Qalxanabənzər vəzi patologiyasının aşkarlanmasında ultrasəs diaqnostikasının imkanları

Erkən diaqnostika və profilaktika – bu suala cavab budur. Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin diaqnostikası uzun müddət palpasiya, vizual baxış və anamnez məlumatlarına əsaslanırdı. Bir sıra hallarda bu metodlar təxirəsalınmaz müalicə tələb edən mövcud patologiya haqqında kifayət qədər məlumat vermir. Xətti çoxtezlikli çeviricilərdən istifadə olunan yeni ultrasəs cihazlarının meydana çıxması bu orqanın xəstəliklərinin diaqnostikasında yeni era açdı.

Ultrasəs müayinəsi (USM) ən yeni üsul və texnologiyaların kompleks tətbiqi zamanı qalxanabənzər vəzinin, ətraf toxumaların və boyun limfa düyünlərinin vəziyyəti haqqında tam məlumat verir. Qalxanabənzər vəzinin USM-i skrininq müayinəsi kimi tətbiq olunur, bu da pasiyentlərdə onların hətta şübhələnmədiyi ilkin patologiyanı aşkarlamağa imkan verir, çünki xəstəlik çox vaxt simptomsuz gedir. Həmçinin müalicə fonunda qalxanabənzər vəzi patologiyasının dinamik USM-monitorinqini aparmaq, əməliyyatdan sonrakı dəyişiklikləri izləmək, düyünlü ur, qalxanabənzər vəzi xərçəngi kimi xəstəliklərin residivini aşkarlamaq mümkündür.

USM qalxanabənzər vəzinin yerləşməsi haqqında tam fikir yürütməyə, onun formasını, ölçülərini, həcmini, sərhədlərini, konturlarını, daxili strukturunu xarakterizə etməyə, ocaqlı patologiyanı, onun quruluşunun və yerləşməsinin anatomik xüsusiyyətlərini aşkarlamağa, həm bütöv vəzinin, həm də onun ayrı-ayrı sahələrinin qan təchizatını qiymətləndirməyə imkan verir.

Doppleroqrafiya üsullarının (qan axınının xarakterini qiymətləndirən) və təsvirin üçölçülü rekonstruksiyasının tətbiqi diaqnostik məlumatı əhəmiyyətli dərəcədə artırır, qalxanabənzər vəzidə müxtəlif patoloji dəyişikliklərin differensial diaqnostikasını aparmağa imkan verir. Qalxanabənzər vəzinin USM-i xüsusi hazırlıq tələb etmir, ionlaşdırıcı şüalanma ilə bağlı deyil, pasiyent üçün tamamilə təhlükəsizdir. Sonrakı müayinə və müalicə taktikası USM-in nəticələrindən asılıdır.

Normada qalxanabənzər vəzi boynun ön səthinin orta-aşağı hissəsində (qalxanabənzər qığırdaqdan körpücükaltı nahiyəyə qədər) yerləşir. Vəzinin sağ, sol payları və bərzəxi var. Bir qayda olaraq, paylardan biri digərindən cüzi böyük olur, daha çox sağ pay. Qalxanabənzər vəzi parenximatoz orqandır, o, folliküllərdən (kolloid ifraz edən xırda qovucuqlardan) ibarətdir. Vəzinin həcmi yaşdan və cinsdən asılıdır: kişilərdə adətən qadınlara nisbətən bir qədər böyük olur. Ultrasəs müayinəsi zamanı həkim ölçüləri yaş-cins normasına görə qiymətləndirir. Qalxanabənzər vəzi orqanizmdə bütün metabolik proseslərdə iştirak edən tireoid hormonları – tiroksin və triyodtironin ifraz edir.

Qalxanabənzər vəzinin ultrasəs müayinəsi ağrısızdır və xüsusi hazırlıq tələb etmir. Həkim aşağıdakı hallarda müayinəni təyin edə bilər:

• boyunda şişkinlik, düyün və ya boyun nahiyəsində asimmetriya;
• udma çətinliyi, səsin dəyişməsi, boğazda yad cisim hissi;
• hormon analizlərində kənaraçıxma;
• yorğunluq, çəki dəyişikliyi, ürəkdöyünmə, tərləmə və ya üşümə kimi şikayətlər;
• qalxanabənzər vəzi xəstəliyi olan yaxın qohumlar;
• əvvəl aşkarlanmış düyünün və ya əməliyyatdan sonrakı vəziyyətin izlənilməsi;
• boyun və başa şüalanma keçirmiş şəxslər.

Qalxanabənzər vəzinin inkişaf anomaliyaları. Bir qayda olaraq, bunlar embriogenezin (öz tipik yerinə miqrasiyanın) pozulması ilə şərtlənən anadangəlmə anomaliyalardır. Agenez – vəzinin olmaması. Hemiagenez – payların birinin olmaması. Hipoplaziya – vəzinin kiçik ölçüləri. Bu anomaliyaların klinik təzahürü çox vaxt hipotireozdur (funksiyanın azalması). Digər anomaliyalara əlavə paylar, ektopiya (qalxanabənzər vəzinin qeyri-tipik yerdə, məsələn, dilin altında, döş sümüyünün arxasında yerləşməsi) aiddir.

Qalxanabənzər vəzinin şişsiz xəstəlikləri və ya diffuz zədələnmələri. Bu cür xəstəliklərə vəzinin diffuz hiperplaziyası (ölçülərin böyüməsi), vəzinin ölçüləri böyümədən diffuz dəyişiklikləri aiddir. Bu vəziyyətlər çox vaxt yod çatışmazlığı, hormonogenezin pozulması, dərman preparatlarının qəbulu fonunda yodun mənimsənilməsinin çatışmazlığı ilə şərtlənir.

Həmçinin diffuz zədələnmələrə yarımkəskin tireoidit, xroniki autoimmun tireoidit, qalxanabənzər vəzinin hiperfunksiyası ilə müşayiət olunan hipertireozun düyünsüz forması, hipotireoz (qalxanabənzər vəzi funksiyasının azalması) aiddir.

Bu patologiya boz şkalada USM vasitəsilə aşkarlandıqda qalxanabənzər vəzi damarlarının doppleroqrafiya metodunun (rəngli doppler kartlaşdırma və impulslu dalğalı doppleroqrafiya) yüksək diaqnostik informativliyini qiymətləndirmək mümkün deyil.

Bu metodun köməyi ilə toxuma strukturunda parenximatoz damarların sayı (kartoqram), rəngli siqnalların sıxlığı qiymətləndirilir, qan axınının sürət parametrləri araşdırılır, toxumada qan axınının xarakterini müəyyən etməyə imkan verən indekslər hesablanır.

Enerji kartlaşdırma (EK) kimi funksiya qan axını sürəti çox aşağı olan ən xırda damarlarda belə qan axınını müəyyən etməyə imkan verir.

Bu müayinənin məlumatlarına əsasən qalxanabənzər vəzinin strukturunda baş verən dəyişikliklərin xarakteri haqqında fikir yürütmək olar, bu da klinisist həkimə müayinə və müalicə taktikasını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Həmçinin bu metodların müalicə fonunda dinamik olaraq aparılması tətbiq olunan terapiyanın nə dərəcədə effektiv olduğunu qiymətləndirməyə imkan verir.

Üçüncü qrup – qalxanabənzər vəzinin ocaqlı zədələnmələridir. Onlara xoşxassəli zədələnmələr – düyünlü, çoxdüyünlü ur, kistalar, follikulyar və qeyri-follikulyar adenomalar aiddir. Uzun müddət simptomsuz gedə bilən daha ciddi xəstəlik isə qalxanabənzər vəzi xərçəngidir.

Qalxanabənzər vəzidəki düyünlərin əksəriyyəti xoşxassəlidir, lakin bəzi düyünlər bədxassəli ola bilər. Qalxanabənzər vəzi xərçəngi vaxtında aşkarlandıqda əksər hallarda uğurla müalicə olunur, buna görə onun erkən mərhələlərdə aşkarlanması pasiyentləri bir çox problemdən, əhəmiyyətli maddi xərclərdən, çoxsaylı həkim ziyarətlərinə vaxt itkisindən azad edir.

Bu xəstəliyin erkən aşkarlanması bir sıra hallarda orqanqoruyucu əməliyyat aparmağa, digər orqanların metastatik zədələnmələrinin ağır müalicəsindən qaçmağa imkan verir. Dəyişiklikləri erkən mərhələlərdə, invaziya (xərçəng düyününün kapsulundan cücərmə) olmadıqda aşkarlamaq vacibdir.

Xəstəliklərin üçüncü qrupuna mövcud ultrasəs müayinə metodlarının bütün spektri tətbiq edilməlidir. Bu, adi boz şkalada aparılan müayinədir, o, düyünün ölçülərini, konturlarının aydınlığını, strukturunun xarakterini, vəzinin kapsulu və ətraf toxumalarla qarşılıqlı əlaqəsini qiymətləndirməyə, aşkarlanmış dəyişikliklərə dinamik müşahidə aparmağa imkan verir. Düyün konturlarının qeyri-aydınlığı, qeyri-hamarlığı, vəzi kapsulunun deformasiyası, düyünün strukturunda kalsinatların olması – onkoloji cəhətdən şübhə doğuran əlamətlərdir. Həmçinin rəngli doppleroqrafiyanın tətbiqi düyünlərin qan təchizatının xarakterini qiymətləndirməyə imkan verir.

