NBI endoskopiya zamanı selikli qişanın damar şəklini daha aydın görməyə imkan verən rejimdir. Məqalədə texnologiyanın necə işlədiyi və erkən dəyişikliklərin aşkarlanmasında nə verdiyi izah olunur.
Həkimin qarşısında həmişə pasiyentin daxili orqanlarının vəziyyəti barədə dəqiq məlumat əldə etmək məsələsi durur. Bu, xüsusilə endoskopik müayinələrə aiddir, çünki selikli qişadakı ilkin dəyişiklikləri adi işıqda görmək çətin ola bilər.
Müasir endoskopik texnologiyalardan biri dar spektrli vizuallaşdırma sistemidir (NBI, narrow band imaging). Bu sistem selikli qişanın səthini və onun damar şəbəkəsini daha kontrastlı göstərməyə imkan verir.
NBI müayinəni əvəz etmir, adi endoskopiyaya əlavə olaraq istifadə olunan köməkçi üsuldur. Qərarı həkim müayinənin məqsədinə və pasiyentin vəziyyətinə görə verir.
NBI texnologiyası nədir
NBI endoskopda işığın xüsusi filtrlərlə dəyişdirilməsinə əsaslanan görüntüləmə üsuludur. Adi (ağ) işıqda endoskopist selikli qişanın rəngini və relyefini görür. NBI rejimində isə yalnız müəyyən dalğa uzunluqlu mavi və yaşıl işıq istifadə olunur. Bu işıq hemoqlobin tərəfindən güclü udulur, nəticədə selikli qişanın səthindəki kapilyarlar və damar şəbəkəsi tünd rəngdə, qalan toxuma isə daha açıq fonda görünür.
Beləliklə, həkim damar naxışının və səth quruluşunun dəyişməsini daha aydın görə bilir. Bu dəyişikliklər selikli qişanın iltihabı, metaplaziyası və ya şübhəli sahələri barədə əlavə məlumat verir.
NBI necə işləyir
Prinsip işığın toxumalara nüfuzetmə dərinliyinin dalğa uzunluğundan asılı olması fenomenidir. Dalğa uzunluğu nə qədər qısa olarsa, işığın toxumaya nüfuzu bir o qədər az olur. Buna görə mavi işıq selikli qişanın səthində qalır və onun kapilyarlarını kontrastlaşdırır. Qırmızı işıq isə daha dərinə nüfuz edir və selikaltı təbəqənin iri damarlarını göstərir. Bundan başqa, qısa dalğa uzunluqlu işıq daha az səpilir və təsvir daha aydın olur.
NBI sistemində işıqlandırıcıya quraşdırılmış filtrlər ağ işığın tərkibini daraldır, mavi və yaşıl dar zolaqları qalır. Endoskopist bir düymə ilə ağ işıqdan NBI rejiminə keçə bilir, bu isə müayinəni dayandırmadan şübhəli sahəni daha yaxından qiymətləndirməyə imkan verir.
NBI-nin üstünlükləri
Dar spektrli vizuallaşdırma funksiyasına malik yüksək ayırdetməli aparatlarla endoskopiya mədə-bağırsaq traktının selikli qişasının qiymətləndirilməsinin keyfiyyətini artırır. Əsas üstünlüklər bunlardır:
- damarların, kapilyarların və selikli qişanın kiçik strukturlarının daha aydın görünməsi;
- başlanğıc mərhələdəki minimal dəyişikliklərin erkən aşkarlanması imkanı;
- şübhəli sahələrdən hədəfli biopsiya götürmək imkanı;
- boya (xromoendoskopiya) tətbiq etmədən əlavə kontrastlıq əldə etmək;
- müayinənin vaxtını əhəmiyyətli uzatmadan rejimlərin dəyişdirilməsi.
Elmi-praktik təcrübə NBI-nin klinik dəyərini, xüsusilə selikli qişanın şübhəli sahələrinin xarakteristikasında və ilkin dəyişikliklərin aşkarlanmasında göstərir. Yekun diaqnoz isə həmişə morfoloji müayinə ilə təsdiqlənir.
Hansı orqanların müayinəsində istifadə olunur
NBI müxtəlif endoskopik müayinələrdə tətbiq oluna bilər. Aşağıdakılar ən çox rast gəlinən istifadə sahələridir:
| Orqan | Nə üçün istifadə olunur |
|---|---|
| Qida borusu | Selikli qişanın metaplaziyasının (Barrett) və şübhəli sahələrin qiymətləndirilməsi |
| Mədə | Qastrit, atrofiya və erkən dəyişikliklərin qiymətləndirilməsi |
| Yoğun bağırsaq | Poliplərin xarakterinin qiymətləndirilməsi |
| Tənəffüs yolları və LOR orqanları | Bronxoskopiya və larinqoskopiya zamanı selikli qişanın qiymətləndirilməsi |
Müayinə növünü həkim şikayətlərə və göstərişlərə əsasən seçir.
