Kəpək niyə yaranır?

Kəpək dəri qabıqcıqlarının nəzərə çarpan şəkildə soyulmasıdır. Əksər hallarda qaşınma, qızartı və ya yağlanma ilə müşayiət olunur. Onun əsas təzahür olduğu ən geniş yayılmış xəstəlik seboreyalı dermatitdir. Bu xroniki vəziyyətdə dəri iltihabı baş dərisində, üzdə və döş qəfəsinin yuxarı hissəsində, yəni piy vəzilərinin çox olduğu nahiyələrdə özünü göstərir.

Uzun müddət mütəxəssislər «seboreyanı» quru, yağlı və qarışıq formalara bölürdülər. Bu bölgü tam düzgün deyil, çünki seboreya sözün hərfi mənasında dəri piyinin çox axması deməkdir. Quru baş dərisində kəpək ola bilər, amma seboreya olmaya bilər.

Piy ifrazının həm miqdar, həm də keyfiyyət baxımından pozulması dərinin iltihabına, bu isə öz növbəsində buynuzlaşmanın güclənməsinə gətirib çıxarır. Epidermisin qabıqcıqları qeyri-bərabər soyulur və gözə çarpır. Məhz bu qabıqcıqlar kəpək adlanır.

Kəpəyin yaranmasında bir neçə amil rol oynaya bilər. Çox vaxt onlar birgə təsir göstərir:

• dərinin səthində yaşayan Malassezia göbələyinin artıq çoxalması və dərinin buna iltihabi cavabı;
• seboreyalı dermatit və dərinin piy ifrazının pozulması;
• baş dərisinin quruluğu, dərinin lipid örtüyünün zədələnməsi;
• baş dərisinin psoriazı;
• düzgün olmayan qulluq: aqressiv şampunlar, tez-tez abraziv pilinqlər, baş dərisinin güclü ovuşdurulması;
• saç boyası və ya kimyəvi qıvrım nəticəsində kontakt dermatiti və allergik reaksiyalar;
• mədə-bağırsaq xəstəlikləri, qidalanma pozuntuları, disbakterioz və antibiotiklərin uzun və nəzarətsiz qəbulu;
• stress, yuxu çatışmazlığı, hormonal dəyişikliklər.

Göbələk təkbaşına kəpəyin səbəbi deyil. O, dərinin normal florasının tərkib hissəsidir. Xəstəlik dəri şəraiti dəyişdikdə, məsələn piy ifrazı artdıqda və ya dərinin müdafiə qatı zəiflədikdə inkişaf edir. Buna görə kəpəyə qarşı bütün hallar üçün eyni universal vasitə yoxdur.

Kəpəyi ilk baxışdan fərqləndirmək çətin ola bilər, lakin bəzi əlamətlər yaranma səbəbinə işarə edir. Aşağıdakı cədvəl ümumi fərqləri göstərir. Dəqiq diaqnozu yalnız dermatoloq müəyyən edir.

Kəpəyin səbəbini müəyyən etmək üçün dermatoloq-trixoloq aşağıdakı addımları tətbiq edir:

1. Şikayətlərin və həyat tərzinin soruşulması. Qulluq vasitələri, qidalanma, stress, keçirilmiş xəstəliklər və qəbul edilən dərmanlar barədə danışılır.
2. Baş dərisinin baxışı. Soyulmanın xarakteri, qızartı, yağlanma və iltihab nahiyələri qiymətləndirilir.
3. Trixoskopiya. Baş dərisi və saç kökləri xüsusi cihazla böyüdülərək müayinə olunur. Bu, kəpəyin növünü ayırd etməyə kömək edir.
4. Lazım gələrsə, əlavə müayinələr. Dərinin qaşınmasından kazıntı, qan analizləri və ya həzm sistemi müayinəsi təyin oluna bilər.
5. Müalicə planı. Müayinənin nəticələrinə əsasən fərdi sxem hazırlanır.

Müalicə kəpəyin səbəbindən asılıdır. Şampun tək başına xəstəliyi müalicə edə bilməz, ona görə yanaşma kompleks olmalıdır.

