruyucu qapaq taxın.
- Evdə tüstü siqnalizasiyası və yanğınsöndürən olması faydalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Xeyr. Yağlı maddələr istiliyi dəridə saxlayır, zədəni dərinləşdirir və infeksiya riskini artırır. Yeganə düzgün ilk addım — ən azı 20 dəqiqə sərin axar su ilə soyutmaqdır.
Üstündəki dərini qoparmayın — o, yaranı qoruyur. Yeri təmiz su ilə ehtiyatla yuyun və steril sarğı ilə örtün. Qızartı genişlənirsə, irin, iy və ya hərarət yaranırsa, həkimə müraciət edin.
Kölgəyə keçin, sərin duş qəbul edin və ya sərin kompres qoyun, bol maye için. Geniş qabarcıqlar, hərarət, üşütmə, baş ağrısı və ya ürəkbulanma olarsa, həkimə müraciət edin.
Səthi yanıqlar adətən bir-iki həftəyə iz qoymadan sağalır. Dərin yanıqlar həkim nəzarəti altında müalicə tələb edir, bəzən cərrahi müdaxilə lazım olur.