Hansı hallarda NBI ilə müayinə məsləhət görülür
Endoskopik müayinə üçün göstərişlər müxtəlifdir. NBI isə əlavə kontrast lazım olduqda faydalıdır. Aşağıdakı hallarda həkim bu rejimdən istifadə edə bilər:
- davamlı mədə yanması, qida borusu xəstəliyi və ya Barrett qida borusu şübhəsi;
- xroniki qastrit və selikli qişanın atrofiyası;
- poliplərin aşkarlanması və onların xarakterinin qiymətləndirilməsi;
- əvvəllər aşkar olunmuş şübhəli sahələrin yenidən yoxlanılması;
- risk qrupunda olan pasiyentlərin, məsələn ailəsində mədə-bağırsaq şişləri olanların skrininqi;
- müalicədən sonra selikli qişanın vəziyyətinə nəzarət.
Müayinəyə necə hazırlaşmaq olar
Hazırlıq endoskopik müayinənin növündən asılıdır. Ümumi tövsiyələr aşağıdakılardır:
- mədə müayinəsi (qastroskopiya) üçün müayinədən əvvəl bir neçə saat aclıq vacibdir;
- kolonoskopiya üçün həkimin göstərişi ilə bağırsağın təmizlənməsi aparılır;
- qan durulaşdırıcı dərmanlar, şəkər endirən dərmanlar və digər preparatları həkimlə razılaşdırın;
- allergiya və xroniki xəstəliklər barədə həkimə məlumat verin;
- əvvəlki endoskopik müayinə və biopsiya nəticələrini özünüzlə götürün;
- sedasiya nəzərdə tutulursa, müşayiətçi ilə gəlin.
Dərmanların qəbul qaydasını və dozasını yalnız həkim müəyyən edir.
Müayinə necə keçir
NBI ilə endoskopik müayinə adi endoskopiya ilə eyni qaydada keçir. Əsas mərhələlər aşağıdakılardır:
- Məsləhət və razılıq. Həkim müayinənin məqsədini izah edir, şikayətləri soruşur və yazılı razılıq alınır.
- Hazırlıq. Pasiyent uyğun vəziyyətdə yerləşdirilir, lazım olduqda yerli anesteziya və ya sedasiya tətbiq edilir.
- Endoskopun yeridilməsi. Nazik çevik endoskop müayinə olunan orqana yeridilir və selikli qişa ağ işıqda ətraflı yoxlanılır.
- NBI rejimi. Şübhəli sahələrdə həkim NBI rejiminə keçir və damar-səth quruluşunu yaxından qiymətləndirir.
- Biopsiya və yekun. Lazım olduqda şübhəli sahədən nümunə götürülür. Müayinədən sonra həkim ilkin nəticəni izah edir.
Nəticə və bərpa
NBI müayinəsindən sonra bərpa adi endoskopiyadakı kimidir:
- Müayinədən dərhal sonraPasiyent qısa müddət müşahidədə qalır. Yerli anesteziyadan sonra boğazda keyimə hissi ola bilər, buna görə bir müddət yemək və içməkdən çəkinmək lazımdır.
- Elə həmin günSedasiya aparılıbsa, nəqliyyat vasitəsi idarə etməmək və mühüm qərarlar qəbul etməmək tövsiyə olunur. Yüngül qazlılıq və ya şişkinlik keçici ola bilər.
- Bir neçə gün ərzindəBiopsiya nəticəsi hazır olur. Həkim nəticəni təhlil edir və lazım olduqda müalicə və ya nəzarət planı təyin edir.
NBI, ağ işıq və boya ilə müayinənin müqayisəsi
Endoskopiyada selikli qişanın qiymətləndirilməsi üçün bir neçə üsul mövcuddur. Onların hər birinin öz yeri var və çox vaxt bir-birini tamamlayır:
| Üsul | Mahiyyəti | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Ağ işıqda endoskopiya | Selikli qişa adi işıqda yoxlanılır | Əsas və ilkin müayinə üsuludur |
| Boya ilə (xromoendoskopiya) | Selikli qişaya xüsusi boya çəkilir | Səth relyefini göstərir, lakin əlavə vaxt tələb edir |
| NBI | İşıq filtrlərlə dəyişdirilir | Damar və səth quruluşunu boyasız göstərir, rejim bir düymə ilə dəyişir |
Seçimi həkim müayinənin məqsədinə və aparatın imkanına əsasən edir.
Nəticələrin şərhi və biopsiyanın rolu
NBI rejimində görünən damar və səth dəyişiklikləri həkimə şübhəli sahələri müəyyən etməyə kömək edir, lakin bu təsvir tək başına diaqnoz hesab edilmir. Endoskopist təsvirin xarakterinə görə selikli qişanın zədələnməsinin təbiəti haqqında ilkin rəy formalaşdırır və lazım olduqda həmin sahədən nümunə götürür.
