Bir çox xəstəlik uzun müddət əlamətsiz inkişaf edir və yalnız müayinə zamanı aşkarlanır. Məqalədə profilaktik müayinələrin kimə, hansı tezliklə və nə üçün lazım olduğu nəzərdən keçirilir.
Müntəzəm profilaktik müayinələr xəstəliklərin vaxtında aşkarlanması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Xəstəliklərin əksəriyyətinin qarşısını almaq və ya erkən mərhələdə müalicə etmək sonradan ağırlaşmalarla mübarizə aparmaqdan daha asandır.
Xəstəliyi ilk simptomlar meydana çıxmamış aşkar etmək daha uğurlu müalicəyə, xroniki mərhələyə keçidin qarşısının alınmasına və iş qabiliyyətinin, həyat keyfiyyətinin qorunmasına imkan verir. Müayinələrin həcmini və tezliyini yaşdan, cinsdən, risk amillərindən və keçirilmiş xəstəliklərdən asılı olaraq həkim fərdi müəyyən edir.
Laborator diaqnostika
Müasir diaqnostika üsullarına ilk növbədə laborator diaqnostika daxildir — toxumaların, orqanların vəziyyətini müəyyən etmək və onların işində mümkün pozğunluqları aşkar etmək məqsədilə orqanizmin müxtəlif mühitlərinin tədqiqi. Bu diaqnostika üsulu imkan verir:
- klinik diaqnozu təsdiq etmək və ya istisna etmək, onun səbəbini müəyyənləşdirmək və ağırlıq dərəcəsini dəqiqləşdirmək;
- hormonal pozğunluqları aşkar etmək;
- iltihabi prosesin olub-olmadığını müəyyən etmək;
- vitamin və makroelement çatışmazlığını aşkar etmək.
Kimlər müntəzəm müayinədən keçməlidir?
Əslində profilaktik müayinə hər yetkin üçün faydalıdır, lakin bəzi qruplar üçün bu xüsusilə vacibdir:
- risk amilləri olanlar: artıq çəki, yüksək arterial təzyiq, zərərli vərdişlər, stress, az hərəkətli həyat tərzi, zəifləmiş immunitet;
- yaşlı insanlar, çünki yaşla onkoloji və ürək-damar xəstəliklərinin riski artır;
- xroniki xəstəliyi olanlar, çünki yanaşı xəstəliklər inkişaf edə bilər;
- zərərli istehsalatda işləyənlər və əlverişsiz ekoloji şəraitdə yaşayanlar;
- anamnezində residivə meylli xəstəlik olanlar;
- mədə-bağırsaq, endokrin, ürək-damar xəstəliklərinə irsi meyli olanlar.
Tövsiyə olunan əsas müayinələr
Aşağıdakı cədvəl əsas profilaktik müayinələri və onların nəyi göstərdiyini ümumi şəkildə təqdim edir. Tezliyi və həcmi yaşa, cinsə, şikayətlərə və risk amillərinə görə həkim müəyyən edir.
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Ümumi və biokimyəvi qan analizi | Orqanizmin ümumi vəziyyətini, anemiyanı, iltihabi prosesi, orqanların fəaliyyətini |
| Sidiyin ümumi analizi | Sidik ifrazı sisteminin vəziyyətini |
| Lipid spektri və xolesterin | Maddələr mübadiləsini, ateroskleroz riskini |
| Qlükoza analizi | Şəkərli diabetin və ya ona meylin olub-olmadığını |
| Fluoroqrafiya və ya döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası | Ağciyərlərin vəziyyətini, vərəm və digər dəyişiklikləri |
| EKQ | Ürək ritmini və ürək əzələsinin vəziyyətini |
| Qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi | Qaraciyər, öd kisəsi, mədəaltı vəzi, böyrəklər və digər orqanları |
| Baş və boyun damarlarının doppler müayinəsi | Damar daralmasını, insult riskini |
| Kolonoskopiya | Yoğun bağırsaqda polipləri və erkən dəyişiklikləri |
| İnfeksiyalar (HİV, B və C hepatitləri) | Gizli gedən infeksiyaların olub-olmadığını |
| Arterial təzyiqin ölçülməsi | Hipertoniyanın ilkin mərhələlərini |
| Densitometriya | Sümük sıxlığını, osteoporoza meylliliyi |
| Stomatoloq və oftalmoloq baxışı | Diş, diş əti və gözün profilaktik vəziyyətini |
Qeyd
Cədvəl ümumi məlumat xarakterlidir. Yaş həddi, müayinənin tezliyi və lazım olub-olmaması şəxsdən şəxsə dəyişir, buna görə müayinə proqramını həkim və ya terapevt tərtib etməlidir.