• Siqnalların olmaması və ya zəif ifadə olunması,
• Törəmənin periferiyası boyunca qan axını,
• Qarışıq qan axını – düyünün periferiyasında və mərkəzində,
• Yalnız düyünün mərkəzində.

Düyündə qarışıq, aktiv qan axınının olması da onkoloji cəhətdən şübhə doğuran əlamətdir.

Birinci və ikinci qrup pasiyentlərdə qalxanabənzər vəzidə baş verən patoloji dəyişikliklərə ilk reaksiya verən boyun limfa düyünlərinin USM-ini aparmaq lazımdır. Limfa düyünlərində aşkarlanan struktur dəyişiklikləri qalxanabənzər vəzidəki patoloji dəyişikliklərin xarakteri haqqında fikir yürütməyə kömək edir.

Uzun illərdir ki, qalxanabənzər vəzinin xoşxassəli və bədxassəli zədələnmələri arasında differensial diaqnostika aparmağa imkan verən əlamətlərin axtarışı gedir. Bununla belə, ocaqlı patologiyanın diaqnostikasının qızıl standartı USM nəzarəti altında qalxanabənzər vəzinin nazikiynəli aspirasion biopsiyasının (NAB) aparılmasıdır. Bu metodun köməyi ilə qalxanabənzər vəzi xərçənginin erkən aşkarlanması mümkündür. Ultrasəs istiqamətləndirməsi altında qalxanabənzər vəzinin struktur dəyişikliklərinin ən çox ifadə olunduğu dəqiq sahəni seçmək mümkündür.

USM zamanı aşkarlanan palpasiya olunmayan düyünləri də ultrasəs istiqamətləndirməsinin köməyi ilə punksiya etmək lazımdır. Traxeyaya, qida borusuna, magistral damarlara yaxın yerləşən düyünlərin nazikiynəli aspirasion biopsiyası zamanı ultrasəs istiqamətləndirməsi onların travmalaşmasından qaçmağa imkan verir. Metod yüksək informativ, effektiv, vəzi üçün travmatik olmayan metoddur, çünki material toxuma parçaları qoparılmadan, nazik iynə ilə götürülür.

Qalxanabənzər vəzinin biopsiyasının aparılması üçün birdəfəlik iynələrdən istifadə olunur, bu da pasiyenti ağır virus infeksiyaları ilə yoluxmadan qoruyur. Biopsiya ambulator şəraitdə aparılır.

Hazırda dünyada qalxanabənzər vəzidə xoşxassəli düyünləri olan pasiyentlərin aparılmasında orqanqoruyucu taktikaya meyl artır. Lakin bunun üçün düyünlü törəmələrdə dəyişikliklərin xarakterini bilmək lazımdır, bu isə biopsiyanın köməyi ilə mümkündür.

Qalxanabənzər vəzinin USM-in nəticələrini, klinik-laborator məlumatları müqayisə edən, həmçinin müayinə və müalicə taktikasını müəyyənləşdirən endokrinoloq həkimdir. Üstəlik nəzərə almaq lazımdır ki, qalxanabənzər vəzidə bir neçə patoloji prosesin birləşməsi mümkündür, məsələn, düyünlü ur və xroniki tireoidit, düyünlü ur və xərçəng, adenoma və düyünlü ur, və yalnız təcrübəli endokrinoloq həkim savadlı diaqnoz qoya, düzgün müalicə və müayinə təyin edə, bununla da pasiyentin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.

Müayinə qısa vaxt aparır və ağrısızdır. Ümumi gedişat aşağıdakı kimidir:

1. Hazırlıq. Boyun nahiyəsi açılır, metal bəzək əşyaları və sıx yaxalıq çıxarılır.
2. Vəziyyət. Pasiyent arxası üstə uzanır, çiyinlərin altına yastıqcıq qoyulur ki, boyun bir qədər irəli çıxsın.
3. Gelin tətbiqi. Dəriyə ultrasəs gel çəkilir, həkim sensoru boyun üzərində hərəkət etdirir.
4. Qiymətləndirmə. Vəzinin hər iki payı, bərzəx, ölçüləri, exostrukturu, düyünlər və boyun limfa düyünləri nəzərdən keçirilir. Lazım gələrsə, doppler rejimi ilə qan axını qiymətləndirilir.
5. Nəticə. Həkim protokol tərtib edir, nəticəni endokrinoloq şərh edir və lazım olduqda əlavə müayinə təyin olunur.

Aşağıdakı cədvəl ultrasəs müayinəsində rast gəlinən əsas tapıntıların mümkün mənasını ümumi şəkildə izah edir. Yekun fikri yalnız endokrinoloq klinik və laborator məlumatlarla birlikdə verir.

Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri tədricən inkişaf edir. Aşağıdakı əlamətlər olduqda gecikdirmədən endokrinoloqa müraciət edin və ultrasəs müayinəsindən keçin.