Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi

Allergik rinit burun selikli qişasının allergenlərə qarşı artmış həssaslığı ilə bağlı iltihabıdır. İmmun sistem zərərsiz maddələrə, məsələn bitki tozcuğuna, ev tozuna və ya heyvan tükünə təhlükə kimi cavab verir. Nəticədə burunda ödem, ifrazat və qaşınma yaranır.

Xəstəlik uşaq və yeniyetməlik yaşında başlaya bilər, lakin böyüklərdə də rast gəlinir. İrsi meyillilik əhəmiyyətlidir: ailədə allergiyası olan insanlarda rinitin inkişaf ehtimalı yüksəkdir. Yaşayış mühiti, hava çirkliliyi və siqaret tüstüsü də simptomları gücləndirə bilər.

Allergik rinit adətən bir neçə əlamətin birgə görünməsi ilə təzahür edir. Hər xəstədə onların ifadə dərəcəsi fərqli ola bilər:

• burundan bol, adətən şəffaf ifrazat;
• burunla tənəffüsün çətinləşməsi, burun tıxanması;
• tez-tez təkrarlanan asqırma;
• burunda, damaqda və gözlərdə qaşınma və yanğı hissi;
• gözlərdə qızartı və yaşarma.

Simptomlar geridönəndir: allergenlə təmas dayandıqda və ya müalicənin təsiri altında yox olur. Əgər əlamətlər bir həftədən çox davam edirsə və hər il eyni dövrdə təkrarlanırsa, allergik rinitdən şübhələnmək olar.

Allergik rinit iki formaya bölünür: mövsümi və ilboyu davam edən. Bu bölgü allergenin növü ilə bağlıdır: mövsümi formada bitki tozcuğu, ilboyu formada isə evdə daim mövcud olan allergenlər əsas rol oynayır. Formanın düzgün müəyyən edilməsi müalicə planının və qoruyucu tədbirlərin seçilməsində vacibdir.

Mövsümi forma ildə müəyyən vaxtlarda, çox vaxt bitkilərin çiçəkləmə dövründə başlayır və həmin dövr bitdikdə yüngülləşir. Simptomların bu cür təkrarlanması xəstəliyi soyuqdəymədən ayırmağa kömək edir.

Adətən yaz dövründə yaranan və bitki tozcuqlarına, otlara, göbələk sporlarına və s. qarşı allergiya ilə şərtlənən mövsümi rinit üçün xarakterikdir:

• selikli qişanın ödemi,
• ifrazatın artması,
• burun, damaq, göz nahiyəsində qaşınma,
• asqırma,
• çox vaxt – bədən hərarətinin yüksəlməsi.

Həmçinin bəzən göz qapaqlarında şişkinlik yaranır və gözlərin altında qara halqalar peyda olur.

Tozcuq reagentlərinin konsentrasiyasını azaltmaq, deməli, xəstəliyin gedişini yüngülləşdirmək bir neçə sadə tövsiyəyə əməl etdikdə mümkündür:

• İlk növbədə, çöldə qalma müddətini məhdudlaşdırmaq lazımdır, xüsusən də tozcuq konsentrasiyasının ən yüksək olduğu səhər saatlarında.
• Çölə çıxarkən günəşdən qoruyan eynəkdən istifadə etmək, qayıtdıqdan sonra isə burun və gözlərin selikli qişalarını diqqətlə yumaq lazımdır.
• Mənzildə və iş yerində pəncərələri bağlı saxlamaq lazımdır.
• Tozcuqla birlikdə simptomları gücləndirə bilən qidaların qəbulunu məhdudlaşdırmaq.
• Allergiya törədən bitkilərin çiçəkləmə dövründə meşəyə getməkdən və şəhərkənarı səfərlərdən çəkinmək daha yaxşıdır, mümkün olduqda başqa iqlim zonalarına getmək tövsiyə olunur.

İlboyu davam edən allergik rinitin səbəbi ev tozunun, kitab tozunun, yastıq lələklərinin allergenlərinə qarşı yüksək həssaslıq, həmçinin bəzi ev gənəsi növlərinə qarşı reaksiyadır.

Mövsümi formadan fərqli olaraq, rinitin bu növü aydın ifadə olunmuş mövsümi asılılığa malik deyil və onun simptomları, bir qayda olaraq, daha zəif ifadə olunur.

Onlara aşağıdakılar daxildir:

• burun tıxanması,
• tez-tez təkrarlanan asqırma tutmaları,
• burundan bol maye ifrazı.

İlboyu davam edən allergik rinit çox vaxt bronxial astma ilə birləşir.

