Eritema (erythema) – xırda qan damarlarının genişlənməsi nəticəsində dəri və ya selikli qişaların qızarmasıdır. Bu səhifədə eritemanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Allerqoloq Dermatoloq Hematoloq İnfeksionist Nevroloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Eritema (erythema) – xırda qan damarlarının genişlənməsi nəticəsində dəri və ya selikli qişaların qızarmasıdır. Ən çox parlaq qırmızı ləkələr şəklində meydana çıxır, onlar bir-birinə qovuşaraq aralarında normal dəri sahələri saxlaya bilir. Bu vəziyyət həmişə infeksiya və ya allergiya ilə bağlı olmur – eritema həm orqanizmin müvəqqəti reaksiyası, həm də daha ciddi xəstəliyin təzahürü ola bilər. O, üz, gövdə, ətraflar və ovuclar da daxil olmaqla bədənin istənilən nahiyəsində yarana bilər. Eritemanın bəzi növləri qaşınma, şişkinlik və ya hətta ağrı ilə müşayiət oluna bilər, digər hallarda isə xəstə heç bir narahatlıq hiss etməyə bilər. Eritema yenidoğulmuşlar, uşaqlar və yetkinlər də daxil olmaqla istənilən yaşda olan insanlarda yarana bilər.
Növləri
Eritemanın xarici görünüşü çox dəyişkən ola bilər. Bu, xəstənin müayinə proqramını məqsədyönlü tərtib etməyə imkan verən klinik təsnifatın əsasını təşkil edir.
Eritemanın əsas növləri aşağıdakılardır:
- Düyünlü eritema – ağrılı dəri altı düyünlərin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur, ən çox aşağı ətrafların dərisi zədələnir;
- Halqavari eritema – dəridə bir nahiyədən digərinə «keçə» bilən qırmızı halqalar əmələ gəlir;
- Çoxformalı eksudativ eritema – şəffaf maye ilə dolu qovuqcuqların əmələ gəldiyi qırmızı səpgi yaranır (adətən infeksion xəstəliyin ağırlaşmasıdır);
- Sabit eritema – özbaşına keçən, sonra isə həmin yerdə təkrar yaranan qırmızı ləkələr;
- Palmar eritema – ovucların qızarması (tez-tez qaraciyər xəstəliklərində rast gəlinir);
- Infeksion eritema – uşaqlıq yaşında virus infeksiyasının nəticəsi ola bilər («şillə izinə» bənzəyir);
- Yenidoğulmuşların toksik eritemi – doğuşdan qısa müddət sonra yarana bilən və özbaşına (müalicəsiz) keçən keçici vəziyyət;
- Köçən eritema – adətən gənə dişləməsindən sonra inkişaf edən borrelioz (Layma xəstəliyi) fonunda müşahidə olunur;
- Halqavari eritema – xroniki infeksion prosesin əlaməti ola bilər.
Səbəbləri
Bəzi hallarda eritema ilkin dəri patologiyasıdır, digərlərində isə fon sistem proseslərinə cavab reaksiyasıdır. Lokal qızartı infeksion, immun və allergik xəstəliklərin nəticəsi ola bilər. Səbəbin müəyyən edilməsi — bu, kompleks müayinə sayəsində mümkündür — ünvanlı müalicə seçməyə kömək edir.
Eritemanın əsas səbəbləri:
- İnfeksiyalar — bakterial, virus və göbələk törədiciləri dərinin iltihabi cavabını qızışdıra bilər; o, ən çox qızartı şəklində təzahür edir. Tipik infeksion eritemanı parvovirus, miqrasiyaedən eritemanı isə borreliyalar doğurur (insan orqanizminə gənə sancması ilə düşür).
- Allergik reaksiyalar — allergenlərlə təmasda və ya bəzi dərmanların qəbulundan sonra dəri iltihablaşa bilər; fiksə olunmuş və ya çoxformalı eritema yaranır.
- Autoimmun xəstəliklər — immunitet səhvən öz toxumalarına, o cümlədən dəriyə hücum edir. Məsələn, sistem xəstəliklərdə halqavari eritema belə yaranır.
- Damar dəyişiklikləri — həddindən artıq qızma, fiziki yük və ya hamiləlik səbəbindən kapilyarlar genişləndikdə palmar eritema yarana bilər.
- İrsi amillər — yenidoğulmuşlarda dərinin uyğunlaşması ilə bağlı müvəqqəti vəziyyət kimi toksik eritemaya tez-tez rast gəlinir.
- Həşərat və gənə sancmaları — halqavari və ya miqrasiyaedən eritema kimi görünə bilən lokal iltihabi reaksiya doğurur.
- Kimyəvi və fiziki qıcıqlandırıcılar — isti, soyuq, ultrabənövşəyi şüalar və ya qıcıqlandırıcı maddələr dərinin qızartı ilə reaksiyasına səbəb ola bilər.
