Hamiləlikdə işləmək: iş yükünü və istirahəti necə uyğunlaşdırmalı?

Yalnız vəzifə adını deyil, gün ərzində nə etdiyinizi deyin. Ayaqüstə qalma, ağır yük qaldırma, təkrarlanan əyilmə, gecə növbəsi və fasilə imkanını qeyd edin. İsti mühit, infeksiya, radiasiya və kimyəvi maddələrlə iş varsa bunları ayrıca bildirin. Konkret təsirin adı və müddəti ümumi “ağır işdir” ifadəsindən daha faydalıdır. İş yerinin təhlükəsizlik məlumatı da lazım ola bilər.

Hamiləlikdə bədən quruluşu və bağların xüsusiyyətləri dəyişdiyindən ağrı və zədələnmə riski nəzərə alınır. Təkrarlanan ağır yük və uzun ayaqüstə qalma üçün işin uyğunlaşdırılması müzakirə edilə bilər. Hər qadına bir universal kilo həddi demək düzgün deyil; hərəkətin tezliyi, mövqe və işin müddəti də vacibdir. Yardım vasitəsi, vəzifə bölgüsü və müntəzəm fasilələr planlaşdırıla bilər.

Uzun müddət hərəkətsiz oturmaq da narahatlıq yarada bilər. Uyğun fasilə, mövqe dəyişməsi və rahat iş masası faydalıdır. Gecə növbələri yuxu və yorğunluğa təsir edə bilər; fərdi simptomlar və iş qrafiki nəzərdən keçirilir. Həddindən artıq yorğunluğu yalnız hamiləliyə aid etməyin: anemiya və digər səbəblər də qiymətləndirilə bilər. Evdən işləmək də avtomatik təhlükəsizlik zəmanəti deyil.

Qanaxma, güclü ağrı, maye gəlməsi, sinə ağrısı, nəfəs darlığı və bayılmada işi davam etdirməyin. Tibbi qiymətləndirmə tələb olunur. Təkrarlanan ağrı və şişkinlikdə planlı məsləhətləşmə ilə uyğunlaşdırma aparıla bilər. İşəgötürən və peşə təhlükəsizliyi mütəxəssisi ilə yazılı tibbi tövsiyənin necə tətbiq ediləcəyini danışın. Məxfilik və zəruri məlumatın paylaşılması da razılaşdırılmalıdır.

“Yüngül iş” kimi ümumi ifadə praktikada fərqli başa düşülə bilər. Həkim və peşə təhlükəsizliyi mütəxəssisi ilə hansı fəaliyyəti azaltmaq, fasiləni necə təşkil etmək və növbəni necə dəyişmək barədə konkret danışın. Qaldırılan yükün tək çəkisi deyil, onun məsafəsi, təkrarı və bədən mövqeyi də əhəmiyyətlidir. Qoruyucu vasitələr bədən dəyişdikcə əvvəlki kimi oturmaya bilər; uyğunluğu yoxlanmalıdır.

İnzibati sənəd və məzuniyyət məsələsini tibbi risk qiymətləndirməsindən ayırın. Bu yazıda Azərbaycana aid hüquqi müddət və ödəniş rəqəmləri verilmir, çünki onlar aktual rəsmi qaydadan yoxlanmalıdır. Tibbi arayışın hansı məhdudiyyəti əsaslandırdığını anlamaq isə pasiyent üçün faydalıdır. İşdə təzyiq və ya təhlükəli təsir davam edirsə məsələni rəhbərlik və uyğun təhlükəsizlik məsulu ilə yazılı aydınlaşdırmaq olar. Təhlükəli əlamət yarandıqda sənədləşməni gözləmədən yardım almaq əsasdır.

İşdə müəyyən təsirin risklə əlaqəli olması sizin hansısa ağırlaşmaya səbəb olduğunuzu sübut etmir. Araşdırmalarda əlaqə ilə fərdi səbəb eyni deyil. Məqsəd keçmişə görə qınamaq deyil, gələcək təsiri azaltmaqdır. İş yükünün uyğunlaşdırılması, təhlükəli maddədən qorunma və fasilələr praktik addım ola bilər. Hamıya eyni işdən uzaqlaşdırma qərarı vermək düzgün deyil. Hamiləliyin gedişi və konkret vəzifə birlikdə qiymətləndirilir. Təcili simptomda isə işin təhlükə dərəcəsini müzakirə etməkdən əvvəl tibbi yardım almaq lazımdır.

Bütün işlər hamiləlik üçün eyni dərəcədə təhlükəsiz deyil. Aşağıdakı mühitlərdə konkret təsiri və müddəti həkimlə və peşə təhlükəsizliyi mütəxəssisi ilə dəqiqləşdirmək məsləhətdir:

• Səhiyyə. İnfeksiyalarla təmas, ionlaşdırıcı şüalanma, bəzi sitotoksik dərmanlarla işləmək, ağır xəstə qaldırmaq.
• Laboratoriya. Həlledicilər, bioloji materiallar və uçucu kimyəvi maddələr.
• Təmizlik və gözəllik sahəsi. Güclü təmizləyici maddələr, boyalar, laklar və aerozollar, uzun dayanma.
• Kənd təsərrüfatı və istehsalat. Pestisidlər, ağır yük, yüksək hərarət, titrəmə və səs-küy.
• Təhsil və uşaq müəssisələri. Uşaqlardan yayılan infeksiyalar.

Bu siyahı bütün işi qadağan etmir; sadəcə riskin kimdə, hansı şəraitdə və nə qədər yüksək olduğunu qiymətləndirməyin vacibliyini göstərir. Təsir müddəti və qoruyucu vasitələr nəticəni dəyişir.