Qadınlar və kişilər üçün əlavə müayinələr
Bəzi xəstəliklər cinsə xasdır və vaxtında aşkarlanmadıqda proqnoz pisləşə bilər. Bu səbəbdən hər iki cins üçün ayrıca skrininq müayinələri tövsiyə olunur.
Qadınlar
- mammoloq baxışı, süd vəzilərinin ultrasəs müayinəsi və yaşa görə mammoqrafiya;
- ginekoloq baxışı və uşaqlıq boynundan sitoloji yaxma;
- uşaqlıq və yumurdalıqların ultrasəs müayinəsi;
- cinsi yolla keçən infeksiyalara görə müayinə.
Kişilər
- uroloq baxışı, yaşa görə prostat vəzinin müayinəsi və PSA analizi;
- xayaların və prostatın ultrasəs müayinəsi;
- cinsi yolla keçən infeksiyalara görə müayinə;
- şikayət olduqda androloq məsləhəti.
Hamiləlik planlaşdıran ailə cütlükləri üçün ayrıca müayinə proqramı hazırlanır. Hamiləliyin özü də bir sıra analiz və müayinələrin təyin edilməsi üçün göstərişdir.
Müayinəyə necə hazırlaşmaq olar
Müayinə nəticələrinin dəqiq olması üçün sadə hazırlıq qaydalarına əməl etmək lazımdır. Konkret tələblər müayinənin növündən asılıdır və həkim tərəfindən bildirilir.
- Məsləhətləşmə. Terapevtlə görüşün, şikayətləri, keçirilmiş xəstəlikləri, irsi meylliliyi və qəbul etdiyiniz dərmanları bildirin.
- Müayinə proqramı. Həkim sizin yaşınıza, cinsinizə və risk amillərinizə görə fərdi proqram tərtib edir.
- Hazırlıq. Qan analizləri adətən səhər, ac qarına verilir. Bəzi müayinələrdən əvvəl pəhriz və ya xüsusi hazırlıq tələb olunur.
- Müayinələrin aparılması. Laborator və aparat müayinələri həkimin təyin etdiyi ardıcıllıqla həyata keçirilir.
- Nəticələrin müzakirəsi. Nəticələri yalnız həkim şərh edir. Kənaraçıxma olduqda əlavə müayinə və ya mütəxəssis məsləhəti təyin olunur.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Profilaktik müayinə şikayətlər olmadığı halda da vacibdir. Lakin aşağıdakı əlamətlər olduqda gözləmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Həkimə müraciət edin
- səbəbsiz arıqlama, uzun müddət davam edən zəiflik və yorğunluq;
- hərarətin izahsız yüksəlməsi;
- nəcisdə qan, uzun müddət davam edən mədə-bağırsaq şikayətləri;
- döşdə, boyunda və ya bədənin digər nahiyələrində yeni düyün və ya şişkinlik;
- uzun müddət keçməyən öskürək, nəfəs darlığı, ürək nahiyəsində ağrı;
- ailədə ağır xəstəlik halları olması və müayinənin uzun müddət aparılmaması.
Profilaktik müayinələrin üstünlükləri
Erkən diaqnostika yalnız sağlamlığa deyil, həyat keyfiyyətinə də təsir edir. Xəstəliyin erkən mərhələdə aşkarlanması bir sıra üstünlüklər verir:
- müalicənin daha sadə və təsirli olması;
- xəstəliyin xroniki mərhələyə keçməsinin və ağırlaşmaların qarşısının alınması;
- iş qabiliyyətinin və sosial fəaliyyətin qorunması;
- müalicənin daha az müdaxilə və daha qısa müddət tələb etməsi;
- risk amillərinin vaxtında düzəldilməsi imkanı;
- ailənin və pasiyentin psixoloji rahatlığı.
Funksional və aparat diaqnostikası
Laborator analizlərdən əlavə, orqanların quruluşunu və funksiyasını qiymətləndirən aparat müayinələri də geniş istifadə olunur. Ultrasəs müayinəsi, EKQ, rentgenoqrafiya, kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiya, endoskopik müayinələr xəstəliyi hələ əlamət yaratmadan aşkarlaya bilər.
Hər müayinənin öz göstərişləri var. Məsələn, ultrasəs müayinəsi qarın orqanlarının, qalxanabənzər vəzinin, uşaqlıq və prostatın vəziyyətini göstərir; EKQ ürək ritmini və keçiriciliyini qiymətləndirir; endoskopik müayinə mədə və bağırsağın selikli qişasını birbaşa görməyə imkan verir. Müayinələrin siyahısını həkim şikayətlərə və risk amillərinə görə tərtib edir.
Yaş qruplarına görə yanaşma
Profilaktik müayinələrin həcmi yaşdan asılı olaraq dəyişir. Ümumi yanaşma aşağıdakı kimidir, konkret proqram fərdi seçilir:
- Gənc yaşƏsas analizlər, arterial təzyiqin ölçülməsi, stomatoloq baxışı, qadınlarda ginekoloji baxış, həyat tərzi və risk amillərinin qiymətləndirilməsi.
- Orta yaşLipid və şəkər nəzarəti, ürək-damar riskinin qiymətləndirilməsi, qarın orqanlarının ultrasəsi, qadınlarda süd vəzilərinin, kişilərdə prostat vəzinin yoxlanması.
- İrəli yaşBağırsaq skrininqi, sümük sıxlığının yoxlanması, görmə və eşitmənin qiymətləndirilməsi, koqnitiv funksiyalara baxış, dərmanların nəzərdən keçirilməsi.
Nəticələrə necə yanaşmaq lazımdır
Müayinə nəticələrini yalnız həkim klinik mənzərə ilə birlikdə qiymətləndirir. Normadan kənaraçıxma həmişə xəstəlik demək deyil, əksinə, normal göstərici də bəzən xəstəliyi tam istisna etmir. Buna görə analiz və müayinələrin nəticələrini internetdə müqayisə etmək və özbaşına nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
Nəticələr əvvəlki göstəricilərlə müqayisə olunduqda daha informativ olur. Bu səbəbdən müayinə sənədlərini saxlamaq, dinamikanı izləmək və həkimə təqdim etmək məsləhətdir. Lazım olduqda həkim təkrar müayinə, əlavə analiz və ya digər mütəxəssisin məsləhətini təyin edir.
Profilaktik müayinənin psixoloji maneələri
Çox insan müayinədən qorxu, vaxtsızlıq və ya “heç nə yoxdur” hissi səbəbindən çəkinir. Bu yanaşma xəstəliyin gec aşkarlanmasına gətirir. Müayinəni gündəlik həyatın bir hissəsi kimi planlaşdırmaq, il üçün təqvim təyin etmək və ailə üzvləri ilə birgə müayinədən keçmək motivasiyanı artırır.
Müasir tibb mərkəzlərində müayinələr rahat vaxtda, bir yerdə və qısa müddətdə aparıla bilər. Bu da əsas fəaliyyətə mane olmadan sağlamlığa nəzarət etməyə imkan verir.
Tez-tez Verilən Suallar
Bəli. Bir çox xəstəlik uzun müddət əlamətsiz inkişaf edir. Müntəzəm müayinə bu xəstəlikləri hələ ilkin mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
Tezlik yaşdan, cinsdən, risk amillərindən və əvvəlki nəticələrdən asılıdır. Əksər hallarda əsas analizlər üçün ildə bir dəfə baxış məqsədəuyğundur, qalan müayinələrin tezliyini həkim təyin edir.
Özünüdiaqnostika həkim müayinəsini əvəz etmir. Simptomları internetdə axtarmaq yanlış nəticələrə və lazımsız həyəcana səbəb ola bilər. Nəticələri yalnız mütəxəssis düzgün qiymətləndirə bilər.
Həmişə yox. Kənaraçıxma müvəqqəti də ola bilər, məsələn hazırlığa əməl edilməməsi və ya ağır fiziki yük səbəbindən. Həkim analizi təkrarlaya və ya əlavə müayinələr təyin edə bilər.
Həkim ginekoloq və terapevt tərəfindən qan analizləri, infeksiyalara müayinə, ultrasəs müayinəsi və lazım olduqda genetik məsləhət təyin edilə bilər. Proqram hər cütlük üçün fərdi tərtib olunur.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.