Bu xəstəliyə qarşı yönəldilmiş tədbirlər aşağıdakılardır:

• toz konsentrasiyasını azaltmaq məqsədilə otağın diqqətlə, o cümlədən nəm təmizlənməsinin aparılması,
• yun və tük yastıqların və yorğanların əvəzinə sintetiklərdən istifadə,
• ev gənəsinin sayını azaltmağa yönəlmiş vasitələrin həkim məsləhəti ilə tətbiqi,
• ev heyvanları saxlamaq tövsiyə olunmur, ya da onları yataq otağına və mətbəxə buraxmamaq lazımdır.

Allergik rinitin diaqnostikasını yalnız allerqoloq həkim aparır. Lazımi analizlərdən və anamnezin toplanmasından sonra (buna xəstə ilə söhbət də daxildir ki, bu da allergiyanın səbəbi barədə suala daha dəqiq cavab verə bilər) müalicə təyin edilir. Müayinə zamanı aşağıdakı üsullardan istifadə oluna bilər:

Allergik rinitin müalicəsi bir neçə istiqamətdən ibarətdir və fərdi seçilir. Preparatların seçimini və dozasını yalnız həkim müəyyən edir, özbaşına dərman qəbulu və uzun müddət damcı istifadəsi arzuolunmazdır.

1. Allergenlə təmasın azaldılması. Bu, müalicənin əsasıdır: allergen müəyyən olunduqdan sonra mümkün qədər onunla qarşılaşmamağa çalışmaq lazımdır.
2. Burun boşluğunun yuyulması. İzotonik duzlu məhlullar allergenləri və artıq ifrazatı mexaniki yolla kənarlaşdırır və selikli qişanı nəmləndirir.
3. Dərman müalicəsi. Həkim simptomların ağırlığından asılı olaraq allergiyaya qarşı tabletlər, burun spreyləri və ya göz damcıları təyin edə bilər.
4. Allergen-spesifik immunoterapiya. Müəyyən edilmiş allergenin tədricən artan miqdarda yeridilməsi ilə orqanizmin həssaslığını azaltmağa yönəlmiş uzunmüddətli üsuldur. Yalnız allerqoloqun nəzarəti altında aparılır.
5. Müşahidə. Müalicənin təsiri mütəmadi qiymətləndirilir və lazım gəldikdə plan dəyişdirilir.

Müalicə olunmayan və ya kifayət qədər nəzarət edilməyən allergik rinit gündəlik həyatın keyfiyyətinə təsir edir. Burun tıxanması yuxunun pozulmasına, gün ərzində yorğunluğa, diqqətin azalmasına və baş ağrısına səbəb ola bilər. Uşaqlarda bu, məktəbdə uğura təsir göstərə bilər.

Bundan başqa, xəstəlik digər problemlərin inkişafına zəmin yaradır: burunətrafı ciblərin təkrar iltihabı, orta qulağın iltihabı və bronxial astma. İlboyu davam edən rinitin astma ilə birləşməsi xüsusilə tez-tez rast gəlinir. Buna görə tənəffüs yollarının bütün şöbələrinə nəzarət etmək məsləhətdir.

Dərman müalicəsi ilə yanaşı, gündəlik vərdişlər simptomların ağırlığına əhəmiyyətli təsir göstərir. Aşağıdakı sadə tədbirlər allergenlə təmasın miqdarını azaltmağa kömək edir:

• yatağın ağ paltarını müntəzəm, yüksək temperaturda yumaq;
• yataq otağında xalça, ağır pərdə və yumşaq oyuncaq kimi toz toplayan əşyaların sayını azaltmaq;
• otağın nisbi rütubətini həddindən artıq yüksək saxlamamaq, çünki rütubət ev gənəsinin və kif göbələyinin artmasına şərait yaradır;
• çiçəkləmə dövründə çöldən qayıdan kimi geyimi dəyişmək və duş qəbul etmək;
• siqaret tüstüsü olan mühitdən uzaq durmaq.

Bu tədbirlər müalicəni əvəz etmir, lakin simptomların tezliyini və dərmana ehtiyacı azalda bilər. Hansı tədbirin sizin üçün daha vacib olduğunu allerqoloq müəyyən edir.

Uşaqlarda allergik rinit tez-tez ağızla tənəffüs, xoruldama, gecə yuxusunun pozulması və burunu ovuşdurma ilə özünü göstərir. Belə uşaqlar məktəbdə diqqəti cəmləməkdə çətinlik çəkə bilər. Hamiləlik dövründə isə burun tıxanması hormonal dəyişikliklər səbəbindən də yarana bilər, buna görə səbəbi həkim müəyyən etməlidir. Hər iki halda dərman vasitələrini özbaşına seçmək olmaz: təhlükəsiz müalicəni yalnız həkim təyin edir.