Uşaqlarla və ya xəstələrlə işləyən qadınlar bəzi infeksiyalara daha çox məruz qala bilər. Hamiləlikdə bəzi infeksiyalar döl üçün əhəmiyyətlidir, məsələn qızılcıq, su çiçəyi və sitomeqalovirus.

• Əllərinizi tez-tez sabunla yuyun, xüsusilə uşaqla və ya bioloji maye ilə təmasdan sonra.
• Uşaqların tüpürcək və sidiyi ilə təmasdan sonra gigiyenaya diqqət edin.
• Qızılcıq və su çiçəyinə qarşı toxunulmazlığınızı hamiləlikdən əvvəl öyrənin.
• İş yerində qızılcıq, su çiçəyi və ya digər yoluxucu xəstəliklə təmas olubsa, həkiminizə dərhal bildirin.
• Heyvanlarla, xüsusilə pişik nəcisi və xam ət ilə işləyirsinizsə, toksoplazmoz barədə həkimdən soruşun.

Hamiləlikdə peyvənd məsələsi müvafiq həkim tərəfindən fərdi həll edilir.

Bu cədvəl ümumi istiqamət verir. Hamiləliyiniz çoxlu dölə, plasenta problemlərinə, hipertenziyaya və ya vaxtından əvvəl doğuş riskinə malikdirsə, iş rejimi həkimin fərdi tövsiyəsinə əsasən dəyişə bilər.

• Gün ərzində kifayət qədər su qəbul edin; işdə içməli suya çıxışınızı təmin edin.
• Yeməyi buraxmayın; qida arasını çox uzatmayın.
• Oturaq işdə hər bir saat ərzində qısa yeriş və ya dartılma edin.
• Uzun dayanmalı işdə ayaqları dəyişərək yüklənmənin yerini dəyişin, rahat, möhkəm ayaqqabı geyin.
• Sürücülük edirsinizsə, təhlükəsizlik kəmərini qarının altından, çanaq üzərindən bağlayın.
• İşə gediş-gəliş yolunun yorğunluğunu azaltmaq üçün imkan varsa saatları dəyişin.
• Gecə yuxusunu qorumağa çalışın; ardıcıl yuxusuzluq həm sağlamlığa, həm də qəzaların riskinə təsir edir.

İş qrafikinin hamiləliyə uyğunlaşdırılması yorğunluğu və ağrını azalda bilər. Fərdi ehtiyac iş növündən və hamiləlik həftəsindən asılıdır.

• Oturaq işdə hər bir saat ərzində qalxıb qısa yeriş etməyə çalışın.
• Ayaqüstə işdə oturub dincəlmək imkanı və ayaqları qaldırmaq üçün fasilə planlaşdırın.
• Sağlamlıq qəbulları, USM və analizlər üçün iş saatlarında vaxt ayırmaq mümkündürsə, əvvəlcədən planlaşdırın.
• Çevik qrafik və ya qismən məsafədən iş mümkündürsə, işəgötürənlə danışın.
• Yeməyi və suyu iş yerində rahat əldə edin.
• Uzun və yorucu gediş-gəlişi azaltmaq üçün saatları dəyişmək imkanı soruşun.

Bu tədbirlər hamiləliyin ağırlaşması ilə bağlı deyil, ümumi rahatlıq üçündür. Həkimin fərdi tövsiyəsi olduqda isə ona əməl etmək vacibdir.

İş yerində uzun müddətli gərginlik hamiləlik dövründə yuxunu pozur, arterial təzyiqə və ümumi rifaha təsir edə bilər. Eyni zamanda hamiləlik özü də ruh halına və konsentrasiyaya təsir edə bilər.

• Yorğunluq, yaddaş zəifliyi və emosional dəyişkənlik bir çox hamilədə müşahidə olunur.
• İşin vacib olmayan hissələrini azaltmaq və prioritetləri müəyyənləşdirmək kömək edə bilər.
• Sakitləşdirici nəfəs və gəzinti gərginliyi azalda bilər.
• Təqib, zorakılıq və ya ayrı-seçkiliklə qarşılaşırsınızsa, bunu yazılı qeyd edin və uyğun orqanlara bildirin.
• Uzun müddət davam edən ümidsizlik, narahatlıq və ya yuxu pozulması varsa, həkimə danışın.

Emosional vəziyyətin pozulması da tibbi diqqət tələb edən haldır və gizlədilməməlidir.

Hamiləliyin son həftələrində iş rejimi daha diqqətli planlanmalıdır. Bu dövrdə bel ağrısı, ayaqlarda şiş, yorğunluq və doğuşun tezliklə başlaması ehtimalı nəzərə alınır.

• Doğuş əlamətlərini (müntəzəm yığılmalar, su gəlməsi, qanaxma) və hara müraciət edəcəyinizi iş yerində bilən birini məlumatlandırın.
• Xəstəxanaya lazım olan sənədləri və çantanı əvvəlcədən hazırlayın.
• Uzun məsafəli yolçuluq və ezamiyyətlərdən qaçın və ya əvvəlcədən həkimlə danışın.
• İşin təhvil verilməsini erkən planlaşdırın ki, gözlənilməz doğuşda çətinlik yaranmasın.
• Doğuş tarixi dəqiq olmadığı üçün çox sıx cədvəl qurmayın.

Hüquqi qaydalar və ödəniş şərtləri barədə Azərbaycandakı aktual rəsmi mənbələrdən məlumat alın.