Vacibdir: gənə sancmasından sonra yaranan və genişlənən halqavari qızartı Laym xəstəliyinin əlaməti ola bilər — bu halda antibakterial müalicənin erkən başlanması həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Diaqnostika
Müayinə səbəb amilinin müəyyən edilməsinə yönəlib. Dermatoloq dərini diqqətlə müayinə edir və mövcud şikayətləri dəqiqləşdirir. Bundan sonra əlavə diaqnostika proqramı tərtib olunur. O, laborator və alət üsullarını əhatə edə bilər.
- Dermatoloq baxışı;
- Ümumi qan analizi;
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Qanda antitellərin aşkarlanması;
- Allergoloji test;
- Dəridən sürtmə və əkmə;
- Dəri biopsiyası;
- Dermoskopiya;
- Gənə infeksiyalarına müayinə.
Sadalanan üsullar diaqnozun qoyulmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, qan analizi allergik xarakterli olanlar da daxil olmaqla iltihabi prosesi aşkar etməyə kömək edir. Seroloji testlər müxtəlif törədicilərə qarşı antitelləri, habelə autoimmun proses zamanı dağıla bilən öz hüceyrələrinin bəzi komponentlərini aşkar etməyə yönəlib. Diaqnozu təsdiqləmək üçün bəzən dəri biopsiyası tələb oluna bilər. Gənə dişləməsindən sonra və ya köçən eritema yarandıqda gənə infeksiyalarını (borreliozu) istisna etmək lazımdır.
Müalicə
Eritemanın müalicəsi onun səbəbindən, növündən, xəstənin subyektiv hisslərindən və obyektiv məlumatlardan asılıdır. Xəstəliyin infeksion formasında törədiciyə qarşı təsir edən preparatlar tətbiq olunur. Onlar iltihabın ifadəliliyini azaldır və qaşınmanı aradan qaldırır. Eritemanın autoimmun təbiətində immun sistemin fəallığını azaldan vasitələrdən istifadə olunur.
Səbəb damar dəyişiklikləri və ya dərinin qıcıqlanması olduqda, yerli qulluq və qıcıqlandırıcı amillərin aradan qaldırılması kifayətdir. Düyünlü eritemada müalicəyə dəstəkləyici tədbirlər — fiziki yüklənmənin məhdudlaşdırılması, rahat ayaqqabı geyinmə, yerli kompreslər — daxildir. Ağır hallarda sistemli iltihab əleyhinə terapiya tələb oluna bilər. Çoxformalı eksudativ eritemada əsas xəstəliklə — məsələn, herpes infeksiyası ilə — mübarizə vacibdir. Həmçinin dəri üçün sakitləşdirici və sağaldıcı vasitələr, xüsusən selikli qişaların zədələnməsi zamanı tətbiq olunur.
Gənə sancmasından sonra yaranan miqrasiya edən eritema borreliyalara qarşı terapiyaya dərhal başlanmasını tələb edir — əks halda xəstəlik xroniki formaya keçə, oynaqları, ürəyi və ya sinir sistemini toxuna bilər. Yenidoğulmuşlarda toksik eritema zamanı müalicə tələb olunmur — dəri təzahürləri bir neçə gün ərzində özbaşına keçir. Bununla belə, pediatrın müşahidəsi mütləqdir.
Fiksasiya olunmuş eritema səbəb amilin — ən çox dərman preparatının — aradan qaldırılmasını tələb edir. Onun ləğvindən sonra ləkələr tədricən yoxa çıxır. Bəzi hallarda iltihab əleyhinə krem və ya məlhəmlərlə yerli müalicə lazım ola bilər. Palmar eritemada terapiya əsas xəstəliyin, ən çox qaraciyər xəstəliyinin müalicəsinə yönəlir. Simptomatik müalicə diskomfortu aradan qaldırmağa imkan verir, lakin uğurun əsas şərti səbəbin aradan qaldırılmasıdır.
Terapiyada dəri qulluğu üçün sakitləşdirici vasitələr — emollentlər, nəmləndirici kremlər, sərinləşdirici gellər də tətbiq oluna bilər. Şəxsi gigiyena qaydalarına əməl etmək, həddindən artıq qızma, sintetik geyimdən və digər qıcıqlandırıcı amillərdən qaçmaq vacibdir. Eritemanın ağır və ya sürətlə yayılan formalarında müalicə həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Əksər hallarda eritema ağır nəticələrə gətirib çıxarmır və izsiz keçir. Ancaq düzgün müalicənin olmaması və ya əsas xəstəliyin ağır gedişi zamanı ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Uzunmüddətli iltihabın, çapıqların və digər orqanlar tərəfindən pozğunluqların qarşısını almaq üçün eritemanın təhlükəli formalarını vaxtında tanımaq xüsusilə vacibdir.
Mümkün ağırlaşmalar:
- Xroniki dəri dəyişiklikləri. Eritemanın uzun sürməsi və ya təkrarlanan residivlər zamanı dəri dəyişə bilər: qalınlaşır, kobudlaşır, piqmentasiya və ya soyulma sahələri meydana çıxır. Bu, xüsusən səbəb aradan qaldırılmadıqda fiksasiya olunmuş və ya çoxformalı eritema üçün xarakterikdir.
- İnfeksiyanın qoşulması. Qaşımalar, dərinin bütövlüyünün pozulması, qovuqcuqlar zamanı bakteriyaların daxil olması mümkündür. Bu, xüsusən uşaqlarda və immuniteti zəifləmiş insanlarda ikincili iltihaba, irinləməyə, hətta abseslərin əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır.
- Çapıqların formalaşması. Qovuqcuq və ya xoralarla müşayiət olunan ağır formalarda (məsələn, çoxformalı eksudativ eritemada) sağalmadan sonra dəridə davamlı izlər və ya çapıqlar qala bilər. Bu, xüsusən ağız və göz selikli qişalarının zədələnməsi zamanı aktualdır.
- Sistemli zədələnmələr. Eritema autoimmun xəstəliklə və ya infeksiya ilə (məsələn, Layım xəstəliyində miqrasiya edən eritema) bağlıdırsa, müalicə olmadan oynaqlar, ürək, qaraciyər, böyrəklər və sinir sistemi zərər çəkə bilər. Belə nəticələr kompleks və uzunmüddətli müalicə tələb edir.
- Bu vəziyyət təcili tibbi yardım və hospitallaşdırma tələb edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Dəridə qırmızı ləkələr, halqavari ləkələr və ya başqa formalı qızarmalar yarandıqda mütəxəssisə müraciəti təxirə salmamaq daha yaxşıdır. Eritemanın bəzi formaları zərərsizdir, digərləri isə təhlükəli patologiyalara işarə edə bilər. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmalardan qaçmağa kömək edir.
Eritema yarandıqda aşağıdakı həkimlərin köməyi faydalı ola bilər:
Yadda saxla!
Eritema həm zərərsiz vəziyyətlərdən, həm də ciddi patologiyalardan xəbər verə bilən ən müxtəlif dəri simptomlarından biridir. Təcrübəli dermatoloqlar təkcə ləkələrin rənginə və formasına deyil, həm də onların yerləşməsinə, dinamikasına, qaşınma, şişkinlik və ya qovuqcuqlar kimi əlavə təzahürlərin olub-olmamasına diqqət yetirir. Eritemanın bəzi növləri, yenidoğulmuşlarda toksik eritema kimi, müalicə tələb etmir və özbaşına keçir. Digərləri, məsələn, miqrasiya edən eritema, əksinə, təcili tibbi yardım tələb edir, çünki sistemli terapiya tələb edən infeksiyanın əlaməti ola bilər. Mütəxəssislər qeyd edir ki, internetdə şəkillər üzrə özünüdiaqnostika tez-tez yanlış nəticələrə gətirib çıxarır. Buna görə dəridə istənilən qeyri-adi dəyişiklik zamanı həkimə müraciəti gecikdirmək və özünü müalicə etmək olmaz.
Suallar və cavablar
Eritema xırda damarların genişlənməsi səbəbindən yaranan dəri qızarmasıdır. Bu, orqanizmin müvəqqəti reaksiyası və ya xəstəliyin əlaməti ola bilər. Eritema ləkə, düyün və ya səpgi şəklində görünə, dərinin istənilən sahəsində meydana çıxa bilər.
Kəskin eritemanın bəzi növləri təhlükəsizdir və özbaşına keçir, lakin digərləri ağırlaşmalara — məsələn, infeksiyaya, çapıqlara və ya daxili orqanların zədələnməsinə — gətirib çıxara bilər. Eritema infeksiya və ya autoimmun xəstəliklə bağlıdırsa, müalicə olmadan ciddi nəticələr inkişaf edə bilər.
Eritema ən çox qızarma ilə müşayiət olunur, aydın və ya həlqəvi sərhədlərə malik ola bilər. Adi səpgidən fərqli olaraq, o, toxunuşda isti ola bilər və həmişə qaşınmır. Dəqiq diaqnostika üçün, xüsusən ləkələr yayılırsa və ya keçmirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bəli, uşaqlarda tez-tez, çox vaxt yanaqlarda səpgi şəklində infeksion eritema rast gəlinir. Yenidoğulmuşlarda müalicə tələb etməyən müvəqqəti səpgi olan toksik eritema görülür. Uşaqda istənilən səpgi zamanı pediatrla məsləhətləşmək vacibdir.
Ev müalicəsi yalnız yüngül və müvəqqəti formalarda, səbəb dəqiq bilinirsə, yolverilir. Lakin əksər hallarda, xüsusən qeyri-adi və ya davamlı ləkələr meydana çıxdıqda, həkimə müraciət etmək daha yaxşıdır. Yalnız mütəxəssis səbəbi müəyyən edib təhlükəsiz müalicə seçə bilər.