• göbələyə qarşı təsiri olan şampun və vasitələr yalnız seboreyalı dermatit və ya göbələk amili olduqda təyin edilir;
• quru baş dərisi olduqda nəmləndirici və yumşaldıcı vasitələr üstünlük təşkil edir, göbələk əleyhinə şampun kömək etməyə bilər;
• psoriaz şübhəsi varsa, dermatoloq xüsusi müalicə sxemi təyin edir;
• allergiya və qıcıqlanma olduqda səbəb olan vasitə (boya, şampun, kosmetika) kənarlaşdırılır;
• mədə-bağırsaq və digər xroniki xəstəliklər aşkarlandıqda onların müalicəsi aparılır;
• qidalanma, yuxu və stress rejiminin nizamlanması.

Müalicə vasitələrinin növünü, istifadə tezliyini və müddətini yalnız həkim təyin edir. Dərman vasitələrini özbaşına uzun müddət istifadə etmək olmaz.

Düzgün gündəlik qulluq kəpəyin təkrarlanma riskini azalda bilər. Əsas qaydalar bunlardır:

• saçı yumaq üçün yumşaq, baş dərisinin tipinə uyğun şampun seçin;
• çox isti su ilə yumaqdan çəkinin, bu, dərini qurudur;
• şampunu saça deyil, baş dərisinə tətbiq edin və yaxşı durulayın;
• baş dərisini dırnaqla qaşımayın, yumşaq masaj edin;
• abraziv pilinqləri tez-tez istifadə etməyin;
• başqasının daraq və baş geyimlərindən istifadə etməyin;
• saçı boyadıqda və ya kimyəvi qıvrım etdirdikdə baş dərisinin reaksiyasına fikir verin.

Baş dərisinin vəziyyəti ümumi sağlamlığın göstəricisidir. Mədə-bağırsaq xəstəlikləri olan və ya pəhriz pozuntularından sonra dərisində qaşınma və səpgi müşahidə edən insanlarda oxşar dəyişikliklər baş dərisində də yarana bilər. Disbakterioz və antibiotiklərin kütləvi qəbulu dəridə gecikmiş reaksiya verir, bu isə ilkin səbəbin dermatoloqdan gizli qalmasına gətirib çıxarır.

Dərinin sağlam qalması üçün balanslı qidalanma, kifayət qədər su, tərəvəz və meyvə, omeqa yağ turşuları olan qidalar faydalıdır. Çox şirniyyat və yağlı qidalar bəzi insanlarda dərinin yağlanmasını artıra bilər. Stress və yuxu çatışmazlığı da kəpəyin kəskinləşməsinə səbəb olur. Həyat tərzinin nizamlanması müalicənin ayrılmaz hissəsidir.

Baş dərisi dəri örtüyünün bir hissəsidir və üz, bədən dərisi ilə eyni problemlərə məruz qalır. Üzü və bədəni həssas, qızarmağa meylli, daim nəmləndirici və qidalandırıcı tələb edən insanların baş dərisinə də eyni dərəcədə diqqət lazımdır. Allergiyası olan şəxslərdə qulluq vasitələrinin seçilməsi xüsusilə vacibdir, çünki baş dərisində allergik reaksiya ehtimalı yüksəkdir.

Yeni şampun, boya və ya saç qulluğu vasitəsi istifadə etdikdən sonra qaşınma, qızartı və soyulma yaranarsa, bu vasitə dayandırılmalı və həkimlə məsləhətləşilməlidir.

Baş dərisinin psoriazı kəpəklə qarışdırıla bilər. Bu zaman soyulma daha qalın, gümüşü-ağ pulcuqlar şəklindədir, altındakı dəri isə qırmızı və iltihablıdır. Psoriaz bəzən yalnız baş dərisində olur və bədəndə səpgi olmaya bilər, ona görə də özünə müstəqil diaqnoz qoymaq çətindir. Belə hallarda adi kəpək əleyhinə şampun kömək etməyə bilər və dermatoloq xüsusi müalicə təyin edir.

Trixoskopiya və dermatoskopiya kimi müasir müayinələr kəpəyin və baş dərisi xəstəliklərinin səbəbini daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verir. Düzgün diaqnoz müalicənin effektivliyini artırır və lazımsız vasitələrə vaxt itirməyin qarşısını alır.