Biopsiya nümunəsi patoloq tərəfindən mikroskop altında yoxlanılır və yekun diaqnoz bu müayinəyə əsasən qoyulur. Nəticələr müalicə edən həkimlə birlikdə qiymətləndirilir. Nəticədə dəyişiklik aşkarlanarsa, müalicə və ya müşahidə planı hazırlanır. Heç bir dəyişiklik olmadıqda da həkim şikayətlərin səbəbini aydınlaşdırmaq üçün digər müayinələri təklif edə bilər.
Müayinədən sonra rejim və qidalanma
Müayinədən sonra adi həyata qayıtmaq adətən çətin deyil, lakin bir neçə sadə qaydaya əməl etmək lazımdır:
- boğazın keyiməsi keçənə qədər yemək və içməkdən çəkinin, sonra yüngül qidadan başlayın;
- biopsiya götürülübsə, ilk gün ağır, çox isti və kəskin yeməklərdən çəkinin;
- sedasiya olunubsa, ilk sutka ərzində maşın sürməyin və mühüm sənədləri imzalamayın;
- qarında şişkinlik hiss edərsinizsə, yerimək qazların çıxmasına kömək edir;
- dərmanları həkimin göstərişinə uyğun qəbul edin.
Mümkün yan təsirlər və ağırlaşmalar
Endoskopik müayinə ümumilikdə təhlükəsizdir, ağırlaşmalar nadirdir. NBI rejiminin özü əlavə risk yaratmır, çünki endoskopda yalnız işıq rejimi dəyişir. Müayinə ilə bağlı mümkün yan təsirlər bunlardır:
- boğazda yüngül narahatlıq, ürəkbulanma;
- qarında şişkinlik, qazlılıq;
- sedasiyadan sonra yuxululuq;
- biopsiya yerindən yüngül qanaxma;
- çox nadir hallarda selikli qişanın zədələnməsi.
Bu hadisələr çox vaxt tez keçir. Şübhə olarsa, müayinədən sonra həkimə müraciət etmək lazımdır.
Kimə uyğun deyil
Endoskopik müayinə bəzi hallarda təxirə salınır və ya başqa üsulla əvəz edilir:
Ehtiyatla yanaşılmalı hallar
- ağır ürək və ağciyər xəstəlikləri, yüksək anesteziya riski;
- qan laxtalanmasının pozulması və ya qanı durulaşdıran dərmanların qəbulu;
- kəskin infarkt və ya insultdan sonrakı ilk dövr;
- mədə-bağırsaq traktında perforasiya şübhəsi;
- hamiləlik, bu halda qərarı həkim fayda və riskə görə verir;
- pasiyentin razılığının olmaması.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Endoskopik müayinədən sonra vəziyyətinizi izləyin. Aşağıdakı əlamətlər olarsa, gecikmədən həkimə müraciət edin:
Həkimə müraciət edin
- güclü qarın və ya sinə ağrısı;
- qara rəngli nəcis və ya qanlı qusma;
- yüksək hərarət və titrətmə;
- davamlı qusma və nəfəs darlığı;
- udma çətinliyi və ya boğazda güclənən ağrı.
Müayinə şikayətlərinizin səbəbini aydınlaşdırmaq üçündür. Davamlı mədə-bağırsaq şikayətlərini uzun müddət gözləmək düzgün deyil.
Tez-tez Verilən Suallar
Müayinənin müddəti orqandan və göstərişdən asılıdır. Qastroskopiya adətən qısa vaxt aparır, kolonoskopiya isə daha uzun çəkə bilər. NBI rejiminə keçid müayinənin müddətini əhəmiyyətli dərəcədə uzatmır.
Müayinə adi endoskopiya kimi keçir. Narahatlıq hissi ola bilər, lakin yerli anesteziya və ya sedasiya ilə bu azaldılır. NBI rejimi əlavə ağrı yaratmır.
Fərq işıq rejimindədir. NBI selikli qişanın damar və səth quruluşunu daha kontrastlı göstərir. Müayinənin gedişi və hazırlıq qaydaları adi endoskopiya ilə eynidir.
NBI şübhəli sahələri daha aydın göstərməyə kömək edir, lakin diaqnozu təsdiqləmir. Yekun diaqnoz biopsiya nümunəsinin morfoloji müayinəsi ilə qoyulur.
Xeyr. Bu rejim yalnız uyğun aparat olduqda və həkimin göstərişi ilə tətbiq edilir. Aparatın imkanı və müayinənin məqsədi nəzərə alınır.
Yerli anesteziya aparılıbsa, adətən boğazın keyiməsi keçənə qədər, yəni müəyyən müddət gözləmək lazımdır. Dəqiq vaxtı müayinəni aparan həkim bildirir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə